Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 69

Bala Kanda

32 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः प्रभाते जनकः कृतकर्मा महर्षिभिः । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शतानन्दं पुरोहितम् ॥

    tataḥ prabhāte janakaḥ kṛtakarmā maharṣibhiḥ | uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śatānandaṃ purohitam

    Then at dawn, Janaka, having performed his rites with the great seers, who knew speech, spoke this word to Shatananda his chaplain:

    फिर प्रभात होने पर महर्षियों के साथ अपने नित्यकर्म सम्पन्न करके वचनज्ञ जनक ने अपने पुरोहित शतानन्द से यह वचन कहा —

  2. Verse 2

    भ्राता मम महातेजा यवीयान् अतिधार्मिकः । कुशध्वज इति ख्यातः पुरीम् अध्यवसच् छुभाम् ॥

    bhrātā mama mahātejā yavīyān atidhārmikaḥ | kuśadhvaja iti khyātaḥ purīm adhyavasac chubhām

    'My brother of great energy, younger than I, exceedingly righteous, renowned as Kushadhvaja, dwells in a fair city,'

    मेरा महातेजस्वी, मुझसे छोटा और अत्यन्त धार्मिक भाई, जो कुशध्वज नाम से प्रसिद्ध है, एक सुन्दर नगरी में निवास करता है —

  3. Verse 3

    वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्न् इक्षुमतीं नदीम् । सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानम् इव पुष्पकम् ॥

    vāryāphalakaparyantāṃ pibann ikṣumatīṃ nadīm | sāṃkāśyāṃ puṇyasaṃkāśāṃ vimānam iva puṣpakam

    '(a city) bordering upon the Ikshumati river, whose waters it drinks, fenced with ramparts, Sankashya, resembling a holy place, like the Pushpaka aerial car.'

    वह नगरी इक्षुमती नदी के जल को पीती हुई, उसके किनारे प्राचीरों से घिरी हुई, पुण्यस्थली के समान, पुष्पक विमान के समान सुशोभित सांकाश्या है।

  4. Verse 4

    तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मतः । प्रीतिं सो ऽपि महातेजा इंमां भोक्ता मया सह ॥

    tam ahaṃ draṣṭum icchāmi yajñagoptā sa me mataḥ | prītiṃ so 'pi mahātejā iṃmāṃ bhoktā mayā saha

    'Him I wish to see; he is, in my view, the guardian of my sacrifice. That great-energied one too shall enjoy this joy along with me.'

    मैं उसे देखना चाहता हूँ; वह मेरी दृष्टि में मेरे यज्ञ का रक्षक है। वह महातेजस्वी भी मेरे साथ इस आनन्द का उपभोग करे।

  5. Verse 5

    शासनात् तु नरेन्द्रस्य प्रययुः शीघ्रवाजिभिः । समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुम् इन्द्राज्ञया यथा ॥

    śāsanāt tu narendrasya prayayuḥ śīghravājibhiḥ | samānetuṃ naravyāghraṃ viṣṇum indrājñayā yathā

    At the king's command they set out with swift horses to bring that tiger among men, as one would bring Vishnu at Indra's command.

    राजा की आज्ञा से दूत उस नरश्रेष्ठ कुशध्वज को लाने के लिए शीघ्रगामी घोड़ों से वैसे ही चल पड़े, जैसे इन्द्र की आज्ञा से विष्णु को लाने जाते।

  6. Verse 6

    आज्ञया तु नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वजः ॥

    ājñayā tu narendrasya ājagāma kuśadhvajaḥ

    And at the king's command, Kushadhvaja came.

    और राजा की आज्ञा से कुशध्वज वहाँ आ गया।

  7. Verse 7

    स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम् । सो ऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम् ॥

    sa dadarśa mahātmānaṃ janakaṃ dharmavatsalam | so 'bhivādya śatānandaṃ rājānaṃ cāpi dhārmikam

    He beheld the great-souled Janaka, fond of dharma; and having saluted Shatananda and the righteous king,

    उसने धर्मवत्सल महात्मा जनक को देखा; और शतानन्द तथा धर्मात्मा राजा जनक को प्रणाम करके,

  8. Verse 8

    राजार्हं परमं दिव्यम् आसनं चाध्यरोहत । उपविष्टाव् उभौ तौ तु भ्रातराव् अमितौजसौ ॥

    rājārhaṃ paramaṃ divyam āsanaṃ cādhyarohata | upaviṣṭāv ubhau tau tu bhrātarāv amitaujasau

    he ascended a supreme, divine seat worthy of a king. And the two brothers of boundless energy, being seated,

    राजोचित परम दिव्य आसन पर बैठ गया। इस प्रकार अपरिमित तेज वाले वे दोनों भाई आसन पर बैठकर,

  9. Verse 9

    प्रेषयाम् आसतुर् वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम् । गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रम् ऐक्ष्वाकम् अमितप्रभम् । आत्मजैः सह दुर्धर्षम् आनयस्व समन्त्रिणम् ॥

    preṣayām āsatur vīrau mantriśreṣṭhaṃ sudāmanam | gaccha mantripate śīghram aikṣvākam amitaprabham | ātmajaiḥ saha durdharṣam ānayasva samantriṇam

    the two heroes sent the best of ministers, Sudamana: 'Go, O chief of ministers, swiftly, and bring the Ikshvaku of immeasurable splendour, the unassailable one, together with his sons and his ministers.'

    उन दोनों वीरों ने मन्त्रिश्रेष्ठ सुदामन को भेजा — हे मन्त्रिप्रवर! शीघ्र जाओ और अपरिमित तेज वाले उस दुर्धर्ष इक्ष्वाकुवंशी राजा दशरथ को उनके पुत्रों और मन्त्रियों सहित यहाँ ले आओ।

  10. Verse 10

    औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् । ददर्श शिरसा चैनम् अभिवाद्येदम् अब्रवीत् ॥

    aupakāryāṃ sa gatvā tu raghūṇāṃ kulavardhanam | dadarśa śirasā cainam abhivādyedam abravīt

    He, having gone to the guest-quarters, saw the increaser of the Raghu line; and, saluting him with bowed head, spoke this:

    वह अतिथि-भवन में जाकर रघुकुल को बढ़ाने वाले उन राजा के पास पहुँचा और सिर झुकाकर प्रणाम करके यह बोला —

  11. Verse 11

    अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिपः । स त्वां द्रष्टुं व्यवसितः सोपाध्यायपुरोहितम् ॥

    ayodhyādhipate vīra vaideho mithilādhipaḥ | sa tvāṃ draṣṭuṃ vyavasitaḥ sopādhyāyapurohitam

    'O lord of Ayodhya, O hero, the Videha king, lord of Mithila, has resolved to see you, together with your preceptor and chaplain.'

    हे वीर! हे अयोध्यापति! मिथिलापति विदेहराज ने आपको आपके उपाध्याय और पुरोहित सहित देखने का निश्चय किया है।

  12. Verse 12

    मन्त्रिश्रेष्ठवचः श्रुत्वा राजा सर्षिगणस् तदा । सबन्धुर् अगमत् तत्र जनको यत्र वर्तते ॥

    mantriśreṣṭhavacaḥ śrutvā rājā sarṣigaṇas tadā | sabandhur agamat tatra janako yatra vartate

    Hearing the word of the chief minister, the king, with the host of seers and together with his kinsmen, then went to where Janaka was.

    मन्त्रिश्रेष्ठ का वचन सुनकर ऋषिगणों सहित तथा बन्धुजनों सहित राजा दशरथ तब वहाँ गए, जहाँ जनक विराजमान थे।

  13. Verse 13

    स राजा मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः । वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहम् इदम् अब्रवीत् ॥

    sa rājā mantrisahitaḥ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ | vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho vaideham idam abravīt

    That king, with his ministers, preceptor, and kinsmen, best of those who know speech, spoke this word to the Videha:

    मन्त्रियों, उपाध्याय और बन्धुओं सहित, वचनज्ञों में श्रेष्ठ उन राजा ने विदेहराज से यह वचन कहा —

  14. Verse 14

    विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम् । वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ॥

    viditaṃ te mahārāja ikṣvākukuladaivatam | vaktā sarveṣu kṛtyeṣu vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ

    'Known to you, O great king, is the family-authority of the Ikshvakus, the blessed seer Vasishtha, the spokesman in all our affairs.'

    हे महाराज! आपको विदित है कि समस्त कार्यों में बोलने वाले भगवान् ऋषि वसिष्ठ इक्ष्वाकु-कुल के देवतुल्य आचार्य हैं।

  15. Verse 15

    विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सह सर्वैर् महर्षिभिः । एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम् ॥

    viśvāmitrābhyanujñātaḥ saha sarvair maharṣibhiḥ | eṣa vakṣyati dharmātmā vasiṣṭho me yathākramam

    'Sanctioned by Vishvamitra, together with all the great seers, this righteous Vasishtha shall speak for me in due order.'

    समस्त महर्षियों सहित विश्वामित्र की अनुमति से ये धर्मात्मा वसिष्ठ क्रमपूर्वक मेरी ओर से कहेंगे।

  16. Verse 16

    तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवान् ऋषिः । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोहितम् ॥

    tūṣṇīṃbhūte daśarathe vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ | uvāca vākyaṃ vākyajño vaidehaṃ sapurohitam

    When Dasharatha had fallen silent, the blessed seer Vasishtha, who knew speech, spoke this word to the Videha and his chaplain:

    दशरथ के मौन हो जाने पर वचनज्ञ भगवान् ऋषि वसिष्ठ ने पुरोहित सहित विदेहराज से यह वचन कहा —

  17. Verse 17

    अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तस्मान् मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥

    avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ | tasmān marīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ

    'From the unmanifest arose Brahma, eternal, everlasting, imperishable. From him was born Marichi; Marichi's son was Kashyapa.'

    अव्यक्त से शाश्वत, नित्य और अविनाशी ब्रह्मा उत्पन्न हुए। उनसे मरीचि उत्पन्न हुए, और मरीचि के पुत्र कश्यप हुए।

  18. Verse 18

    विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे मनुर् वैवैवतः स्मृतः । मनुः प्रजापतिः पूर्वम् इक्ष्वाकुस् तु मनोः सुतः ॥

    vivasvān kaśyapāj jajñe manur vaivaivataḥ smṛtaḥ | manuḥ prajāpatiḥ pūrvam ikṣvākus tu manoḥ sutaḥ

    'From Kashyapa was born Vivasvan; Manu is remembered as the son of Vivasvan (Vaivasvata). Manu was of old a Prajapati; and Ikshvaku was the son of Manu.'

    कश्यप से विवस्वान् उत्पन्न हुए; विवस्वान् के पुत्र वैवस्वत मनु माने जाते हैं। मनु प्राचीन काल में प्रजापति थे; और इक्ष्वाकु मनु के पुत्र थे।

  19. Verse 19

    तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् । इक्ष्वाकोस् तु सुतः श्रीमान् विकुक्षिर् उदपद्यत ॥

    tam ikṣvākum ayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam | ikṣvākos tu sutaḥ śrīmān vikukṣir udapadyata

    'Know that Ikshvaku to be the first king in Ayodhya. Of Ikshvaku the illustrious son Vikukshi was born.'

    उन इक्ष्वाकु को अयोध्या का प्रथम राजा जानिए। इक्ष्वाकु के श्रीमान् पुत्र विकुक्षि उत्पन्न हुए।

  20. Verse 20

    विकुक्षेस् तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥

    vikukṣes tu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān | bāṇasya tu mahātejā anaraṇyaḥ pratāpavān

    'Of Vikukshi, the great-energied, mighty Bana was the son; of Bana, the great-energied, mighty Anaranya.'

    विकुक्षि के महातेजस्वी, प्रतापी पुत्र बाण हुए; और बाण के महातेजस्वी, प्रतापी पुत्र अनरण्य हुए।

  21. Verse 21

    अनरण्यात् पृथुर् जज्ञे त्रिशङ्कुस् तु पृथोः सुतः । त्रिशङ्कोर् अभवत् पुत्रो धुन्धुमारो महायशाः ॥

    anaraṇyāt pṛthur jajñe triśaṅkus tu pṛthoḥ sutaḥ | triśaṅkor abhavat putro dhundhumāro mahāyaśāḥ

    'From Anaranya was born Prithu; and Trishanku was Prithu's son; of Trishanku there was a son, Dhundhumara of great renown.'

    अनरण्य से पृथु उत्पन्न हुए; पृथु के पुत्र त्रिशंकु हुए; और त्रिशंकु के महायशस्वी पुत्र धुन्धुमार हुए।

  22. Verse 22

    धुन्धुमारान् महातेजा युवनाश्वो महारथः । युवनाश्वसुतः श्रीमान् मान्धाता पृथिवीपतिः ॥

    dhundhumārān mahātejā yuvanāśvo mahārathaḥ | yuvanāśvasutaḥ śrīmān māndhātā pṛthivīpatiḥ

    'From Dhundhumara was born the great-energied Yuvanashva, a great chariot-warrior; Yuvanashva's son was the illustrious Mandhata, lord of the earth.'

    धुन्धुमार से महातेजस्वी महारथी युवनाश्व उत्पन्न हुए; युवनाश्व के श्रीमान् पुत्र पृथ्वीपति मान्धाता हुए।

  23. Verse 23

    मान्धातुस् तु सुतः श्रीमान् सुसंधिर् उदपद्यत । सुसंधेर् अपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् ॥

    māndhātus tu sutaḥ śrīmān susaṃdhir udapadyata | susaṃdher api putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit

    'Of Mandhata the illustrious son Susandhi was born; and of Susandhi there were two sons, Dhruvasandhi and Prasenajit.'

    मान्धाता के श्रीमान् पुत्र सुसन्धि उत्पन्न हुए; और सुसन्धि के दो पुत्र हुए — ध्रुवसन्धि और प्रसेनजित्।

  24. Verse 24

    यशस्वी ध्रुवसंधेस् तु भरतो नाम नामतः । भरतात् तु महातेजा असितो नाम जायत ॥

    yaśasvī dhruvasaṃdhes tu bharato nāma nāmataḥ | bharatāt tu mahātejā asito nāma jāyata

    'Of Dhruvasandhi there was a glorious one, Bharata by name; from Bharata was born the great-energied Asita.'

    ध्रुवसन्धि के भरत नामक यशस्वी पुत्र हुए; भरत से महातेजस्वी असित का जन्म हुआ।

  25. Verse 25

    सह तेन गरेणैव जातः स सगरो ऽभवत् । सगरस्यासमञ्जस् तु असमञ्जाद् अथांशुमान् ॥

    saha tena gareṇaiva jātaḥ sa sagaro 'bhavat | sagarasyāsamañjas tu asamañjād athāṃśumān

    'Born together with the poison given to him, he came to be Sagara. Of Sagara was Asamanja; from Asamanja, then, Amshuman.'

    उन्हें (गर्भ में) दिए गए विष के साथ ही उत्पन्न होने के कारण वे सगर कहलाए। सगर के असमंज, असमंज के अंशुमान् हुए।

  26. Verse 26

    दिलीपो ऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः । भगीरथात् ककुत्स्थश् च ककुत्स्थस्य रघुस् तथा ॥

    dilīpo 'ṃśumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ | bhagīrathāt kakutsthaś ca kakutsthasya raghus tathā

    'Dilipa was the son of Amshuman; of Dilipa was Bhagiratha; from Bhagiratha, Kakutstha; and of Kakutstha, Raghu.'

    अंशुमान् के पुत्र दिलीप हुए, दिलीप के भगीरथ; भगीरथ से ककुत्स्थ और ककुत्स्थ के रघु हुए।

  27. Verse 27

    रघोस् तु पुत्रस् तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः । कल्माषपादो ह्य् अभवत् तस्माज् जातस् तु शङ्खणः ॥

    raghos tu putras tejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ | kalmāṣapādo hy abhavat tasmāj jātas tu śaṅkhaṇaḥ

    'Raghu's son was a splendid one named Pravriddha, who became a man-eater and was known as Kalmashapada; from him was born Shankhana.'

    रघु के तेजस्वी पुत्र प्रवृद्ध हुए, जो नरभक्षी बन गए और कल्माषपाद नाम से विख्यात हुए; उनसे शंखण उत्पन्न हुए।

  28. Verse 28

    सुदर्शनः शङ्खणस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् । शीघ्रगस् त्व् अग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरुः सुतः ॥

    sudarśanaḥ śaṅkhaṇasya agnivarṇaḥ sudarśanāt | śīghragas tv agnivarṇasya śīghragasya maruḥ sutaḥ

    'Sudarshana was the son of Shankhana; from Sudarshana, Agnivarna; of Agnivarna, Shighraga; Shighraga's son was Maru.'

    शंखण के पुत्र सुदर्शन हुए; सुदर्शन से अग्निवर्ण, अग्निवर्ण के शीघ्रग, और शीघ्रग के पुत्र मरु हुए।

  29. Verse 29

    मरोः प्रशुश्रुकस् त्व् आसीद् अम्बरीषः प्रशुश्रुकात् । अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून् नहुषः पृथिवीपतिः ॥

    maroḥ praśuśrukas tv āsīd ambarīṣaḥ praśuśrukāt | ambarīṣasya putro 'bhūn nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ

    'Of Maru there was Prashushruka; from Prashushruka, Ambarisha; Ambarisha's son was Nahusha, lord of the earth.'

    मरु के प्रशुश्रुक हुए; प्रशुश्रुक से अम्बरीष; अम्बरीष के पुत्र पृथ्वीपति नहुष हुए।

  30. Verse 30

    नहुषस्य ययातिस् तु नाभागस् तु ययातिजः । नाभागस्य भभूवाज अजाद् दशरथो ऽभवत् । तस्माद् दशरथाज् जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥

    nahuṣasya yayātis tu nābhāgas tu yayātijaḥ | nābhāgasya bhabhūvāja ajād daśaratho 'bhavat | tasmād daśarathāj jātau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

    'Of Nahusha was Yayati; and Nabhaga was Yayati's son; of Nabhaga was born Aja; from Aja came Dasharatha; and from that Dasharatha were born the two brothers Rama and Lakshmana.'

    नहुष के ययाति हुए; और ययाति के पुत्र नाभाग हुए; नाभाग से अज उत्पन्न हुए; अज से दशरथ हुए; और उन्हीं दशरथ से राम और लक्ष्मण — ये दोनों भाई उत्पन्न हुए।

  31. Verse 31

    आदिवंशविशुद्धानां राज्ञां परमधर्मिणाम् । इक्ष्वाकुकुलजातानां वीराणां सत्यवादिनाम् ॥

    ādivaṃśaviśuddhānāṃ rājñāṃ paramadharmiṇām | ikṣvākukulajātānāṃ vīrāṇāṃ satyavādinām

    'Of kings pure in their original lineage, supremely righteous, born in the Ikshvaku line, heroes and truth-speakers,'

    हे राजन्! अपने मूल वंश में विशुद्ध, परम धार्मिक, इक्ष्वाकु-कुल में उत्पन्न, वीर और सत्यवादी राजाओं के इस वंश में उत्पन्न,

  32. Verse 32

    रामलक्ष्मणयोर् अर्थे त्वत्सुते वरये नृप । सदृशाभ्यां नरश्रेष्ठ सदृशे दातुम् अर्हसि ॥

    rāmalakṣmaṇayor arthe tvatsute varaye nṛpa | sadṛśābhyāṃ naraśreṣṭha sadṛśe dātum arhasi

    'for the sake of Rama and Lakshmana, I ask in marriage your two daughters, O king. To fitting ones, O best of men, you ought to give fitting brides.'

    राम और लक्ष्मण के लिए मैं आपकी दोनों कन्याओं की याचना करता हूँ। हे नरश्रेष्ठ! योग्य वरों को आप योग्य कन्याएँ प्रदान करने योग्य हैं।