Sarga 33
Kishkindha Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तम् अप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् । सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥
tam apratihataṃ kruddhaṃ praviṣṭaṃ puruṣarṣabham | sugrīvo lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā babhūva vyathitendriyaḥ
Seeing Lakṣmaṇa, that bull among men, enter wrathful and unchecked, Sugrīva became agitated in his senses.
उन अजेय, क्रुद्ध पुरुषश्रेष्ठ लक्ष्मण को प्रवेश करते देखकर सुग्रीव की इन्द्रियाँ व्याकुल हो उठीं।
Verse 2
क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तम् इव तेजसा । भ्रातुर् व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम् ॥
kruddhaṃ niḥśvasamānaṃ taṃ pradīptam iva tejasā | bhrātur vyasanasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam
Beholding the son of Daśaratha, wrathful, breathing hard, as though ablaze with his splendor, scorched by his brother's distress—
क्रुद्ध, गर्म साँसें लेते, तेज से मानो दहकते, अपने भाई राम के दुःख से संतप्त उन दशरथपुत्र को देखकर —
Verse 3
उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णम् आसनम् । महान् महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः ॥
utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇam āsanam | mahān mahendrasya yathā svalaṃkṛta iva dhvajaḥ
—that best of monkeys sprang up, forsaking his golden seat, like the great, well-adorned banner of great Indra.
— वह वानरश्रेष्ठ अपना सुवर्णमय आसन छोड़कर इस प्रकार उछल पड़ा, जैसे महेन्द्र की भली भाँति अलंकृत विशाल ध्वजा खड़ी हो।
Verse 4
उत्पतन्तम् अनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः । सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव ॥
utpatantam anūtpetū rumāprabhṛtayaḥ striyaḥ | sugrīvaṃ gagane pūrṇaṃ candraṃ tārāgaṇā iva
As Sugrīva sprang up, the women, Rumā and the rest, sprang up after him, as the host of stars follows the full moon in the sky.
सुग्रीव के उछलते ही रुमा आदि स्त्रियाँ भी उसके पीछे उठ खड़ी हुईं, जैसे आकाश में पूर्ण चन्द्रमा के पीछे तारागण।
Verse 5
संरक्तनयनः श्रीमान् विचचाल कृताञ्जलिः । बभूवावस्थितस् तत्र कल्पवृक्षो महान् इव ॥
saṃraktanayanaḥ śrīmān vicacāla kṛtāñjaliḥ | babhūvāvasthitas tatra kalpavṛkṣo mahān iva
His eyes red with contrition, the glorious one, his hands joined, swayed forward, and stood there like a great wish-granting tree.
लज्जा से लाल आँखों वाला वह श्रीमान हाथ जोड़े हुए आगे झुका, और वहाँ एक महान कल्पवृक्ष के समान खड़ा रहा।
Verse 6
रुमा द्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम् । अब्रवील् लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा ॥
rumā dvitīyaṃ sugrīvaṃ nārīmadhyagataṃ sthitam | abravīl lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ satāraṃ śaśinaṃ yathā
To Sugrīva, standing amid the women with Rumā beside him, like the moon amid its stars, the wrathful Lakṣmaṇa said:
रुमा को साथ लिए, स्त्रियों के बीच खड़े, तारों सहित चन्द्रमा-से सुग्रीव से क्रुद्ध लक्ष्मण ने कहा —
Verse 7
सत्त्वाभिजनसंपन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः । कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते ॥
sattvābhijanasaṃpannaḥ sānukrośo jitendriyaḥ | kṛtajñaḥ satyavādī ca rājā loke mahīyate
A king endowed with resolve and noble birth, compassionate, master of his senses, grateful and truthful, is honored in the world.
जो राजा सत्त्व और उत्तम कुल से सम्पन्न, दयालु, जितेन्द्रिय, कृतज्ञ और सत्यवादी होता है, वही संसार में सम्मान पाता है।
Verse 8
यस् तु राजा स्थितो ऽधर्मे मित्राणाम् उपकारिणाम् । मिथ्याप्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस् ततः ॥
yas tu rājā sthito 'dharme mitrāṇām upakāriṇām | mithyāpratijñāṃ kurute ko nṛśaṃsataras tataḥ
But that king who, abiding in unrighteousness, makes a false pledge to friends who have done him service — who is more cruel than he?
किन्तु जो राजा अधर्म में स्थित होकर उपकार करने वाले मित्रों से मिथ्या प्रतिज्ञा करता है, उससे अधिक क्रूर और कौन होगा?
Verse 9
शतम् अश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते । आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते ॥
śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ tu gavānṛte | ātmānaṃ svajanaṃ hanti puruṣaḥ puruṣānṛte
He who lies about a horse slays a hundred; who lies about a cow, a thousand; but he who lies about a man slays himself and his own kin.
घोड़े के विषय में झूठ बोलने वाला सौ को मारता है, गाय के विषय में झूठ बोलने वाला हजार को; किन्तु मनुष्य के विषय में झूठ बोलने वाला पुरुष अपने आप को और अपने स्वजनों को मार डालता है।
Verse 10
पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत् प्रतिकरोति यः । कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर ॥
pūrvaṃ kṛtārtho mitrāṇāṃ na tat pratikaroti yaḥ | kṛtaghnaḥ sarvabhūtānāṃ sa vadhyaḥ plavageśvara
He who, his own end first attained, makes no return to his friends — he is an ingrate, O lord of the monkeys, deserving death at the hands of all beings.
हे वानरेश्वर! जो पहले अपना प्रयोजन सिद्ध कर लेने पर अपने मित्रों का प्रत्युपकार नहीं करता, वह कृतघ्न समस्त प्राणियों के लिए वध्य है।
Verse 11
गीतो ऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः । दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तं निबोध प्लवंगम ॥
gīto 'yaṃ brahmaṇā ślokaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ | dṛṣṭvā kṛtaghnaṃ kruddhena taṃ nibodha plavaṃgama
This verse, honored by all the world, was sung by Brahmā, beholding an ingrate in his wrath; hear it, O monkey:
हे वानर! सब लोकों द्वारा नमस्कृत यह श्लोक किसी कृतघ्न को देखकर क्रुद्ध हुए ब्रह्मा ने गाया था; उसे सुनो —
Verse 12
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर् विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā | niṣkṛtir vihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
For the slayer of a brāhmaṇa, for the drinker of wine, for the thief, and for the breaker of a vow, an expiation has been ordained by the good; but for the ingrate there is no expiation.
ब्रह्महत्यारे के लिए, मदिरापान करने वाले के लिए, चोर के लिए और व्रत भंग करने वाले के लिए सत्पुरुषों ने प्रायश्चित्त विहित किया है; किन्तु कृतघ्न के लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है।
Verse 13
अनार्यस् त्वं कृतघ्नश् च मिथ्यावादी च वानर । पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत् प्रतिकरोषि यत् ॥
anāryas tvaṃ kṛtaghnaś ca mithyāvādī ca vānara | pūrvaṃ kṛtārtho rāmasya na tat pratikaroṣi yat
Ignoble are you, and ungrateful, and a speaker of falsehood, O monkey, in that, your own end first attained, you make no return to Rāma.
हे वानर! तुम अनार्य, कृतघ्न और मिथ्यावादी हो, जो पहले अपना प्रयोजन सिद्ध कर लेने पर राम का प्रत्युपकार नहीं कर रहे।
Verse 14
ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर । सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतम् इच्छता ॥
nanu nāma kṛtārthena tvayā rāmasya vānara | sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtam icchatā
Surely, O monkey, now that your purpose is achieved, you who would have his kindness requited ought to strive in the search for Sītā for Rāma's sake.
हे वानर! प्रयोजन सिद्ध हो जाने पर और उनके उपकार का बदला चुकाने के इच्छुक होकर तुम्हें तो राम के लिए सीता की खोज में अवश्य ही प्रयत्न करना चाहिए था।
Verse 15
स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्या प्रतिश्रवः । न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम् ॥
sa tvaṃ grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyā pratiśravaḥ | na tvāṃ rāmo vijānīte sarpaṃ maṇḍūkarāviṇam
You, clinging to rustic pleasures, your pledge made false — Rāma knows you not for what you are: a serpent that croaks like a frog to deceive.
वही तुम ग्राम्य भोगों में आसक्त होकर अपनी प्रतिज्ञा मिथ्या कर रहे हो; राम तुम्हें मेढक-सी बोली बोलने वाले (छली) सर्प के रूप में नहीं पहचान पाए।
Verse 16
महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना । हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना ॥
mahābhāgena rāmeṇa pāpaḥ karuṇavedinā | harīṇāṃ prāpito rājyaṃ tvaṃ durātmā mahātmanā
By the greatly blessed Rāma, moved by compassion, you, a wretch and evil-souled, were raised to the kingship of the monkeys by that great soul.
करुणा का अनुभव करने वाले महाभाग्यशाली महात्मा राम ने तुझ पापी और दुरात्मा को वानरों का राज्य दिलाया।
Verse 17
कृतं चेन् नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः । सद्यस् त्वं निशितैर् बाणैर् हतो द्रक्ष्यसि वालिनम् ॥
kṛtaṃ cen nābhijānīṣe rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | sadyas tvaṃ niśitair bāṇair hato drakṣyasi vālinam
If you acknowledge not what was done by Rāma of untiring deeds, then, slain this very day by his sharp arrows, you shall behold Vālin.
यदि तुम अनायास कर्म करने वाले राम के किए उपकार को नहीं मानते, तो आज ही उनके तीखे बाणों से मारे जाकर तुम वालि को देखोगे।
Verse 18
न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथम् अन्वगाः ॥
na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ | samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipatham anvagāḥ
The road by which Vālin went forth slain is not closed up. Abide by the compact, Sugrīva; follow not the path of Vālin.
जिस मार्ग से वालि मारा जाकर गया, वह मार्ग अभी बन्द नहीं हुआ है। हे सुग्रीव! अपनी प्रतिज्ञा पर दृढ़ रहो; वालि के मार्ग पर मत चलो।
Verse 19
न नूनम् इक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकाच्; च्युताञ् शरान् पश्यसि वज्रसंनिभान् । ततः सुखं नाम निषेवसे सुखी; न रामकार्यं मनसाप्य् अवेक्षसे ॥
na nūnam ikṣvākuvarasya kārmukāc; cyutāñ śarān paśyasi vajrasaṃnibhān | tataḥ sukhaṃ nāma niṣevase sukhī; na rāmakāryaṃ manasāpy avekṣase
Surely you do not see the thunderbolt-like arrows sped from the bow of the best of the Ikṣvākus; else you would not thus give yourself to ease, content, and heed not Rāma's work even in your mind.
निश्चय ही तुम इक्ष्वाकुश्रेष्ठ राम के धनुष से छूटे वज्र-सदृश बाणों को नहीं देख रहे हो; तभी तो सुखी होकर यों सुख भोग रहे हो और मन से भी राम के कार्य की ओर दृष्टि नहीं डाल रहे।