Sarga 48
Kishkindha Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथाङ्गदस् तदा सर्वान् वानरान् इदम् अब्रवीत् । परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर् वचः ॥
athāṅgadas tadā sarvān vānarān idam abravīt | pariśrānto mahāprājñaḥ samāśvāsya śanair vacaḥ
Then Aṅgada, the greatly wise one, though wearied, having rested a little, slowly spoke these calming words to all the monkeys:
तब थका हुआ होने पर भी महाबुद्धिमान अंगद थोड़ा विश्राम करके धीरे-धीरे सभी वानरों से ये सांत्वनापूर्ण वचन बोला —
Verse 2
वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च । दर्यो गिरिगुहाश् चैव विचिता नः समन्ततः ॥
vanāni girayo nadyo durgāṇi gahanāni ca | daryo giriguhāś caiva vicitā naḥ samantataḥ
"The forests, mountains, rivers, fastnesses, and thickets, the ravines and mountain-caves, have all been searched by us on every side."
"वनों, पर्वतों, नदियों, दुर्गों और सघन झाड़ियों को, तथा कंदराओं और पर्वत-गुफाओं को हमने सब ओर खोज लिया है।"
Verse 3
तत्र तत्र सहास्माभिर् जानकी न च दृश्यते । तद् वा रक्षो हृता येन सीता सुरसुतोपमा ॥
tatra tatra sahāsmābhir jānakī na ca dṛśyate | tad vā rakṣo hṛtā yena sītā surasutopamā
"Here and there, together, we have searched, yet Jānakī is nowhere seen, nor that rākṣasa who carried off Sītā, who is like a daughter of the gods."
"यहाँ-वहाँ मिलकर हमने खोजा, फिर भी न जानकी कहीं दिखाई देती है, न वह राक्षस, जिसने देवकन्या-सदृश सीता का अपहरण किया।"
Verse 4
कालश् च नो महान् यातः सुग्रीवश् चोग्रशासनः । तस्माद् भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः ॥
kālaś ca no mahān yātaḥ sugrīvaś cograśāsanaḥ | tasmād bhavantaḥ sahitā vicinvantu samantataḥ
"Much of our time has passed, and Sugrīva is stern of command; therefore let you all search together, on every side."
"हमारा बहुत समय बीत गया है और सुग्रीव कठोर आदेश देने वाले हैं; अतः आप सब मिलकर सब ओर खोज करें।"
Verse 5
विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम् । विचिनुध्वं यथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम् ॥
vihāya tandrīṃ śokaṃ ca nidrāṃ caiva samutthitām | vicinudhvaṃ yathā sītāṃ paśyāmo janakātmajām
"Casting off sloth, grief, and the sleep that has risen up, search in such a way that we may behold Sītā, the daughter of Janaka."
"आलस्य, शोक और जो नींद चढ़ आई है, उसे त्यागकर इस प्रकार खोजो कि हम जनकनंदिनी सीता को देख सकें।"
Verse 6
अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश् चापराजयम् । कार्यसिद्धिकराण्य् आहुस् तस्माद् एतद् ब्रवीम्य् अहम् ॥
anirvedaṃ ca dākṣyaṃ ca manasaś cāparājayam | kāryasiddhikarāṇy āhus tasmād etad bravīmy aham
"Freedom from despondency, skill, and an unconquerable mind — these, they say, bring about the accomplishment of a task; and so I speak thus."
"खिन्नता का अभाव, दक्षता और मन का अपराजित रहना — ये ही कार्य की सिद्धि करने वाले कहे गए हैं; इसीलिए मैं यह कहता हूँ।"
Verse 7
अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः । खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनम् एतद् विचीयताम् ॥
adyāpīdaṃ vanaṃ durgaṃ vicinvantu vanaukasaḥ | khedaṃ tyaktvā punaḥ sarvaṃ vanam etad vicīyatām
"Even today let the forest-dwellers search this difficult forest; casting off weariness, let this whole forest be searched again."
"आज भी वनवासी इस दुर्गम वन को खोजें; थकान त्यागकर इस समूचे वन को फिर से खोजा जाए।"
Verse 8
अवश्यं क्रियमाणस्य दृश्यते कर्मणः फलम् । अलं निर्वेदम् आगम्य न हि नो मलिनं क्षमम् ॥
avaśyaṃ kriyamāṇasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam | alaṃ nirvedam āgamya na hi no malinaṃ kṣamam
"Of a deed necessarily carried out, the fruit is seen; enough of giving way to despair — for a stain upon us is not to be borne."
"अवश्य किए जाने वाले कर्म का फल अवश्य दिखाई देता है; निराशा में पड़ना अब बहुत हुआ — हम पर कोई कलंक लगे, यह सहने योग्य नहीं है।"
Verse 9
सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश् च वानराः । भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः ॥
sugrīvaḥ krodhano rājā tīkṣṇadaṇḍaś ca vānarāḥ | bhetavyaṃ tasya satataṃ rāmasya ca mahātmanaḥ
"Sugrīva is a king quick to wrath and sharp in punishment, O monkeys; he, and the great-souled Rāma too, are ever to be feared."
"हे वानरो! सुग्रीव क्रोधी राजा हैं और कठोर दंड देने वाले हैं; उनसे और महात्मा राम से भी सदा डरना चाहिए।"
Verse 10
हितार्थम् एतद् उक्तं वः क्रियतां यदि रोचते । उच्यतां वा क्षमं यन् नः सर्वेषाम् एव वानराः ॥
hitārtham etad uktaṃ vaḥ kriyatāṃ yadi rocate | ucyatāṃ vā kṣamaṃ yan naḥ sarveṣām eva vānarāḥ
"This has been said for your good; let it be done, if it please you; or let whatever is fitting for us all be spoken, O monkeys."
"यह मैंने आपके हित के लिए कहा है; यदि रुचे तो ऐसा किया जाए; अथवा, हे वानरो! हम सबके लिए जो उचित हो, वह कहा जाए।"
Verse 11
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः । उवाचाव्यक्तया वाचा पिपासा श्रमखिन्नया ॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā vacanaṃ gandhamādanaḥ | uvācāvyaktayā vācā pipāsā śramakhinnayā
Hearing Aṅgada's words, Gandhamādana spoke, in a voice made indistinct by thirst and worn with fatigue:
अंगद के वचन सुनकर गंधमादन ने प्यास और थकान से क्षीण, अस्पष्ट वाणी में कहा —
Verse 12
सदृशं खलु वो वाक्यम् अङ्गदो यद् उवाच ह । हितं चैवानुकूलं च क्रियताम् अस्य भाषितम् ॥
sadṛśaṃ khalu vo vākyam aṅgado yad uvāca ha | hitaṃ caivānukūlaṃ ca kriyatām asya bhāṣitam
"Fitting indeed is the speech that Aṅgada has spoken — beneficial and favourable; let his words be acted upon."
"अंगद ने जो वचन कहा है, वह निश्चय ही आपके योग्य है — हितकारी और अनुकूल; इसके कहे अनुसार ही किया जाए।"
Verse 13
पुनर् मार्गामहे शैलान् कन्दरांश् च दरीस् तथा । काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च ॥
punar mārgāmahe śailān kandarāṃś ca darīs tathā | kānanāni ca śūnyāni giriprasravaṇāni ca
"Let us search again the mountains, the caverns and the ravines, the empty forests, and the mountain cascades,"
"हम फिर से पर्वतों, कंदराओं और घाटियों को, तथा सूने वनों और पर्वतीय झरनों को खोजें,"
Verse 14
यथोद्दिष्ठानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना । विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि सर्वशः ॥
yathoddiṣṭhāni sarvāṇi sugrīveṇa mahātmanā | vicinvantu vanaṃ sarve giridurgāṇi sarvaśaḥ
"all those places pointed out by the great-souled Sugrīva; let all of us search the forest and the mountain fastnesses in every direction."
"महात्मा सुग्रीव द्वारा बताए गए उन सब स्थानों को; हम सब वन और पर्वत-दुर्गों को सब दिशाओं में खोजें।"
Verse 15
ततः समुत्थाय पुनर् वानरास् ते महाबलाः । विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर् दक्षिणां दिशम् ॥
tataḥ samutthāya punar vānarās te mahābalāḥ | vindhyakānanasaṃkīrṇāṃ vicerur dakṣiṇāṃ diśam
Then those mighty monkeys, rising up once more, ranged over the southern quarter, crowded with the forests of the Vindhya.
तब वे महाबली वानर फिर से उठकर विंध्य के वनों से भरी हुई दक्षिण दिशा में विचरण करने लगे।
Verse 16
ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम् । शृङ्गवन्तं दरीवन्तम् अधिरुह्य च वानराः ॥
te śāradābhrapratimaṃ śrīmadrajataparvatam | śṛṅgavantaṃ darīvantam adhiruhya ca vānarāḥ
Those monkeys climbed the glorious silver mountain, resembling an autumn cloud, crowned with peaks and full of ravines.
वे वानर शरद ऋतु के मेघ के समान, शिखरों से युक्त और कंदराओं से भरे उस सुंदर रजतपर्वत पर चढ़े।
Verse 17
तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च । विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥
tatra lodhravanaṃ ramyaṃ saptaparṇavanāni ca | vicinvanto harivarāḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ
There those excellent monkeys, longing to behold Sītā, searched the lovely groves of lodhra trees and the forests of saptaparṇa.
वहाँ सीता के दर्शन के इच्छुक वे श्रेष्ठ वानर लोध्र वृक्षों के रमणीय वन और सप्तपर्ण के वनों को खोजने लगे।
Verse 18
तस्याग्रम् अधिरूढास् ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः । न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥
tasyāgram adhirūḍhās te śrāntā vipulavikramāḥ | na paśyanti sma vaidehīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām
Having climbed to its summit, those monkeys of mighty prowess, now wearied, did not see Vaidehī, Rāma's beloved queen.
उसके शिखर पर चढ़े हुए वे विशाल पराक्रम वाले वानर, अब थके हुए, राम की प्रिय पटरानी वैदेही को न देख सके।
Verse 19
ते तु दृष्टिगतं कृत्वा तं शैलं बहुकन्दरम् । अवारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः ॥
te tu dṛṣṭigataṃ kṛtvā taṃ śailaṃ bahukandaram | avārohanta harayo vīkṣamāṇāḥ samantataḥ
Having brought that mountain of many caverns within their sight, the monkeys descended, gazing all around.
अनेक कंदराओं वाले उस पर्वत को भली प्रकार देख लेने के बाद वे वानर चारों ओर दृष्टि डालते हुए नीचे उतरे।
Verse 20
अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः । स्थित्वा मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलम् उपाश्रिताः ॥
avaruhya tato bhūmiṃ śrāntā vigatacetasaḥ | sthitvā muhūrtaṃ tatrātha vṛkṣamūlam upāśritāḥ
Descending then to the ground, wearied and bereft of spirit, they stood a while and then took shelter at the foot of a tree.
तब भूमि पर उतरकर थके हुए और हतोत्साह वे वानर कुछ क्षण खड़े रहकर एक वृक्ष के मूल में आश्रय लेकर बैठ गए।
Verse 21
ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किं चिद् भग्नपरिश्रमाः । पुनर् एवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम् ॥
te muhūrtaṃ samāśvastāḥ kiṃ cid bhagnapariśramāḥ | punar evodyatāḥ kṛtsnāṃ mārgituṃ dakṣiṇāṃ diśam
Rested for a moment and their fatigue somewhat broken, they rose up once more, resolved to search the whole of the southern quarter.
एक मुहूर्त विश्राम करके और थकान कुछ दूर होने पर वे फिर से समूची दक्षिण दिशा को खोजने के लिए उद्यत हुए।
Verse 22
हनुमत्प्रमुखास् ते तु प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः । विन्ध्यम् एवादितस् तावद् विचेरुस् ते समन्ततः ॥
hanumatpramukhās te tu prasthitāḥ plavagarṣabhāḥ | vindhyam evāditas tāvad vicerus te samantataḥ
Those bulls among the leaping ones, with Hanumān at their head, setting forth, ranged all about the Vindhya from its very beginning.
हनुमान को आगे करके वे प्लवगश्रेष्ठ चल पड़े और आरंभ से ही विंध्य को सब ओर से खोजने लगे।