Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 12

Aranya Kanda

25 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    राम प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते परितुष्टो ऽस्मि लक्ष्मण । अभिवादयितुं यन् मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया ॥

    rāma prīto 'smi bhadraṃ te parituṣṭo 'smi lakṣmaṇa | abhivādayituṃ yan māṃ prāptau sthaḥ saha sītayā

    'I am pleased, Rāma — blessings on you; I am well satisfied, Lakṣmaṇa — that you have come, with Sītā, to salute me.'

    'हे राम! मैं प्रसन्न हूँ, तुम्हारा कल्याण हो; हे लक्ष्मण! मैं सन्तुष्ट हूँ कि तुम दोनों सीता के साथ मुझे प्रणाम करने के लिए आए हो।'

  2. Verse 2

    अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः । व्यक्तम् उत्कण्ठते चापि मैथिली जनकात्मजा ॥

    adhvaśrameṇa vāṃ khedo bādhate pracuraśramaḥ | vyaktam utkaṇṭhate cāpi maithilī janakātmajā

    'The weariness of the road, heavy with toil, oppresses you both; and clearly Maithilī, daughter of Janaka, too is wearied and longing.'

    'मार्ग की थकान, जो अत्यन्त श्रमपूर्ण है, तुम दोनों को कष्ट दे रही है; और स्पष्ट है कि जनककुमारी मैथिली भी थकी हुई और उत्कण्ठित हैं।'

  3. Verse 3

    एषा हि सुकुमारी च दुःखैश् च न विमानिता । प्राज्यदोषं वनं प्रप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता ॥

    eṣā hi sukumārī ca duḥkhaiś ca na vimānitā | prājyadoṣaṃ vanaṃ praptā bhartṛsnehapracoditā

    'For this delicate one, unused to hardships, has come to a forest of abundant perils, impelled by love for her husband.'

    'यह सुकुमारी, जिसने कभी दुःख नहीं भोगे, पति के स्नेह से प्रेरित होकर अनेक विपत्तियों वाले इस वन में आई है।'

  4. Verse 4

    यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु । दुष्करं कृतवत्य् एषा वने त्वाम् अनुगच्छती ॥

    yathaiṣā ramate rāma iha sītā tathā kuru | duṣkaraṃ kṛtavaty eṣā vane tvām anugacchatī

    'Do, O Rāma, so that this Sītā may take delight here; a hard thing has she done in following you to the forest.'

    'हे राम! ऐसा करो कि यह सीता यहाँ आनन्द से रहे; वन में तुम्हारे पीछे चलकर इसने दुष्कर कार्य किया है।'

  5. Verse 5

    एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणाम् आसृष्टे रघुनन्दन । समस्थम् अनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च ॥

    eṣā hi prakṛtiḥ strīṇām āsṛṣṭe raghunandana | samastham anurajyante viṣamasthaṃ tyajanti ca

    'For such, from creation's beginning, is the nature of women, O delight of Raghu: when a man is in prosperity they cleave to him; when he is in adversity they forsake him.'

    'हे रघुनन्दन! सृष्टि के आरम्भ से ही स्त्रियों का यह स्वभाव है—समृद्धि में स्थित पुरुष से अनुराग करती हैं और विपत्ति में पड़े को त्याग देती हैं।'

  6. Verse 6

    शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा । गरुडानिलयोः शैघ्र्यम् अनुगच्छन्ति योषितः ॥

    śatahradānāṃ lolatvaṃ śastrāṇāṃ tīkṣṇatāṃ tathā | garuḍānilayoḥ śaighryam anugacchanti yoṣitaḥ

    'The fickleness of lightning-flashes, the keenness of weapons, the swiftness of Garuḍa and the wind — these do women rival.'

    'बिजली की चंचलता, शस्त्रों की तीक्ष्णता, तथा गरुड़ और वायु की शीघ्रता—इनकी बराबरी स्त्रियाँ करती हैं।'

  7. Verse 7

    इयं तु भवतो भार्या दोषैर् एतैर् विवर्जिताः । श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी ह्य् अरुन्धती ॥

    iyaṃ tu bhavato bhāryā doṣair etair vivarjitāḥ | ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devī hy arundhatī

    'But this wife of yours is free of those faults; she is praiseworthy and renowned, like the goddess Arundhatī.'

    'किन्तु आपकी यह पत्नी इन दोषों से रहित है; यह देवी अरुन्धती के समान श्लाघ्य और यशस्विनी है।'

  8. Verse 8

    अलंकृतो ऽयं देशश् च यत्र सौमित्रिणा सह । वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वम् अरिंदम ॥

    alaṃkṛto 'yaṃ deśaś ca yatra saumitriṇā saha | vaidehyā cānayā rāma vatsyasi tvam ariṃdama

    'And this region is graced, where with Saumitri and with this Vaidehī, O Rāma, you shall dwell, O subduer of foes.'

    'हे शत्रुदमन राम! और यह प्रदेश सुशोभित हो गया, जहाँ सौमित्रि और इस वैदेही के साथ आप निवास करेंगे।'

  9. Verse 9

    एवम् उक्तस् तु मुनिना राघवः संयताञ्जलिः । उवाच प्रश्रितं वाक्यम् ऋषिं दीप्तम् इवानलम् ॥

    evam uktas tu muninā rāghavaḥ saṃyatāñjaliḥ | uvāca praśritaṃ vākyam ṛṣiṃ dīptam ivānalam

    So addressed by the sage, Rāghava with joined palms spoke this courteous word to the ṛṣi, who blazed like fire:

    मुनि के ऐसा कहने पर राघव ने हाथ जोड़कर अग्नि के समान तेजस्वी उन ऋषि से यह विनम्र वचन कहा—

  10. Verse 10

    धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः । गुणैः सभ्रातृभार्यस्य वरदः परितुष्यति ॥

    dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me munipuṃgavaḥ | guṇaiḥ sabhrātṛbhāryasya varadaḥ parituṣyati

    'Blessed am I, and favored, in that the bull among sages, the boon-giver, is well pleased with the virtues of me, with my brother and my wife.'

    'मैं धन्य हूँ और अनुगृहीत हूँ, क्योंकि वरदाता मुनिश्रेष्ठ मुझ पर, मेरे भाई और पत्नी सहित, मेरे गुणों से सन्तुष्ट हैं।'

  11. Verse 11

    किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम् । यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम् ॥

    kiṃ tu vyādiśa me deśaṃ sodakaṃ bahukānanam | yatrāśramapadaṃ kṛtvā vaseyaṃ nirataḥ sukham

    'But point out to me a region with water and abundant woodland, where, having made a hermitage-ground, I may dwell happily and content.'

    'किन्तु मुझे जल और विस्तृत वन वाला कोई ऐसा प्रदेश बताइए, जहाँ आश्रम बनाकर मैं सुखपूर्वक सन्तुष्ट होकर रह सकूँ।'

  12. Verse 12

    ततो ऽब्रवीन् मुनि श्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम् । ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा धीरो धीरतरं वचः ॥

    tato 'bravīn muni śreṣṭhaḥ śrutvā rāmasya bhāṣitam | dhyātvā muhūrtaṃ dharmātmā dhīro dhīrataraṃ vacaḥ

    Then the best of sages, hearing Rāma's speech, having meditated a moment, the righteous and steadfast one spoke a still steadier word:

    तब राम का कथन सुनकर मुनिश्रेष्ठ ने क्षणभर ध्यान करके, वे धर्मात्मा धीर पुरुष और भी अधिक गम्भीर वचन बोले—

  13. Verse 13

    इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः । देशो बहुमृगः श्रीमान् पञ्चवट्य् अभिविश्रुतः ॥

    ito dviyojane tāta bahumūlaphalodakaḥ | deśo bahumṛgaḥ śrīmān pañcavaṭy abhiviśrutaḥ

    'Two leagues from here, dear one, is a region abounding in roots, fruit, and water, with many deer, glorious, renowned by the name of Pañcavaṭī.'

    'हे तात! यहाँ से दो योजन दूर प्रचुर मूल, फल और जल वाला, अनेक मृगों से भरा, श्रीसम्पन्न पंचवटी नाम से विख्यात एक प्रदेश है।'

  14. Verse 14

    तत्र गत्वाश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह । रमस्व त्वं पितुर् वाक्यं यथोक्तम् अनुपालयन् ॥

    tatra gatvāśramapadaṃ kṛtvā saumitriṇā saha | ramasva tvaṃ pitur vākyaṃ yathoktam anupālayan

    'Going there and making a hermitage-ground with Saumitri, take your delight, keeping your father's word as it was spoken.'

    'वहाँ जाकर सौमित्रि के साथ आश्रम बनाकर, जैसा पिता ने कहा था वैसा उनके वचन का पालन करते हुए, तुम आनन्द करो।'

  15. Verse 15

    विदितो ह्य् एष वृत्तान्तो मम सर्वस् तवानघ । तपसश् च प्रभावेन स्नेहाद् दशरथस्य च ॥

    vidito hy eṣa vṛttānto mama sarvas tavānagha | tapasaś ca prabhāvena snehād daśarathasya ca

    'For all this story of you is known to me, O sinless one, by the power of my austerity and by my love for Daśaratha.'

    'हे निष्पाप! तपस्या के प्रभाव से और दशरथ के प्रति स्नेह के कारण तुम्हारा यह सारा वृत्तान्त मुझे विदित है।'

  16. Verse 16

    हृदयस्थश् च ते छन्दो विज्ञातस् तपसा मया । इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने ॥

    hṛdayasthaś ca te chando vijñātas tapasā mayā | iha vāsaṃ pratijñāya mayā saha tapovane

    'And the wish seated in your heart is known to me by my austerity — that you should pledge a dwelling here with me in the austerity-grove.'

    'और तुम्हारे हृदय में स्थित अभिलाषा भी मैंने तप से जान ली है कि तुम मेरे साथ इस तपोवन में निवास की प्रतिज्ञा करना चाहते हो।'

  17. Verse 17

    अतश् च त्वाम् अहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीम् इति । स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते ॥

    ataś ca tvām ahaṃ brūmi gaccha pañcavaṭīm iti | sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate

    'And for this reason I tell you: "Go to Pañcavaṭī"; for that forest-tract is lovely, and Maithilī will take delight there.'

    'इसीलिए मैं तुमसे कहता हूँ—"पंचवटी जाओ"; क्योंकि वह वन-प्रदेश रमणीय है और मैथिली वहाँ आनन्द करेंगी।'

  18. Verse 18

    स देशः श्लाघनीयश् च नातिदूरे च राघव । गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते ॥

    sa deśaḥ ślāghanīyaś ca nātidūre ca rāghava | godāvaryāḥ samīpe ca maithilī tatra raṃsyate

    'That region is praiseworthy and not too far off, O Rāghava, and it is near the Godāvarī; there Maithilī will take delight.'

    'हे राघव! वह प्रदेश श्लाघनीय है और अधिक दूर भी नहीं है, तथा गोदावरी के समीप है; वहाँ मैथिली आनन्द करेंगी।'

  19. Verse 19

    प्राज्यमूलफलैश् चैव नानाद्विज गणैर् युतः । विविक्तश् च महाबाहो पुण्यो रम्यस् तथैव च ॥

    prājyamūlaphalaiś caiva nānādvija gaṇair yutaḥ | viviktaś ca mahābāho puṇyo ramyas tathaiva ca

    'with abundant roots and fruit, thronged with flocks of many kinds of birds, secluded, O mighty-armed one, holy, and likewise lovely.'

    'हे महाबाहो! वह प्रदेश प्रचुर मूल-फलों वाला, नाना प्रकार के पक्षी-समूहों से युक्त, एकान्त, पवित्र और रमणीय भी है।'

  20. Verse 20

    भवान् अपि सदारश् च शक्तश् च परिरक्षणे । अपि चात्र वसन् रामस् तापसान् पालयिष्यसि ॥

    bhavān api sadāraś ca śaktaś ca parirakṣaṇe | api cātra vasan rāmas tāpasān pālayiṣyasi

    'You too, with your wife, and able in protection — dwelling there, O Rāma, you shall also guard the ascetics.'

    'हे राम! आप भी पत्नी सहित हैं और रक्षा करने में समर्थ हैं; वहाँ रहते हुए आप तपस्वियों की भी रक्षा करेंगे।'

  21. Verse 21

    एतद् आलक्ष्यते वीर मधुकानां महद् वनम् । उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधम् अभिगच्छता ॥

    etad ālakṣyate vīra madhukānāṃ mahad vanam | uttareṇāsya gantavyaṃ nyagrodham abhigacchatā

    'This great forest of madhūka trees comes into view, O hero; to its north you must go, making toward a banyan tree.'

    'हे वीर! यह महुआ वृक्षों का महान वन दिखाई दे रहा है; इसके उत्तर की ओर एक बरगद के वृक्ष की ओर बढ़ते हुए जाना है।'

  22. Verse 22

    ततः स्थलम् उपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः । ख्यातः पञ्चवटीत्य् एव नित्यपुष्पितकाननः ॥

    tataḥ sthalam upāruhya parvatasyāvidūrataḥ | khyātaḥ pañcavaṭīty eva nityapuṣpitakānanaḥ

    'Then, ascending a tableland not far from a mountain, is the place famed as Pañcavaṭī, with woodland ever in flower.'

    'फिर एक पर्वत के समीप की समतल भूमि पर चढ़ने पर वह स्थान है जो पंचवटी नाम से विख्यात है, जहाँ का वन सदा पुष्पित रहता है।'

  23. Verse 23

    अगस्त्येनैवम् उक्तस् तु रामः सौमित्रिणा सह । सात्कृत्यामन्त्रयाम् आस तम् ऋषिं सत्यवादिनम् ॥

    agastyenaivam uktas tu rāmaḥ saumitriṇā saha | sātkṛtyāmantrayām āsa tam ṛṣiṃ satyavādinam

    So addressed by Agastya, Rāma with Saumitri, having honored him, took leave of that truthful ṛṣi.

    अगस्त्य के ऐसा कहने पर राम ने सौमित्रि के साथ उनका सत्कार करके उन सत्यवादी ऋषि से विदा माँगी।

  24. Verse 24

    तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ । तदाश्रमात् पञ्चवटीं जग्मतुः सह सीतया ॥

    tau tu tenābhyanujñātau kṛtapādābhivandanau | tadāśramāt pañcavaṭīṃ jagmatuḥ saha sītayā

    And the two, bidden by him, having made salutation at his feet, went from that hermitage to Pañcavaṭī, together with Sītā.

    उनकी अनुमति पाकर और उनके चरणों में प्रणाम करके वे दोनों उस आश्रम से सीता के साथ पंचवटी को चल पड़े।

  25. Verse 25

    गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ; विषक्ततूणी समरेष्व् अकातरौ । यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा; प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ ॥

    gṛhītacāpau tu narādhipātmajau; viṣaktatūṇī samareṣv akātarau | yathopadiṣṭena pathā maharṣiṇā; prajagmatuḥ pañcavaṭīṃ samāhitau

    The two sons of the king, their bows taken up, their quivers slung, undaunted in battles, went intent to Pañcavaṭī by the path pointed out by the great seer.

    धनुष धारण किए, तरकस लटकाए, युद्धों में अभय वे दोनों राजकुमार एकाग्रचित्त होकर महर्षि द्वारा बताए गए मार्ग से पंचवटी की ओर चल पड़े।