Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 80

Ayodhya Kanda

25 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    आचचक्षे ऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः । भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥

    ācacakṣe 'tha sadbhāvaṃ lakṣmaṇasya mahātmanaḥ | bharatāyāprameyāya guho gahanagocaraḥ

    Then Guha, at home in the thickets, told of the true nature of the great-souled Lakshmana to the immeasurable Bharata:

    फिर वनों में विचरण करने वाले गुह ने अप्रमेय भरत से महात्मा लक्ष्मण के सच्चे स्वभाव का वर्णन किया —

  2. Verse 2

    तं जाग्रतं गुणैर् युक्तं वरचापेषुधारिणम् । भ्रातृ गुप्त्यर्थम् अत्यन्तम् अहं लक्ष्मणम् अब्रवम् ॥

    taṃ jāgrataṃ guṇair yuktaṃ varacāpeṣudhāriṇam | bhrātṛ guptyartham atyantam ahaṃ lakṣmaṇam abravam

    "Him, keeping watch, endowed with virtues, bearing his fine bow and quiver, Lakshmana, wholly bent on guarding his brother — to him I said:"

    "जागते हुए, गुणों से युक्त, श्रेष्ठ धनुष और तरकश धारण किए हुए, भाई की रक्षा में पूर्णतया तत्पर उन लक्ष्मण से मैंने कहा —"

  3. Verse 3

    इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥

    iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā | pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana

    "'Here, dear one, is a soft bed made ready for you; take your rest and lie upon it in ease, O delight of the Raghavas.'"

    "'हे तात! यह आपके लिए सुखद शय्या तैयार की गई है; हे राघवनन्दन! विश्राम कीजिए और इस पर सुखपूर्वक लेटिए।'"

  4. Verse 4

    उचितो ऽयं जनः सर्वे दुःखानां त्वं सुखोचितः । धर्मात्मंस् तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥

    ucito 'yaṃ janaḥ sarve duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ | dharmātmaṃs tasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam

    "'All these my people are used to hardships, but you are used to ease; for his sake, O righteous one, we shall keep watch to guard him.'"

    "'ये सब मेरे लोग दुःख सहने के अभ्यस्त हैं, पर आप सुख के योग्य हैं; हे धर्मात्मन्! उनकी रक्षा के लिए हम जागते रहेंगे।'"

  5. Verse 5

    न हि रामात् प्रियतरो ममास्ति भुवि कश् चन । मोत्सुको भूर् ब्रवीम्य् एतद् अप्य् असत्यं तवाग्रतः ॥

    na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaś cana | motsuko bhūr bravīmy etad apy asatyaṃ tavāgrataḥ

    "'For there is none on earth dearer to me than Rama; be not anxious — I say this, and it is no untruth that I speak before you.'"

    "'इस भूमि पर राम से बढ़कर मुझे कोई प्रिय नहीं है; आप चिन्ता न करें — मैं यह जो आपके सामने कह रहा हूँ, वह असत्य नहीं है।'"

  6. Verse 6

    अस्य प्रसादाद् आशंसे लोके ऽस्मिन् सुमहद् यशः । धर्मावाप्तिं च विपुलाम् अर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥

    asya prasādād āśaṃse loke 'smin sumahad yaśaḥ | dharmāvāptiṃ ca vipulām arthāvāptiṃ ca kevalām

    "'Through his grace I hope for great renown in this world, and ample gain of righteousness and gain of wealth entire.'"

    "'उनकी कृपा से मुझे इस लोक में महान यश, विपुल धर्म की प्राप्ति और पूर्ण अर्थ की प्राप्ति की आशा है।'"

  7. Verse 7

    सो ऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर् ज्ञातिभिः सह ॥

    so 'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā | rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvaiḥ svair jñātibhiḥ saha

    "'So I, bow in hand, with all my kinsmen, will guard my dear friend Rama as he sleeps together with Sita.'"

    "'अतः मैं धनुष हाथ में लिए अपने सभी बन्धुओं सहित अपने प्रिय मित्र राम की, जो सीता के साथ सोए हुए हैं, रक्षा करूँगा।'"

  8. Verse 8

    न हि मे ऽविदितं किं चिद् वने ऽस्मिंश् चरतः सदा । चतुरङ्गं ह्य् अपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥

    na hi me 'viditaṃ kiṃ cid vane 'smiṃś carataḥ sadā | caturaṅgaṃ hy api balaṃ prasahema vayaṃ yudhi

    "'For nothing in this forest, where I ever roam, is unknown to me; even a four-membered army could we withstand in battle.'"

    "'इस वन में सदा विचरण करते हुए मुझसे कुछ भी अविदित नहीं है; युद्ध में हम चतुरंगिणी सेना का भी सामना कर सकते हैं।'"

  9. Verse 9

    एवम् अस्माभिर् उक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना । अनुनीता वयं सर्वे धर्मम् एवानुपश्यता ॥

    evam asmābhir uktena lakṣmaṇena mahātmanā | anunītā vayaṃ sarve dharmam evānupaśyatā

    "Thus addressed by us, the great-souled Lakshmana, who looked only to righteousness, turned us all away, saying:"

    "इस प्रकार हमारे कहने पर, केवल धर्म की ही दृष्टि रखने वाले महात्मा लक्ष्मण ने हम सबको यह कहकर लौटा दिया —"

  10. Verse 10

    कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रामया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥

    kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā | śakyā nidrāmayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā

    "'How, while the son of Dasharatha lies upon the ground together with Sita, can I win sleep, or life, or any ease?'"

    "'जब दशरथनन्दन सीता के साथ भूमि पर सो रहे हों, तब मैं नींद, या जीवन, या कोई सुख कैसे पा सकता हूँ?'"

  11. Verse 11

    यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि । तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥

    yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi | taṃ paśya guha saṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā

    "'He whom all the gods and demons together cannot withstand in battle — behold him, Guha, lying on the grass together with Sita.'"

    "'जिन्हें समस्त देव और असुर मिलकर भी युद्ध में नहीं जीत सकते, हे गुह! उन्हें देखो — सीता के साथ तृणों पर लेटे हुए।'"

  12. Verse 12

    महता तपसा लब्धो विविधैश् च परिश्रमैः । एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥

    mahatā tapasā labdho vividhaiś ca pariśramaiḥ | eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ

    "'Gained by great austerity and by manifold toils, this son of Dasharatha, the one who bears his father's marks,'"

    "'महान तपस्या से और नाना प्रकार के परिश्रमों से प्राप्त हुआ दशरथ का यही एकमात्र पुत्र है, जो अपने पिता के समान लक्षणों वाला है —'"

  13. Verse 13

    अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥

    asmin pravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati | vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati

    "'he being banished, the king will not live long; surely the earth will soon become a widow.'"

    "'इनके वनवास में जाने पर राजा अधिक समय तक जीवित नहीं रहेंगे; निश्चय ही यह पृथ्वी शीघ्र ही विधवा हो जाएगी।'"

  14. Verse 14

    विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः । निर्घोषोपरतं नूनम् अद्य राजनिवेशनम् ॥

    vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ | nirghoṣoparataṃ nūnam adya rājaniveśanam

    "'Having cried out a mighty cry, the women are now stilled by weariness; surely by now the king's palace has fallen silent of all sound.'"

    "'महान विलाप करके स्त्रियाँ थककर अब शान्त हो गई होंगी; निश्चय ही आज राजमहल सब प्रकार के कोलाहल से रहित हो चुका होगा।'"

  15. Verse 15

    कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम । नाशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीम् इमाम् ॥

    kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama | nāśaṃse yadi te sarve jīveyuḥ śarvarīm imām

    "'Kausalya, and the king, and likewise my own mother — I do not hope that all of them will live out this night.'"

    "'कौसल्या, राजा, और इसी प्रकार मेरी अपनी माता — मुझे आशा नहीं कि वे सब इस रात को जीवित रह पाएँगे।'"

  16. Verse 16

    जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया । दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥

    jīved api hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā | duḥkhitā yā tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati

    "'My mother may live, out of concern for Shatrughna; but Kausalya, who is grieved, she who bore a hero, will perish.'"

    "'मेरी माता तो शत्रुघ्न के प्रति स्नेह के कारण शायद जीवित रह जाए; पर दुःख से पीड़ित वीरप्रसविनी कौसल्या नष्ट हो जाएगी।'"

  17. Verse 17

    अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनोरथम् । राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥

    atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham | rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati

    "'His desire unfulfilled, all gone to ruin, not having set Rama in the kingdom, my father will perish.'"

    "'अपना मनोरथ पूरा न होने और सब कुछ विफल हो जाने पर, राम को राज्य पर न बैठा पाने के कारण मेरे पिता नष्ट हो जाएँगे।'"

  18. Verse 18

    सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्य् उपस्थिते । प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥

    siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hy upasthite | pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam

    "'And when that time is come, those who attain their end will perform for my father, who is dead, all the funeral rites for the lord of the earth.'"

    "'और जब वह समय आएगा, तब अपना प्रयोजन सिद्ध करने वाले लोग मेरे दिवंगत पिता, पृथ्वीपति का सब प्रेतकृत्यों के साथ संस्कार करेंगे।'"

  19. Verse 19

    रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् । हर्म्यप्रासादसंपन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥

    ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām | harmyaprāsādasaṃpannāṃ sarvaratnavibhūṣitām

    "'With its fair-set squares, its great highways well laid out, furnished with mansions and palaces, adorned with all jewels,'"

    "'सुन्दर चौराहों वाली, भली-भाँति विभाजित राजमार्गों वाली, हवेलियों और प्रासादों से सम्पन्न, सब रत्नों से विभूषित,'"

  20. Verse 20

    गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् । सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥

    gajāśvarathasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām | sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām

    "'thronged with elephants, horses, and chariots, resounding with the sound of music, full of all blessings, crowded with people glad and well-fed,'"

    "'हाथी, घोड़ों और रथों से भरी, वाद्यों की ध्वनि से गूँजती, सब कल्याणों से परिपूर्ण, हृष्ट-पुष्ट जनों से भरी,'"

  21. Verse 21

    आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् । सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर् मम ॥

    ārāmodyānasaṃpūrṇāṃ samājotsavaśālinīm | sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ pitur mama

    "'full of pleasure-grounds and gardens, graced with gatherings and festivals — happily will they move about in my father's capital.'"

    "'उद्यानों और बगीचों से भरी, समागमों और उत्सवों से शोभायमान मेरे पिता की राजधानी में लोग सुखपूर्वक विचरण करेंगे।'"

  22. Verse 22

    अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् । निवृत्ते समये ह्य् अस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥

    api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam | nivṛtte samaye hy asmin sukhitāḥ praviśemahi

    "'May we, together with him of true promise, safe and sound, when this term is ended, enter it happily.'"

    "'जब यह अवधि समाप्त हो जाए, तब हम सत्यप्रतिज्ञ राम के साथ कुशलपूर्वक, सुखी होकर उसमें प्रवेश कर पाएँ।'"

  23. Verse 23

    परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः । तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥

    paridevayamānasya tasyaivaṃ sumahātmanaḥ | tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata

    "As the great-souled prince lamented thus, standing, that night passed for him."

    "इस प्रकार विलाप करते हुए खड़े रहे उन महात्मा राजकुमार (लक्ष्मण) की वह रात बीत गई।"

  24. Verse 24

    प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ । अस्मिन् भागीरथी तीरे सुखं संतारितौ मया ॥

    prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau | asmin bhāgīrathī tīre sukhaṃ saṃtāritau mayā

    "At dawn, when the sun was clear, having had the two of them bind up their matted locks, upon this bank of the Bhagirathi I ferried them across in safety."

    "प्रातःकाल निर्मल सूर्य निकलने पर, दोनों से जटाएँ बँधवाकर, मैंने इसी भागीरथी के तट से उन्हें सकुशल पार करा दिया।"

  25. Verse 25

    जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ; महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ । वरेषुचापासिधरौ परंतपौ; व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥

    jaṭādharau tau drumacīravāsasau; mahābalau kuñjarayūthapopamau | vareṣucāpāsidharau paraṃtapau; vyavekṣamāṇau saha sītayā gatau

    "Wearing matted locks and garments of bark, those two mighty ones, like the leaders of elephant-herds, bearing fine arrows, bows, and swords, scorchers of foes, gazing about them, went on together with Sita."

    "जटाधारी, वृक्षों की छाल के वस्त्र पहने हुए वे दोनों महाबली, गजराजों के समान, श्रेष्ठ बाण, धनुष और तलवार धारण किए, शत्रुओं को संतप्त करने वाले, चारों ओर देखते हुए सीता के साथ आगे चले गए।"