Sarga 75
Bala Kanda
23 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्रुत्वा तज् जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस् तदा । गौरवाद् यन्त्रितकथः पितू रामम् अथाब्रवीत् ॥
śrutvā taj jāmadagnyasya vākyaṃ dāśarathis tadā | gauravād yantritakathaḥ pitū rāmam athābravīt
Hearing that word of Jamadagnya, the son of Dasharatha then, his speech restrained out of reverence for his father, spoke to Rama (Parashurama):
जमदग्निपुत्र परशुराम का वह वचन सुनकर तब दशरथ-पुत्र राम ने अपने पिता के प्रति आदर के कारण संयत वाणी से परशुराम से कहा —
Verse 2
श्रुतवान् अस्मि यत् कर्म कृतवान् असि भार्गव । अनुरुन्ध्यामहे ब्रह्मन् पितुर् आनृण्यम् आस्थितः ॥
śrutavān asmi yat karma kṛtavān asi bhārgava | anurundhyāmahe brahman pitur ānṛṇyam āsthitaḥ
'I have heard of the deed you have done, O Bhargava; we respect it, O brahmana, you being established in the acquittal of your debt to your father.'
हे भार्गव! आपने जो कर्म किया है, वह मैंने सुना है। हे ब्रह्मन्! आप पिता के ऋण से उऋण होने के लिए जो कुछ किया, हम उसका आदर करते हैं।
Verse 3
वीर्यहीनम् इवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव । अवजानामि मे तेजः पश्य मे ऽद्य पराक्रमम् ॥
vīryahīnam ivāśaktaṃ kṣatradharmeṇa bhārgava | avajānāmi me tejaḥ paśya me 'dya parākramam
'As though I were feeble in valour and incapable in kshatriya dharma, O Bhargava, you make light of my energy; behold now my prowess.'
हे भार्गव! आप मुझे मानो क्षत्रिय-धर्म में पराक्रमहीन और असमर्थ समझकर मेरे तेज की अवहेलना कर रहे हैं; आज मेरा पराक्रम देखिए।
Verse 4
इत्य् उक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम् । शरं च प्रतिसंगृह्य हस्ताल् लघुपराक्रमः ॥
ity uktvā rāghavaḥ kruddho bhārgavasya varāyudham | śaraṃ ca pratisaṃgṛhya hastāl laghuparākramaḥ
Having said this, the enraged Raghava, of ready prowess, took from his hand the excellent weapon of the Bhargava, together with the arrow;
यह कहकर क्रुद्ध हुए, फुर्तीले पराक्रम वाले राघव ने भार्गव के हाथ से वह श्रेष्ठ धनुष तथा बाण ले लिया।
Verse 5
आरोप्य स धनू रामः शरं सज्यं चकार ह । जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धो ऽब्रवीद् वचः ॥
āropya sa dhanū rāmaḥ śaraṃ sajyaṃ cakāra ha | jāmadagnyaṃ tato rāmaṃ rāmaḥ kruddho 'bravīd vacaḥ
and Rama, having strung that bow, fitted the arrow to the string. Then, enraged, Rama spoke this word to Rama Jamadagnya:
राम ने उस धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर बाण जोड़ लिया। फिर क्रुद्ध होकर राम ने जमदग्निपुत्र परशुराम से यह वचन कहा —
Verse 6
ब्राह्मणो ऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च । तस्माच् छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम् ॥
brāhmaṇo 'sīti pūjyo me viśvāmitrakṛtena ca | tasmāc chakto na te rāma moktuṃ prāṇaharaṃ śaram
'You are a brahmana, and therefore worthy of honour from me, and also for Vishvamitra's sake; therefore I am not able to loose at you the life-taking arrow, O Rama.'
आप ब्राह्मण हैं, इसलिए मेरे लिए पूजनीय हैं, और विश्वामित्र के कारण भी। हे राम! इसीलिए मैं आप पर यह प्राणहारी बाण छोड़ने में असमर्थ हूँ।
Verse 7
इमां वा त्वद्गतिं राम तपोबलसमार्जितान् । लोकान् अप्रतिमान् वापि हनिष्यामि यद् इच्छसि ॥
imāṃ vā tvadgatiṃ rāma tapobalasamārjitān | lokān apratimān vāpi haniṣyāmi yad icchasi
'But either this power of motion of yours, O Rama, or the matchless worlds won by the power of your austerity, I shall destroy, whichever you wish.'
हे राम! परन्तु आपकी इस गति-शक्ति को, अथवा आपके तपोबल से अर्जित अनुपम लोकों को — इनमें से जो आप चाहें, उसी को मैं नष्ट कर दूँगा।
Verse 8
न ह्य् अयं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः । मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः ॥
na hy ayaṃ vaiṣṇavo divyaḥ śaraḥ parapuraṃjayaḥ | moghaḥ patati vīryeṇa baladarpavināśanaḥ
'For this divine Vaishnava arrow, conqueror of enemy cities, destroyer of the pride of strength, does not fall in vain of its power.'
क्योंकि शत्रु-नगरियों को जीतने वाला और बल के अहंकार का नाश करने वाला यह दिव्य वैष्णव बाण अपने पराक्रम से व्यर्थ नहीं गिरता।
Verse 9
वरायुधधरं राम द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः । पितामहं पुरस्कृत्य समेतास् तत्र संघशः ॥
varāyudhadharaṃ rāma draṣṭuṃ sarṣigaṇāḥ surāḥ | pitāmahaṃ puraskṛtya sametās tatra saṃghaśaḥ
To see Rama bearing the excellent weapon, the gods with the hosts of seers, placing the grandfather in front, assembled there in throngs.
श्रेष्ठ धनुष धारण किए हुए राम को देखने के लिए ऋषिगणों सहित देवता पितामह को आगे करके वहाँ समूहों में एकत्र हो गए।
Verse 10
गन्धर्वाप्सरसश् चैव सिद्धचारणकिंनराः । यक्षराक्षसनागाश् च तद् द्रष्टुं महद् अद्भुतम् ॥
gandharvāpsarasaś caiva siddhacāraṇakiṃnarāḥ | yakṣarākṣasanāgāś ca tad draṣṭuṃ mahad adbhutam
And gandharvas and apsarasas, siddhas, charanas, and kinnaras, yakshas, rakshasas, and nagas came to see that great marvel.
और गन्धर्व, अप्सराएँ, सिद्ध, चारण, किन्नर, यक्ष, राक्षस तथा नाग भी उस महान् आश्चर्य को देखने आ पहुँचे।
Verse 11
जडीकृते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे । निर्वीर्यो जामदग्न्यो ऽसौ रमो रामम् उदैक्षत ॥
jaḍīkṛte tadā loke rāme varadhanurdhare | nirvīryo jāmadagnyo 'sau ramo rāmam udaikṣata
When the world had been made dull, and Rama bore the excellent bow, the powerless Jamadagnya gazed upon Rama.
श्रेष्ठ धनुष धारण किए राम के द्वारा जब सारा लोक जड़-सा कर दिया गया, तब पराक्रमहीन हुए जमदग्निपुत्र परशुराम राम को देखते रह गए।
Verse 12
तेजोभिर् हतवीर्यत्वाज् जामदग्न्यो जडीकृतः । रामं कमल पत्राक्षं मन्दं मन्दम् उवाच ह ॥
tejobhir hatavīryatvāj jāmadagnyo jaḍīkṛtaḥ | rāmaṃ kamala patrākṣaṃ mandaṃ mandam uvāca ha
Jamadagnya, stunned, his valour struck down by Rama's energy, slowly, slowly spoke to the lotus-eyed Rama:
राम के तेज से पराक्रम के नष्ट हो जाने के कारण जड़-से हो गए परशुराम ने कमलनयन राम से धीरे-धीरे कहा —
Verse 13
काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुंधरा । विषये मे न वस्तव्यम् इति मां काश्यपो ऽब्रवीत् ॥
kāśyapāya mayā dattā yadā pūrvaṃ vasuṃdharā | viṣaye me na vastavyam iti māṃ kāśyapo 'bravīt
'When of old I gave the earth to Kashyapa, Kashyapa said to me, "You are not to dwell within my domain."'
प्राचीन काल में जब मैंने काश्यप को पृथ्वी दान की, तब काश्यप ने मुझसे कहा — तुम्हें मेरे राज्य में नहीं रहना चाहिए।
Verse 14
सो ऽहं गुरुवचः कुर्वन् पृथिव्यां न वसे निशाम् । इति प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता वै काश्यपस्य ह ॥
so 'haṃ guruvacaḥ kurvan pṛthivyāṃ na vase niśām | iti pratijñā kākutstha kṛtā vai kāśyapasya ha
'So I, obeying my preceptor's word, do not pass a night upon the earth; such, O Kakutstha, is the vow made to Kashyapa.'
हे काकुत्स्थ! सो मैं गुरु के वचन का पालन करते हुए पृथ्वी पर एक रात भी नहीं रहता — काश्यप के प्रति मैंने यही प्रतिज्ञा की है।
Verse 15
तद् इमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव । मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥
tad imāṃ tvaṃ gatiṃ vīra hantuṃ nārhasi rāghava | manojavaṃ gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam
'Therefore this power of motion of mine, O hero, you ought not to destroy, O Raghava. With the swiftness of thought I shall go to Mahendra, the best of mountains.'
हे वीर! हे राघव! इसलिए आप मेरी इस गति-शक्ति को नष्ट न कीजिए। मैं मन के समान वेग से पर्वतश्रेष्ठ महेन्द्र को चला जाऊँगा।
Verse 16
लोकास् त्व् अप्रतिमा राम निर्जितास् तपसा मया । जहि ताञ् शरमुख्येन मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥
lokās tv apratimā rāma nirjitās tapasā mayā | jahi tāñ śaramukhyena mā bhūt kālasya paryayaḥ
'But the matchless worlds, O Rama, won by me through austerity, destroy those with your foremost arrow; let there be no lapse of time.'
हे राम! परन्तु मेरे द्वारा तप से जीते गए जो अनुपम लोक हैं, उन्हें आप अपने श्रेष्ठ बाण से नष्ट कर दीजिए; समय का व्यतिक्रम न हो।
Verse 17
अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम् । धनुषो ऽस्य परामर्शात् स्वस्ति ते ऽस्तु परंतप ॥
akṣayyaṃ madhuhantāraṃ jānāmi tvāṃ sureśvaram | dhanuṣo 'sya parāmarśāt svasti te 'stu paraṃtapa
'I know you to be the imperishable slayer of Madhu, the lord of gods, by your touching of this bow. Blessings upon you, O scorcher of foes.'
इस धनुष को आपके स्पर्श करने से ही मैं जान गया कि आप अक्षय, मधु का नाश करने वाले देवेश्वर (विष्णु) हैं। हे परंतप! आपका कल्याण हो।
Verse 18
एते सुरगणाः सर्वे निरीक्षन्ते समागताः । त्वाम् अप्रतिमकर्माणम् अप्रतिद्वन्द्वम् आहवे ॥
ete suragaṇāḥ sarve nirīkṣante samāgatāḥ | tvām apratimakarmāṇam apratidvandvam āhave
'These hosts of gods, all assembled, gaze upon you, of matchless deeds, without rival in battle.'
ये सब देवगण एकत्र होकर आपको देख रहे हैं, जो अनुपम कर्म करने वाले और युद्ध में प्रतिद्वन्द्वीरहित हैं।
Verse 19
न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुम् अर्हति । त्वया त्रैलोक्यनाथेन यद् अहं विमुखीकृतः ॥
na ceyaṃ mama kākutstha vrīḍā bhavitum arhati | tvayā trailokyanāthena yad ahaṃ vimukhīkṛtaḥ
'Nor ought this to be a disgrace for me, O Kakutstha, that I have been turned away by you, the lord of the three worlds.'
हे काकुत्स्थ! तीनों लोकों के स्वामी आपके द्वारा जो मैं पराजित हुआ हूँ, यह मेरे लिए लज्जा का विषय नहीं होना चाहिए।
Verse 20
शरम् अप्रतिमं राम मोक्तुम् अर्हसि सुव्रत । शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥
śaram apratimaṃ rāma moktum arhasi suvrata | śaramokṣe gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam
'The matchless arrow, O Rama, you ought to loose, O you of good vows; upon the release of the arrow I shall go to Mahendra, the best of mountains.'
हे उत्तम व्रत वाले राम! आप यह अनुपम बाण छोड़िए; बाण के छूटते ही मैं पर्वतश्रेष्ठ महेन्द्र को चला जाऊँगा।
Verse 21
तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान् । रामो दाशरथिः श्रीमांश् चिक्षेप शरम् उत्तमम् ॥
tathā bruvati rāme tu jāmadagnye pratāpavān | rāmo dāśarathiḥ śrīmāṃś cikṣepa śaram uttamam
As Rama Jamadagnya was thus speaking, the mighty, illustrious Rama, son of Dasharatha, let fly the excellent arrow.
जमदग्निपुत्र परशुराम के इस प्रकार कहते समय प्रतापी, श्रीमान् दशरथ-पुत्र राम ने वह श्रेष्ठ बाण छोड़ दिया।
Verse 22
ततो वितिमिराः सर्वा दिशा चोपदिशस् तथा । सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुर् उदायुधम् ॥
tato vitimirāḥ sarvā diśā copadiśas tathā | surāḥ sarṣigaṇā rāmaṃ praśaśaṃsur udāyudham
Then all the quarters and the intermediate quarters became free of darkness; and the gods with the hosts of seers praised Rama, who held the weapon aloft.
तब समस्त दिशाएँ और उपदिशाएँ अन्धकार से रहित हो गईं; और ऋषिगणों सहित देवताओं ने अस्त्र ऊपर उठाए हुए राम की प्रशंसा की।
Verse 23
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रशस्य च । ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः ॥
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyaḥ praśasya ca | tataḥ pradakṣiṇīkṛtya jagāmātmagatiṃ prabhuḥ
And Rama Jamadagnya, having praised Rama son of Dasharatha, then, making the circumambulation, departed to his own abode, that lord.
और जमदग्निपुत्र परशुराम दशरथ-पुत्र राम की प्रशंसा करके, फिर उनकी प्रदक्षिणा करके, वे प्रभु अपने निवास को चले गए।