Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 32

Aranya Kanda

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः शूर्पणखां क्रुद्धां ब्रुवतीं परुषं वचः । अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः ॥

    tataḥ śūrpaṇakhāṃ kruddhāṃ bruvatīṃ paruṣaṃ vacaḥ | amātyamadhye saṃkruddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ

    Then Rāvaṇa, enraged, in the midst of the ministers, questioned Śūrpaṇakhā, who was wrathful and spoke harsh words:

    तब रावण ने मन्त्रियों के बीच अत्यन्त क्रुद्ध होकर कठोर वचन कहती हुई शूर्पणखा से पूछा:

  2. Verse 2

    कश् च रामः कथं वीर्यः किं रूपः किं पराक्रमः । किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश् च सुदुश्चरम् ॥

    kaś ca rāmaḥ kathaṃ vīryaḥ kiṃ rūpaḥ kiṃ parākramaḥ | kimarthaṃ daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭaś ca suduścaram

    'Who is this Rāma, how valiant, of what form, of what prowess? And why has he entered the Daṇḍaka forest, so hard to traverse?'

    'वह राम कौन है, कैसा वीर है, किस रूप वाला है, किस पराक्रम वाला है? और वह अत्यन्त दुर्गम दण्डकारण्य में किसलिए घुस आया है?'

  3. Verse 3

    आयुधं किं च रामस्य निहता येन राक्षसाः । खरश् च निहतं संख्ये दूषणस् त्रिशिरास् तथा ॥

    āyudhaṃ kiṃ ca rāmasya nihatā yena rākṣasāḥ | kharaś ca nihataṃ saṃkhye dūṣaṇas triśirās tathā

    'And what is Rāma's weapon, by which the rākṣasas were slain — Khara too slain in battle, and Dūṣaṇa, and Triśiras?'

    'और राम का वह कौन-सा शस्त्र है, जिससे राक्षस मारे गए — और युद्ध में खर, दूषण तथा त्रिशिरा भी मारे गए?'

  4. Verse 4

    इत्य् उक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्छिता । ततो रामं यथान्यायम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥

    ity uktā rākṣasendreṇa rākṣasī krodhamūrchitā | tato rāmaṃ yathānyāyam ākhyātum upacakrame

    Thus questioned by the lord of the rākṣasas, the rākṣasī, stupefied with wrath, then began to tell of Rāma as was fitting:

    राक्षसराज के इस प्रकार पूछने पर क्रोध में मूर्छित-सी राक्षसी तब राम का यथायोग्य वर्णन करने लगी:

  5. Verse 5

    दीर्घबाहुर् विशालाक्षश् चीरकृष्णाजिनाम्बरः । कन्दर्पसमरूपश् च रामो दशरथात्मजः ॥

    dīrghabāhur viśālākṣaś cīrakṛṣṇājināmbaraḥ | kandarpasamarūpaś ca rāmo daśarathātmajaḥ

    'Long-armed, wide-eyed, clad in bark and black antelope-skin, like Kandarpa (the god of love) in form — Rāma, the son of Daśaratha.'

    'लम्बी भुजाओं वाला, विशाल नेत्रों वाला, वल्कल और काले मृगचर्म के वस्त्र पहने, कामदेव के समान रूप वाला, दशरथनन्दन राम;'

  6. Verse 6

    शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम् । दीप्तान् क्षिपति नाराचान् सर्पान् इव महाविषान् ॥

    śakracāpanibhaṃ cāpaṃ vikṛṣya kanakāṅgadam | dīptān kṣipati nārācān sarpān iva mahāviṣān

    'Drawing a bow like Indra's bow, set with gold armlets, he looses blazing iron arrows like great venomous serpents.'

    'इन्द्र के धनुष के समान, स्वर्ण-बाजूबन्दों से सजे धनुष को खींचकर वह प्रज्वलित नाराच वैसे ही छोड़ता है, मानो महाविषधर सर्प हों।'

  7. Verse 7

    नाददानं शरान् घोरान् न मुञ्चन्तं महाबलम् । न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे ॥

    nādadānaṃ śarān ghorān na muñcantaṃ mahābalam | na kārmukaṃ vikarṣantaṃ rāmaṃ paśyāmi saṃyuge

    'I did not see Rāma in the fray taking up his dreadful arrows, nor loosing them, mighty as he is, nor drawing his bow.'

    'मैंने युद्ध में उस महाबली राम को न तो घोर बाण उठाते देखा, न छोड़ते, और न धनुष को खींचते ही देखा।'

  8. Verse 8

    हन्यमानं तु तत् सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः । इन्द्रेणैवोत्तमं सस्यम् आहतं त्व् अश्मवृष्टिभिः ॥

    hanyamānaṃ tu tat sainyaṃ paśyāmi śaravṛṣṭibhiḥ | indreṇaivottamaṃ sasyam āhataṃ tv aśmavṛṣṭibhiḥ

    'But I saw that army being struck down by showers of arrows, as a fine crop is struck down by Indra with showers of hail.'

    'किन्तु उस सेना को मैंने बाण-वर्षा से वैसे ही नष्ट होते देखा, जैसे इन्द्र के द्वारा ओलों की वर्षा से उत्तम फसल आहत होती है।'

  9. Verse 9

    रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश । निहतानि शरैस् तीक्ष्णैस् तेनैकेन पदातिना ॥

    rakṣasāṃ bhīmavīryāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa | nihatāni śarais tīkṣṇais tenaikena padātinā

    'Fourteen thousand rākṣasas of fearful might were slain with sharp arrows by that one man on foot,'

    'भयंकर पराक्रम वाले चौदह हजार राक्षस उस अकेले पैदल चलते (योद्धा) ने तीक्ष्ण बाणों से मार डाले,'

  10. Verse 10

    अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश् च सहदूषणः । ऋषीणाम् अभयं दत्तं कृतक्षेमाश् च दण्डकाः ॥

    ardhādhikamuhūrtena kharaś ca sahadūṣaṇaḥ | ṛṣīṇām abhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāś ca daṇḍakāḥ

    'and in but half a muhūrta more, Khara together with Dūṣaṇa; safety was granted to the sages, and the Daṇḍakas were made secure.'

    'और आधे मुहूर्त से कुछ अधिक समय में दूषण सहित खर को भी; ऋषियों को अभय दिया और दण्डकवन को निर्भय कर दिया।'

  11. Verse 11

    एका कथं चिन् मुक्ताहं परिभूय महात्मना । स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना ॥

    ekā kathaṃ cin muktāhaṃ paribhūya mahātmanā | strīvadhaṃ śaṅkamānena rāmeṇa viditātmanā

    'I alone was somehow set free, spurned by the great-souled Rāma the self-knowing, who shrank from the slaying of a woman.'

    'स्त्री-वध की आशंका करने वाले, आत्मज्ञानी महात्मा राम ने अपमानित करके मुझ अकेली को किसी प्रकार छोड़ दिया।'

  12. Verse 12

    भ्राता चास्य महातेजा गुणतस् तुल्यविक्रमः । अनुरक्तश् च भक्तश् च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥

    bhrātā cāsya mahātejā guṇatas tulyavikramaḥ | anuraktaś ca bhaktaś ca lakṣmaṇo nāma vīryavān

    'And his brother, of great splendour, equal to him in virtue and prowess, devoted and loyal — a valiant one named Lakṣmaṇa:'

    'और उसका भाई महातेजस्वी, गुणों में उसके समान पराक्रम वाला, अनुरक्त और भक्त, वीर्यवान लक्ष्मण नामक (वीर) है;'

  13. Verse 13

    अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली । रामस्य दक्षिणे बाहुर् नित्यं प्राणो बहिष्चरः ॥

    amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī | rāmasya dakṣiṇe bāhur nityaṃ prāṇo bahiṣcaraḥ

    'indignant, unconquerable, a conqueror, valorous, wise, and strong — Rāma's right arm, ever his life-breath moving outside him.'

    'अमर्षशील, दुर्जय, विजयी, पराक्रमी, बुद्धिमान और बलवान — वह राम की दाहिनी भुजा और सदा बाहर विचरने वाला उसका प्राण है।'

  14. Verse 14

    रामस्य तु विशालाक्षी धर्मपत्नी यशस्विनी । सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा ॥

    rāmasya tu viśālākṣī dharmapatnī yaśasvinī | sītā nāma varārohā vaidehī tanumadhyamā

    'And Rāma's wide-eyed lawful wife, the glorious one named Sītā — the fair-hipped Vaidehī of slender waist:'

    'और राम की विशाल नेत्रों वाली, यशस्विनी धर्मपत्नी सीता नामक सुन्दर नितम्बों वाली, पतली कमर वाली वैदेही है;'

  15. Verse 15

    नैव देवी न गन्धर्वा न यक्षी न च किंनरी । तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ॥

    naiva devī na gandharvā na yakṣī na ca kiṃnarī | tathārūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale

    'Neither goddess, nor gandharva-woman, nor yakṣī, nor kinnarī — a woman of such beauty I have never before seen upon the earth.'

    'न कोई देवी, न गन्धर्वी, न यक्षी, न किन्नरी — वैसे रूप वाली नारी मैंने पहले पृथ्वी पर कभी नहीं देखी।'

  16. Verse 16

    यस्य सीता भवेद् भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत् । अतिजीवेत् स सर्वेषु लोकेष्व् अपि पुरंदरात् ॥

    yasya sītā bhaved bhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajet | atijīvet sa sarveṣu lokeṣv api puraṃdarāt

    'He whose wife Sītā would be, and whom, joyful, she would embrace — he would outlive all the worlds, even Purandara.'

    'जिसकी भार्या सीता हो और जिसका वह प्रसन्न होकर आलिंगन करे, वह सब लोकों में पुरन्दर (इन्द्र) से भी अधिक जीवन (का सुख) भोगेगा।'

  17. Verse 17

    सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्यास् तथा पतिः ॥

    sā suśīlā vapuḥślāghyā rūpeṇāpratimā bhuvi | tavānurūpā bhāryā sā tvaṃ ca tasyās tathā patiḥ

    'She, of good character, of a body to be praised, matchless in beauty on earth, is a fitting wife for you, and you a fitting husband for her.'

    'वह सुशील, प्रशंसनीय शरीर वाली, पृथ्वी पर रूप में अनुपम स्त्री तुम्हारे अनुरूप भार्या है, और तुम वैसे ही उसके अनुरूप पति हो।'

  18. Verse 18

    तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम् । भार्यार्थे तु तवानेतुम् उद्यताहं वराननाम् ॥

    tāṃ tu vistīrṇajaghanāṃ pīnottuṅgapayodharām | bhāryārthe tu tavānetum udyatāhaṃ varānanām

    'That fair-faced one, broad of hip, with full and high breasts — I set out to bring her, for your sake, to be your wife.'

    'उस विशाल नितम्बों वाली, पीन और उन्नत स्तनों वाली, सुन्दर मुख वाली को तुम्हारी भार्या बनाने के लिए मैं लाने को उद्यत हुई थी।'

  19. Verse 19

    तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि ॥

    tāṃ tu dṛṣṭvādya vaidehīṃ pūrṇacandranibhānanām | manmathasya śarāṇāṃ ca tvaṃ vidheyo bhaviṣyasi

    'Beholding today that Vaidehī, her face like the full moon, you will become subject to the arrows of Manmatha (love).'

    'उस पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली वैदेही को आज देखकर तुम कामदेव के बाणों के वश में हो जाओगे।'

  20. Verse 20

    यदि तस्याम् अभिप्रायो भार्यार्थे तव जायते । शीघ्रम् उद्ध्रियतां पादो जयार्थम् इह दक्षिणः ॥

    yadi tasyām abhiprāyo bhāryārthe tava jāyate | śīghram uddhriyatāṃ pādo jayārtham iha dakṣiṇaḥ

    'If an inclination for her as a wife arises in you, let your right foot be lifted swiftly for her winning.'

    'यदि उसे भार्या बनाने की तुम्हारी इच्छा हो, तो उसे जीतने के लिए यहाँ शीघ्र ही दाहिना पग उठाओ (प्रस्थान करो)।'

  21. Verse 21

    कुरु प्रियं तथा तेषां रक्षसां राक्षसेश्वर । वधात् तस्य नृशंसस्य रामस्याश्रमवासिनः ॥

    kuru priyaṃ tathā teṣāṃ rakṣasāṃ rākṣaseśvara | vadhāt tasya nṛśaṃsasya rāmasyāśramavāsinaḥ

    'Do thus what is dear to those rākṣasas, O lord of the rākṣasas — by the slaying of that cruel Rāma, dweller in the hermitage.'

    'हे राक्षसेश्वर! आश्रम में रहने वाले उस क्रूर राम के वध से उन राक्षसों का प्रिय करो।'

  22. Verse 22

    तं शरैर् निशितैर् हत्वा लक्ष्मणं च महारथम् । हतनाथां सुखं सीतां यथावद् उपभोक्ष्यसे ॥

    taṃ śarair niśitair hatvā lakṣmaṇaṃ ca mahāratham | hatanāthāṃ sukhaṃ sītāṃ yathāvad upabhokṣyase

    'Slaying him and the great chariot-warrior Lakṣmaṇa with sharp arrows, you shall enjoy Sītā at your ease, her protector slain, as is fitting.'

    'उसे और महारथी लक्ष्मण को तीक्ष्ण बाणों से मारकर, रक्षक मारे जाने पर तुम सीता को यथायोग्य सुखपूर्वक भोगोगे।'

  23. Verse 23

    रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद् राक्षसेश्वर । क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम राघव ॥

    rocate yadi te vākyaṃ mamaitad rākṣaseśvara | kriyatāṃ nirviśaṅkena vacanaṃ mama rāghava

    'If this word of mine pleases you, O lord of the rākṣasas, let my word be done without any misgiving.'

    The received vocative 'rāghava' at the close of this verse is anomalous (Rāvaṇa, not Rāma, is addressed) and appears textually corrupt; rendered by sense.

    'हे राक्षसेश्वर! हे राघव (रावण)! यदि मेरा यह वचन तुम्हें रुचता हो, तो निःशंक होकर मेरा कहना पूरा किया जाए।'

  24. Verse 24

    निशम्य रामेण शरैर् अजिह्मगैर्; हताञ् जनस्थानगतान् निशाचरान् । खरं च बुद्ध्वा निहतं च दूषणं; त्वम् अद्य कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि ॥

    niśamya rāmeṇa śarair ajihmagair; hatāñ janasthānagatān niśācarān | kharaṃ ca buddhvā nihataṃ ca dūṣaṇaṃ; tvam adya kṛtyaṃ pratipattum arhasi

    'Having heard that the night-rangers dwelling in Janasthāna were slain by Rāma with his straight-flying arrows, and knowing Khara slain and Dūṣaṇa too, you ought this day to resolve upon what is to be done.'

    'राम के सीधे चलने वाले बाणों से जनस्थानवासी निशाचरों को मारा गया सुनकर, और खर तथा दूषण को मारा गया जानकर, आज तुम्हें यह निश्चय करना चाहिए कि क्या करना है।'