Sarga 16
Aranya Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
कृताभिषेको रामस् तु सीता सौमित्रिर् एव च । तस्माद् गोदावरीतीरात् ततो जग्मुः स्वम् आश्रमम् ॥
kṛtābhiṣeko rāmas tu sītā saumitrir eva ca | tasmād godāvarītīrāt tato jagmuḥ svam āśramam
Rāma, having bathed, and Sītā, and Saumitri as well, then went from that bank of the Godāvarī to their own hermitage.
स्नान करके राम, सीता तथा सौमित्रि भी, तब गोदावरी के उस तट से अपने आश्रम को लौट गए।
Verse 2
आश्रमं तम् उपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः । कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालाम् उपागमत् ॥
āśramaṃ tam upāgamya rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālām upāgamat
Coming to that hermitage, Rāghava with Lakṣmaṇa, having performed the forenoon rite, came to the leaf-hut.
उस आश्रम में आकर लक्ष्मण सहित राघव ने पूर्वाह्ण का कर्म करके पर्णशाला में प्रवेश किया।
Verse 3
स रामः पर्णशालायाम् आसीनः सह सीतया । विरराज महाबाहुश् चित्रया चन्द्रमा इव । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः ॥
sa rāmaḥ parṇaśālāyām āsīnaḥ saha sītayā | virarāja mahābāhuś citrayā candramā iva | lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ
Rāma, seated in the leaf-hut with Sītā, the mighty-armed, shone like the moon with the Citrā star; and with his brother Lakṣmaṇa he held various converse.
सीता के साथ पर्णशाला में बैठे हुए महाबाहु राम चित्रा नक्षत्र से युक्त चन्द्रमा के समान सुशोभित हुए; और भाई लक्ष्मण के साथ उन्होंने नाना प्रकार की बातें कीं।
Verse 4
तदासीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः । तं देशं राक्षसी का चिद् आजगाम यदृच्छया ॥
tadāsīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ | taṃ deśaṃ rākṣasī kā cid ājagāma yadṛcchayā
As Rāma sat thus, his mind engaged in talk, a certain rākṣasī came to that region by chance.
इस प्रकार बैठे हुए, बातचीत में मन लगाए राम के उस प्रदेश में संयोगवश कोई राक्षसी आ पहुँची।
Verse 5
सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः । भगिनी रामम् आसाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् ॥
sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ | bhaginī rāmam āsādya dadarśa tridaśopamam
She, named Śūrpaṇakhā, sister of the ten-necked rākṣasa, approaching Rāma, beheld him, like one of the gods:
वह शूर्पणखा नामक, दशग्रीव राक्षस (रावण) की बहन थी; राम के पास आकर उसने उन्हें देवता के समान देखा—
Verse 6
सिंहोरस्कं महाबाहुं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् ॥
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ padmapatranibhekṣaṇam | sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam
Rāma lion-breasted, mighty-armed, with eyes like lotus-petals, delicate, of great strength, marked with the tokens of a king,
—सिंह के समान वक्षःस्थल वाले, महाबाहु, कमल-दल के समान नेत्रों वाले, सुकुमार, महान पराक्रमी, राजोचित लक्षणों से युक्त,
Verse 7
रामम् इन्दीवरश्यामं कन्दर्पसदृशप्रभम् । बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ॥
rāmam indīvaraśyāmaṃ kandarpasadṛśaprabham | babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā
dark as the blue lotus, radiant as Kandarpa — beholding him like unto Indra, the rākṣasī became deluded with desire.
—नीलकमल के समान श्यामवर्ण, कामदेव के समान कान्ति वाले, इन्द्र के समान राम को देखकर वह राक्षसी काम से मोहित हो गई।
Verse 8
सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी । विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा ॥
sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī | viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā
He was fair-faced, she foul-faced; he of a trim waist, she of a huge belly; he wide-eyed, she hideous-eyed; he of lovely hair, she copper-haired;
राम सुन्दर मुख वाले, वह कुरूप मुख वाली; वे सुगठित कटि वाले, वह विशाल उदर वाली; वे विशाल नेत्रों वाले, वह विकृत नेत्रों वाली; वे सुन्दर केश वाले, वह ताम्रवर्ण केश वाली;
Verse 9
प्रियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्नवा । तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी ॥
priyarūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasnavā | taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī
he of pleasing form, she deformed; he sweet-voiced, she of a dreadful cry; he young, she a dire hag; he gracious, she crooked of speech;
वे प्रिय रूप वाले, वह विरूपा; वे मधुर स्वर वाले, वह भयंकर स्वर वाली; वे तरुण, वह दारुण बुढ़िया; वे मधुर वचन वाले, वह टेढ़ी वाणी वाली;
Verse 10
न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियम् अप्रियदर्शना । शरीरजसमाविष्टा राक्षसी रामम् अब्रवीत् ॥
nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyam apriyadarśanā | śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī rāmam abravīt
he of righteous conduct, she of foul conduct; he dear to look upon, she loathsome of aspect — the rākṣasī, possessed by the god born of the body (desire), said to Rāma:
वे न्यायसंगत आचरण वाले, वह अत्यन्त दुराचारिणी; वे प्रियदर्शन, वह देखने में अप्रिय—कामदेव से आविष्ट होकर उस राक्षसी ने राम से कहा—
Verse 11
जटी तापसरूपेण सभार्यः शरचापधृक् । आगतस् त्वम् इमं देशं कथं राक्षससेवितम् ॥
jaṭī tāpasarūpeṇa sabhāryaḥ śaracāpadhṛk | āgatas tvam imaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam
'Wearing matted locks, in the guise of an ascetic, with a wife, bearing arrow and bow, how have you come to this region frequented by rākṣasas?'
'जटा धारण किए, तपस्वी के वेश में, पत्नी सहित, बाण-धनुष लिए तुम राक्षसों से सेवित इस प्रदेश में कैसे आए हो?'
Verse 12
एवम् उक्तस् तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः । ऋजुबुद्धितया सर्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥
evam uktas tu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ | ṛjubuddhitayā sarvam ākhyātum upacakrame
So addressed by the rākṣasī Śūrpaṇakhā, the scorcher of foes, out of straightforwardness of mind, set himself to tell her all:
राक्षसी शूर्पणखा के ऐसा कहने पर शत्रुसंतापी राम ने अपनी सरल बुद्धि के कारण सब कुछ बताना आरम्भ किया—
Verse 13
आसीद् दशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः । तस्याहम् अग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥
āsīd daśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ | tasyāham agrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ
'There was a king named Daśaratha, of valor like the gods; I am his eldest son, known among the people by the name of Rāma.'
'दशरथ नामक एक राजा थे, जो देवताओं के समान पराक्रमी थे; मैं उनका ज्येष्ठ पुत्र हूँ, लोगों में राम नाम से विख्यात।'
Verse 14
भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान् माम् अनुव्रतः । इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता ॥
bhrātāyaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyān mām anuvrataḥ | iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā
'This brother is named Lakṣmaṇa, my younger, devoted to me; and this my wife is Vaidehī, renowned as Sītā.'
'यह मेरा छोटा भाई लक्ष्मण नाम का है, जो मेरा अनुगामी है; और यह मेरी पत्नी वैदेही है, जो सीता नाम से विख्यात है।'
Verse 15
नियोगात् तु नरेन्द्रस्य पितुर् मातुश् च यन्त्रितः । धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुम् इहागतः ॥
niyogāt tu narendrasya pitur mātuś ca yantritaḥ | dharmārthaṃ dharmakāṅkṣī ca vanaṃ vastum ihāgataḥ
'By the command of the king, bound by my father and mother, for the sake of dharma and desiring dharma, I have come here to dwell in the forest.'
'नरेन्द्र पिता और माता की आज्ञा से बँधकर, धर्म के लिए और धर्म की कामना से मैं यहाँ वन में रहने आया हूँ।'
Verse 16
त्वां तु वेदितुम् इच्छामि कथ्यतां कासि कस्य वा । इह वा किंनिमित्तं त्वम् आगता ब्रूहि तत्त्वतः ॥
tvāṃ tu veditum icchāmi kathyatāṃ kāsi kasya vā | iha vā kiṃnimittaṃ tvam āgatā brūhi tattvataḥ
'But you I wish to know; tell me, who are you, and whose? And for what cause have you come here? Speak truly.'
'पर मैं तुम्हें जानना चाहता हूँ; बताओ, तुम कौन हो और किसकी हो? और यहाँ किस कारण आई हो? यथार्थ रूप से कहो।'
Verse 17
साब्रवीद् वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता । श्रूयतां राम वक्ष्यामि तत्त्वार्थं वचनं मम ॥
sābravīd vacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā | śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi tattvārthaṃ vacanaṃ mama
She, hearing his word, the rākṣasī tormented by love, said: 'Hear, Rāma; I shall tell you my word, the truth of the matter.'
उनका वचन सुनकर कामपीड़ित उस राक्षसी ने कहा—'हे राम! सुनिए, मैं अपनी बात, यथार्थ विषय कहती हूँ।'
Verse 18
अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी । अरण्यं विचरामीदम् एका सर्वभयंकरा ॥
ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī | araṇyaṃ vicarāmīdam ekā sarvabhayaṃkarā
'I am a rākṣasī named Śūrpaṇakhā, able to change my form at will; I roam this forest alone, a terror to all.'
'मैं शूर्पणखा नामक, इच्छानुसार रूप धारण करने वाली राक्षसी हूँ; मैं सबके लिए भयंकर होकर अकेली इस वन में विचरती हूँ।'
Verse 19
रावणो नाम मे भ्राता राक्षसो राक्षसेश्वरः । प्रवृद्धनिद्रश् च सदा कुम्भकर्णो महाबलः ॥
rāvaṇo nāma me bhrātā rākṣaso rākṣaseśvaraḥ | pravṛddhanidraś ca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ
'Rāvaṇa by name is my brother, a rākṣasa, lord of the rākṣasas; and the mighty Kumbhakarṇa of ever-increasing sleep;'
'रावण नामक मेरा भाई है, जो राक्षस और राक्षसों का स्वामी है; और सदा बढ़ी हुई नींद वाला महाबली कुम्भकर्ण भी;'
Verse 20
विभीषणस् तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः । प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ ॥
vibhīṣaṇas tu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ | prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau
'and Vibhīṣaṇa, the righteous one, who acts not as a rākṣasa; and the two brothers Khara and Dūṣaṇa, renowned in valor in battle.'
'और धर्मात्मा विभीषण, जो राक्षसों जैसा आचरण नहीं करता; तथा युद्ध में प्रख्यात पराक्रम वाले दो भाई खर और दूषण।'
Verse 21
तान् अहं समतिक्रान्ता राम त्वापूर्वदर्शनात् । समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम् । चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि ॥
tān ahaṃ samatikrāntā rāma tvāpūrvadarśanāt | samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam | cirāya bhava bhartā me sītayā kiṃ kariṣyasi
'But all of them have I surpassed, O Rāma, at the first sight of you; I have come, in my heart choosing you, best of men, for husband. Be my husband for ever; what will you do with Sītā?'
'किन्तु हे राम! तुम्हारे प्रथम दर्शन से ही मैंने उन सबको पीछे छोड़ दिया है; मैंने मन से तुम पुरुषोत्तम को पति के रूप में चुनकर यहाँ आई हूँ। चिरकाल तक मेरे पति बनो; सीता से क्या करोगे?'
Verse 22
विकृता च विरूपा च न सेयं सदृशी तव । अहम् एवानुरूपा ते भार्या रूपेण पश्य माम् ॥
vikṛtā ca virūpā ca na seyaṃ sadṛśī tava | aham evānurūpā te bhāryā rūpeṇa paśya mām
'Misshapen and deformed, this one is no match for you; it is I who am fit as your wife in beauty — behold me!'
'विकृत और कुरूप यह सीता तुम्हारे योग्य नहीं है; रूप में तो मैं ही तुम्हारे योग्य पत्नी हूँ—मुझे देखो!'
Verse 23
इमां विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीम् । अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम् ॥
imāṃ virūpām asatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm | anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm
'This deformed, worthless, gaunt, hollow-bellied woman, together with this brother of yours, I shall devour — this human female.'
'इस कुरूप, नीच, कराल, धँसे हुए उदर वाली इस मानुषी स्त्री को मैं तुम्हारे इस भाई सहित खा डालूँगी।'
Verse 24
ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च । पश्यन् सह मया कान्त दण्डकान् विचरिष्यसि ॥
tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca | paśyan saha mayā kānta daṇḍakān vicariṣyasi
'Then, beholding mountain-peaks and forests of many kinds, O beloved, you shall roam the Daṇḍaka with me.'
'फिर हे प्रिय! पर्वत-शिखरों और नाना प्रकार के वनों को देखते हुए तुम मेरे साथ दण्डक वन में विचरोगे।'
Verse 25
इत्य् एवम् उक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् । इदं वचनम् आरेभे वक्तुं वाक्यविशारदः ॥
ity evam uktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām | idaṃ vacanam ārebhe vaktuṃ vākyaviśāradaḥ
So addressed, Kākutstha, laughing at the wine-eyed one, began to speak this word, being skilled in speech:
ऐसा कहे जाने पर उस मदिरा-नेत्रों वाली राक्षसी पर हँसते हुए वाणी में निपुण काकुत्स्थ यह वचन कहने लगे—