Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 32

Kishkindha Kanda

27 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा । प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥

    atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā | praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt

    Then, charged with his mission, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, entered the fearsome cave, Kiṣkindhā, at Rāma's command.

    तब अपने कार्य में नियुक्त शत्रुवीरों के संहारक लक्ष्मण राम की आज्ञा से उस भयंकर गुफा-नगरी किष्किन्धा में प्रविष्ट हुए।

  2. Verse 2

    द्वारस्था हरयस् तत्र महाकाया महाबलाः । बभूवुर् लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥

    dvārasthā harayas tatra mahākāyā mahābalāḥ | babhūvur lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

    The gatekeeper monkeys there, of huge frame and great might, beholding Lakṣmaṇa, all stood with hands joined in reverence.

    वहाँ विशालकाय और महाबली द्वारपाल वानर लक्ष्मण को देखकर सब हाथ जोड़कर खड़े हो गए।

  3. Verse 3

    निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् । बभूवुर् हरयस् त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥

    niḥśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam | babhūvur harayas trastā na cainaṃ paryavārayan

    But seeing the son of Daśaratha breathing hard and wrathful, the monkeys grew afraid and did not bar his way.

    किन्तु दशरथपुत्र को गर्म साँसें लेते और क्रुद्ध देखकर वानर भयभीत हो गए और उन्हें रोका नहीं।

  4. Verse 4

    स तं रत्नमयीं श्रीमान् दिव्यां पुष्पितकाननाम् । रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥

    sa taṃ ratnamayīṃ śrīmān divyāṃ puṣpitakānanām | ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām

    The glorious one beheld that great cave, jewelled and divine, with blossoming woods, lovely and strewn with gems—

    उन श्रीमान लक्ष्मण ने रत्नमयी, दिव्य, पुष्पित काननों वाली, रमणीय और रत्नों से भरी हुई उस विशाल गुफा-नगरी को देखा —

  5. Verse 5

    हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्योपशोभिताम् । सर्वकामफलैर् वृक्षैः पुष्पितैर् उपशोभिताम् ॥

    harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām | sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitair upaśobhitām

    —crowded with mansions and palaces, graced with manifold wares, adorned with blossoming trees that bore the fruit of every desire—

    — जो हवेलियों और महलों से भरी थी, नाना प्रकार के पण्य (बाजार की वस्तुओं) से सुशोभित थी, और समस्त कामनाओं के फल देने वाले खिले हुए वृक्षों से सुशोभित थी —

  6. Verse 6

    देवगन्धर्वपुत्रैश् च वानरैः कामरूपिभिः । दिव्य माल्याम्बरधारैः शोभितां प्रियदर्शनैः ॥

    devagandharvaputraiś ca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ | divya mālyāmbaradhāraiḥ śobhitāṃ priyadarśanaiḥ

    —graced with monkeys, sons of gods and gandharvas, able to take any form at will, wearing divine garlands and garments, fair to behold—

    — देवताओं और गन्धर्वों के पुत्र, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, दिव्य माला और वस्त्र पहने प्रियदर्शन वानरों से सुशोभित थी —

  7. Verse 7

    चन्दनागरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिनाम् । मैरेयाणां मधूनां च संमोदितमहापथाम् ॥

    candanāgarupadmānāṃ gandhaiḥ surabhigandhinām | maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca saṃmoditamahāpathām

    —its great thoroughfares made fragrant with the scents of sandal, aloe, and sweet-perfumed lotus, and with maireya wines and meads—

    — चन्दन, अगर और सुगन्धित कमलों की सुगन्ध से तथा मैरेय और मधु मदिराओं से जिसके राजमार्ग सुवासित थे —

  8. Verse 8

    विन्ध्यमेरुगिरिप्रस्थैः प्रासादैर् नैकभूमिभिः । ददर्श गिरिनद्यश् च विमलास् तत्र राघवः ॥

    vindhyamerugiriprasthaiḥ prāsādair naikabhūmibhiḥ | dadarśa girinadyaś ca vimalās tatra rāghavaḥ

    —with palaces of many stories, like the tablelands of the Vindhya and Meru; and there Rāghava's brother beheld clear mountain streams.

    — विन्ध्य और मेरु पर्वत की चोटियों-से अनेक मंजिलों वाले महलों से युक्त; और वहाँ राघव के अनुज लक्ष्मण ने निर्मल पर्वतीय नदियाँ भी देखीं।

  9. Verse 9

    अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च । गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥

    aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividasya ca | gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca

    The lovely house of Aṅgada, and of Mainda and Dvivida, of Gavaya and Gavākṣa, of Gaja and Śarabha—

    अङ्गद का रमणीय घर, तथा मैन्द और द्विविद का, गवय और गवाक्ष का, गज और शरभ का —

  10. Verse 10

    विद्युन्मालेश् च संपातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः । वीरबाहोः सुबाहोश् च नलस्य च महात्मनः ॥

    vidyunmāleś ca saṃpāteḥ sūryākṣasya hanūmataḥ | vīrabāhoḥ subāhoś ca nalasya ca mahātmanaḥ

    —of Vidyunmāli and Saṃpāti, of Sūryākṣa and Hanumān, of Vīrabāhu and Subāhu, and of the great-souled Nala—

    — विद्युन्माली और सम्पाति का, सूर्याक्ष और हनुमान का, वीरबाहु और सुबाहु का, तथा महात्मा नल का —

  11. Verse 11

    कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस् तथा । दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥

    kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatos tathā | dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ

    —of Kumuda and Suṣeṇa, and likewise of Tāra and Jāmbavān, of Dadhivaktra and Nīla, and of Supāṭala and Sunetra—

    — कुमुद और सुषेण का, तथा तार और जाम्बवान का, दधिवक्त्र और नील का, और सुपाटल तथा सुनेत्र का —

  12. Verse 12

    एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् । ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥

    eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām | dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ

    —the chief houses of these foremost, great-souled monkeys, strongly built, Lakṣmaṇa beheld upon the royal highway—

    — इन महात्मा वानरप्रमुखों के राजमार्ग पर स्थित, सुदृढ़ निर्माण वाले मुख्य घरों को लक्ष्मण ने देखा —

  13. Verse 13

    पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च । प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च ॥

    pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca | prabhūtadhanadhānyāni strīratnaiḥ śobhitāni ca

    —gleaming like white clouds, hung with divine garlands, abounding in wealth and grain, and graced with jewels of women.

    — जो श्वेत मेघों-से चमकते थे, दिव्य मालाओं से युक्त थे, प्रचुर धन-धान्य से भरे थे और स्त्री-रत्नों से सुशोभित थे।

  14. Verse 14

    पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम् । वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥

    pāṇḍureṇa tu śailena parikṣiptaṃ durāsadam | vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam

    Girt about by a rampart of white rock, hard of access, was the lovely dwelling of the monkey-king, like the abode of great Indra—

    श्वेत पर्वत (परकोटे) से घिरा हुआ, दुर्गम, रमणीय वानरेन्द्र सुग्रीव का घर महेन्द्र के भवन के समान था —

  15. Verse 15

    शुल्कैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः । सर्वकामफलैर् वृक्षैः पुष्टितैर् उपशोभितम् ॥

    śulkaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ | sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣṭitair upaśobhitam

    —with white palace-turrets resembling the peaks of Kailāsa, graced with blossoming trees that bore the fruit of every desire—

    — कैलास-शिखरों-से श्वेत महल-शिखरों वाला, समस्त कामनाओं के फल देने वाले खिले हुए वृक्षों से सुशोभित —

  16. Verse 16

    महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर् नीलजीमूतसंनिभैः । दिव्यपुष्पफलैर् वृक्षैः शीतच्छायैर् मनोरमैः ॥

    mahendradattaiḥ śrīmadbhir nīlajīmūtasaṃnibhaiḥ | divyapuṣpaphalair vṛkṣaiḥ śītacchāyair manoramaiḥ

    —with glorious trees given by great Indra, resembling dark storm-clouds, bearing divine flowers and fruit, delightful with their cool shade—

    — महेन्द्र के दिए हुए, नील मेघ-से श्यामवर्ण, दिव्य पुष्प और फल वाले, शीतल छाया वाले मनोरम शोभायमान वृक्षों से युक्त —

  17. Verse 17

    हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः । दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥

    haribhiḥ saṃvṛtadvāraṃ balibhiḥ śastrapāṇibhiḥ | divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam

    —its gate guarded by mighty monkeys, weapons in hand; white, hung with divine garlands, with an archway of refined gold.

    — शस्त्रधारी बलवान वानरों से घिरे द्वार वाला, दिव्य मालाओं से सजा, श्वेत, तपाए हुए सोने के तोरण वाला —

  18. Verse 18

    सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः । अवार्यमाणः सौमित्रिर् महाभ्रम् इव भास्करः ॥

    sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ | avāryamāṇaḥ saumitrir mahābhram iva bhāskaraḥ

    The mighty Saumitri, unhindered, entered the lovely house of Sugrīva, as the sun enters a great cloud.

    — सुग्रीव के उस रमणीय घर में महाबली सौमित्रि बिना रोक-टोक के इस प्रकार प्रविष्ट हुए, जैसे सूर्य किसी विशाल मेघ में प्रवेश करता है।

  19. Verse 19

    स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः । प्रविश्य सुमहद् गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥

    sa sapta kakṣyā dharmātmā yānāsanasamāvṛtāḥ | praviśya sumahad guptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat

    That righteous one, passing through seven courts filled with vehicles and seats, entered the great, well-guarded inner apartment—

    वाहनों और आसनों से भरे सात प्राङ्गणों (कक्षाओं) को पार करके उन धर्मात्मा ने एक विशाल, भली भाँति सुरक्षित, महान अन्तःपुर में प्रवेश किया —

  20. Verse 20

    हैमराजतपर्यङ्कैर् बहुभिश् च वरासनैः । महार्हास्तरणोपेतैस् तत्र तत्रोपशोभितम् ॥

    haimarājataparyaṅkair bahubhiś ca varāsanaiḥ | mahārhāstaraṇopetais tatra tatropaśobhitam

    —here and there graced with many couches of gold and silver, and with choice seats furnished with costly coverings.

    — जो सोने और चाँदी के बहुत-से पलंगों और बहुमूल्य आस्तरणों से युक्त श्रेष्ठ आसनों से जहाँ-तहाँ सुशोभित था।

  21. Verse 21

    प्रविशन्न् एव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् । तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥

    praviśann eva satataṃ śuśrāva madhurasvaram | tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram

    Even as he entered, he heard without ceasing a sweet sound, full of the music of the lute, with the words and syllables of well-sung melody.

    प्रवेश करते ही उन्होंने निरन्तर एक मधुर स्वर सुना, जो वीणा के संगीत से भरा था और भली भाँति गाए गए गीत के पद और अक्षरों से युक्त था।

  22. Verse 22

    बह्वीश् च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः । स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः ॥

    bahvīś ca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ | striyaḥ sugrīvabhavane dadarśa sa mahābalaḥ

    And in Sugrīva's dwelling that mighty one beheld many women of various forms, proud in their beauty and youth—

    और उन महाबली ने सुग्रीव के भवन में नाना रूपों वाली, रूप और यौवन पर गर्व करने वाली बहुत-सी स्त्रियों को देखा —

  23. Verse 23

    दृष्ट्वाभिजनसंपन्नाश् चित्रमाल्यकृतस्रजः । वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥

    dṛṣṭvābhijanasaṃpannāś citramālyakṛtasrajaḥ | varamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ

    —of noble birth, wearing wreaths of bright garlands, busy with the fashioning of choice garlands, adorned with the finest ornaments.

    — जो उत्तम कुल में उत्पन्न थीं, विचित्र मालाओं की माला पहने थीं, श्रेष्ठ माला गूँथने में व्यस्त थीं और उत्तम आभूषणों से विभूषित थीं।

  24. Verse 24

    नातृप्तान् नाति च व्यग्रान् नानुदात्तपरिच्छदान् । सुग्रीवानुचरांश् चापि लक्षयाम् आस लक्ष्मणः ॥

    nātṛptān nāti ca vyagrān nānudāttaparicchadān | sugrīvānucarāṃś cāpi lakṣayām āsa lakṣmaṇaḥ

    Lakṣmaṇa marked Sugrīva's attendants too — neither discontented nor overbusy, nor meanly appointed.

    लक्ष्मण ने सुग्रीव के अनुचरों को भी देखा — जो न असन्तुष्ट थे, न अधिक व्यस्त, और न ही हीन साज-सामान वाले।

  25. Verse 25

    ततः सुग्रीवम् आसीनं काञ्चने परमासने । महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम् ॥

    tataḥ sugrīvam āsīnaṃ kāñcane paramāsane | mahārhāstaraṇopete dadarśādityasaṃnibham

    Then he beheld Sugrīva seated upon a supreme golden throne furnished with costly coverings, resembling the sun—

    तब उन्होंने बहुमूल्य आस्तरणों से युक्त श्रेष्ठ सुवर्णमय आसन पर बैठे, सूर्य के समान तेजस्वी सुग्रीव को देखा —

  26. Verse 26

    दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रम् इव दुर्जयम् । दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ॥

    divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam | divyamālyāmbaradharaṃ mahendram iva durjayam | divyābharaṇamālyābhiḥ pramadābhiḥ samāvṛtam

    —his limbs bright with divine ornaments, of divine form, illustrious, wearing divine garlands and garments, invincible like great Indra, surrounded by lovely women with divine ornaments and garlands.

    — जिसके अंग दिव्य आभूषणों से विचित्र थे, जो दिव्य रूप वाला, यशस्वी, दिव्य माला और वस्त्र धारण किए, महेन्द्र के समान दुर्जय था, और दिव्य आभूषणों एवं मालाओं वाली सुन्दरियों से घिरा हुआ था।

  27. Verse 27

    रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं; वरासनस्थो वरहेमवर्णः । ददर्श सौमित्रिम् अदीनसत्त्वं; विशालनेत्रः सुविशालनेत्रम् ॥

    rumāṃ tu vīraḥ parirabhya gāḍhaṃ; varāsanastho varahemavarṇaḥ | dadarśa saumitrim adīnasattvaṃ; viśālanetraḥ suviśālanetram

    Embracing Rumā close, the hero, seated on the choice throne and of fine gold hue, wide-eyed, beheld the wide-eyed Saumitri of undaunted spirit.

    श्रेष्ठ सुवर्ण-वर्ण वह विशालनेत्र वीर श्रेष्ठ आसन पर बैठा रुमा का गाढ़ आलिंगन किए हुए था; उसने विशाल नेत्रों वाले, अदीन सत्त्व वाले सौमित्रि को देखा।