Sarga 78
Ayodhya Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गाम् अन्वाश्रितां नदीम् । निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन् संत्वरितो ऽब्रवीत् ॥
tato niviṣṭāṃ dhvajinīṃ gaṅgām anvāśritāṃ nadīm | niṣādarājo dṛṣṭvaiva jñātīn saṃtvarito 'bravīt
Then, seeing the banner-bearing host encamped along the river Ganga, the king of the Nishadas spoke in haste to his kinsmen:
फिर गंगा नदी के किनारे ठहरी हुई उस ध्वजाओं वाली सेना को देखते ही निषादराज ने शीघ्रता से अपने बन्धुओं से कहा —
Verse 2
महतीयम् अतः सेना सागराभा प्रदृश्यते । नास्यान्तम् अवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् ॥
mahatīyam ataḥ senā sāgarābhā pradṛśyate | nāsyāntam avagacchāmi manasāpi vicintayan
"A great army is seen here, vast as the ocean; I cannot make out its end, even pondering it in my mind."
"समुद्र के समान यह विशाल सेना यहाँ दिखाई दे रही है; मन से विचार करने पर भी मुझे इसका अन्त नहीं मिलता।"
Verse 3
स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे । बन्धयिष्यति वा दाशान् अथ वास्मान् वधिष्यति ॥
sa eṣa hi mahākāyaḥ kovidāradhvajo rathe | bandhayiṣyati vā dāśān atha vāsmān vadhiṣyati
"Here is one of mighty frame in a chariot with a kovidara-banner; he will either put us fishermen in bonds, or else slay us."
"यह जो विशालकाय पुरुष रथ में कोविदार-ध्वज लिए हुए है, वह या तो हम मछुआरों को बाँध लेगा, या फिर मार डालेगा।"
Verse 4
अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद् विवासितम् । भरतः कैकेयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति ॥
atha dāśarathiṃ rāmaṃ pitrā rājyād vivāsitam | bharataḥ kaikeyīputro hantuṃ samadhigacchati
"Or is Bharata, son of Kaikeyi, come to slay Rama, son of Dasharatha, banished from the kingdom by his father?"
"अथवा कहीं कैकेयीपुत्र भरत अपने पिता द्वारा राज्य से निर्वासित दशरथनन्दन राम को मारने तो नहीं आ रहा?"
Verse 5
भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर् मम । तस्यार्थकामाः संनद्धा गङ्गानूपे ऽत्र तिष्ठत ॥
bhartā caiva sakhā caiva rāmo dāśarathir mama | tasyārthakāmāḥ saṃnaddhā gaṅgānūpe 'tra tiṣṭhata
"Rama, son of Dasharatha, is both my lord and my friend; devoted to his cause, girt for battle, take your stand here on the bank of the Ganga."
"दशरथपुत्र राम मेरे स्वामी भी हैं और मित्र भी; अतः उनका हित चाहने वाले तुम सब कमर कसकर यहाँ गंगा के तट पर डटे रहो।"
Verse 6
तिष्ठन्तु सर्वदाशाश् च गङ्गाम् अन्वाश्रिता नदीम् । बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः ॥
tiṣṭhantu sarvadāśāś ca gaṅgām anvāśritā nadīm | balayuktā nadīrakṣā māṃsamūlaphalāśanāḥ
"Let all the fishermen take their stand along the river Ganga, armed, guarding the river, living on flesh and roots and fruits."
"सभी मछुआरे गंगा नदी के किनारे डटे रहें, सशस्त्र होकर नदी की रक्षा करते हुए, मांस, मूल और फल खाते हुए।"
Verse 7
नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् । संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्व् अत्यभ्यचोदयत् ॥
nāvāṃ śatānāṃ pañcānāṃ kaivartānāṃ śataṃ śatam | saṃnaddhānāṃ tathā yūnāṃ tiṣṭhantv atyabhyacodayat
"Let five hundred boats, each with a hundred fishermen, young men girt for battle, stand ready," he urged forcefully.
"पाँच सौ नावें, और हर एक में सौ-सौ युद्ध के लिए सन्नद्ध तरुण मछुआरे — सब तैयार रहें," ऐसा उसने बड़े आग्रह से प्रेरित किया।
Verse 8
यदा तुष्टस् तु भरतो रामस्येह भविष्यति । सेयं स्वस्तिमयी सेना गङ्गाम् अद्य तरिष्यति ॥
yadā tuṣṭas tu bharato rāmasyeha bhaviṣyati | seyaṃ svastimayī senā gaṅgām adya tariṣyati
"But if Bharata be here well-disposed toward Rama, then this army, bringing weal, shall today cross the Ganga."
"परन्तु यदि भरत यहाँ राम के प्रति प्रसन्न-मन निकले, तो यह कल्याणमयी सेना आज ही गंगा पार कर जाएगी।"
Verse 9
इत्य् उक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च । अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर् गुहः ॥
ity uktvopāyanaṃ gṛhya matsyamāṃsamadhūni ca | abhicakrāma bharataṃ niṣādādhipatir guhaḥ
Having spoken thus, taking a gift of fish, flesh, and honey, Guha, lord of the Nishadas, came toward Bharata.
ऐसा कहकर, मछली, मांस और मधु की भेंट लेकर निषादपति गुह भरत के पास आया।
Verse 10
तम् आयान्तं तु संप्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान् । भरतायाचचक्षे ऽथ विनयज्ञो विनीतवत् ॥
tam āyāntaṃ tu saṃprekṣya sūtaputraḥ pratāpavān | bharatāyācacakṣe 'tha vinayajño vinītavat
Seeing him coming, the mighty son of the charioteer, versed in courtesy, then told Bharata, with modesty:
उसे आता देखकर प्रतापी सूतपुत्र (सुमन्त्र) ने, जो शिष्टाचार के ज्ञाता थे, विनयपूर्वक भरत से यह कहा —
Verse 11
एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः । कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश् च ते सखा ॥
eṣa jñātisahasreṇa sthapatiḥ parivāritaḥ | kuśalo daṇḍakāraṇye vṛddho bhrātuś ca te sakhā
"This chief, surrounded by a thousand of his kinsmen, well acquainted with the Dandaka forest, aged, is a friend of your brother's."
"यह मुखिया अपने हज़ार बन्धुओं से घिरा हुआ है, दण्डकारण्य से भली-भाँति परिचित, वृद्ध, और आपके भाई का मित्र है।"
Verse 12
तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः । असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥
tasmāt paśyatu kākutstha tvāṃ niṣādādhipo guhaḥ | asaṃśayaṃ vijānīte yatra tau rāmalakṣmaṇau
"Therefore let Guha, lord of the Nishadas, see you, Kakutstha; without doubt he knows where those two, Rama and Lakshmana, are."
"इसलिए हे काकुत्स्थ! निषादपति गुह आपसे मिले; निःसन्देह वह जानता है कि वे दोनों राम और लक्ष्मण कहाँ हैं।"
Verse 13
एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद् भरतः शुभम् । उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु माम् इति ॥
etat tu vacanaṃ śrutvā sumantrād bharataḥ śubham | uvāca vacanaṃ śīghraṃ guhaḥ paśyatu mām iti
Hearing that gracious word from Sumantra, Bharata quickly spoke the word: "Let Guha see me."
सुमन्त्र के इस शुभ वचन को सुनकर भरत ने शीघ्र ही यह वचन कहा — "गुह मुझसे मिले।"
Verse 14
लब्ध्वाभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः । आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनम् अब्रवीइत् ॥
labdhvābhyanujñāṃ saṃhṛṣṭo jñātibhiḥ parivāritaḥ | āgamya bharataṃ prahvo guho vacanam abravīit
Having received that leave, rejoiced, surrounded by his kinsmen, Guha came and, bowing low before Bharata, spoke this word:
आज्ञा पाकर प्रसन्न होकर, अपने बन्धुओं से घिरा हुआ गुह आकर, भरत के सामने झुककर यह वचन बोला —
Verse 15
निष्कुटश् चैव देशो ऽयं वञ्चिताश् चापि ते वयम् । निवेदयामस् ते सर्वे स्वके दाशकुले वस ॥
niṣkuṭaś caiva deśo 'yaṃ vañcitāś cāpi te vayam | nivedayāmas te sarve svake dāśakule vasa
"This region is a secluded place, and we have been passed over unaware; we all offer ourselves to you. Dwell in our own fishermen's settlement."
"यह प्रदेश एकान्त स्थान है, और हम अनजाने में उपेक्षित-से रह गए हैं; हम सब आपको अपने को समर्पित करते हैं — हमारे अपने निषाद-कुल में निवास कीजिए।"
Verse 16
अस्ति मूलं फलं चैव निषादैः समुपाहृतम् । आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत् ॥
asti mūlaṃ phalaṃ caiva niṣādaiḥ samupāhṛtam | ārdraṃ ca māṃsaṃ śuṣkaṃ ca vanyaṃ coccāvacaṃ mahat
"There are roots and fruits gathered by the Nishadas, and flesh both fresh and dried, and great store of forest fare of high and low kinds."
"निषादों द्वारा लाए गए मूल और फल हैं, तथा गीला और सूखा मांस भी, और ऊँच-नीच अनेक प्रकार का प्रचुर वन्य आहार है।"
Verse 17
आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम् । अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥
āśaṃse svāśitā senā vatsyatīmāṃ vibhāvarīm | arcito vividhaiḥ kāmaiḥ śvaḥ sasainyo gamiṣyasi
"I trust the army, well-fed, will pass this night here; honoured with manifold delights, tomorrow you shall go with your army."
"मुझे आशा है कि भली-भाँति भोजन करके सेना यह रात यहीं बिताएगी; नाना प्रकार की भोग-सामग्री से सत्कृत होकर कल आप अपनी सेना सहित प्रस्थान करेंगे।"