Sarga 66
Bala Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । धनुर् दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम् ॥
janakasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ | dhanur darśaya rāmāya iti hovāca pārthivam
Hearing Janaka's word, Vishvamitra the great sage said to the king, 'Show the bow to Rama.'
जनक का वचन सुनकर महामुनि विश्वामित्र ने राजा से कहा — राम को यह धनुष दिखाइए।
Verse 2
ततः स राजा जनकः सचिवान् व्यादिदेश ह । धनुर् आनीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम् ॥
tataḥ sa rājā janakaḥ sacivān vyādideśa ha | dhanur ānīyatāṃ divyaṃ gandhamālyavibhūṣitam
Then that king Janaka commanded his ministers: 'Let the divine bow, adorned with perfumes and garlands, be brought.'
तब उस राजा जनक ने अपने मन्त्रियों को आदेश दिया — गन्ध और मालाओं से सुसज्जित वह दिव्य धनुष यहाँ ले आया जाए।
Verse 3
जनकेन समादिष्ठाः सचिवाः प्राविशन् पुरीम् । तद् धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुः पार्थिवाज्ञया ॥
janakena samādiṣṭhāḥ sacivāḥ prāviśan purīm | tad dhanuḥ purataḥ kṛtvā nirjagmuḥ pārthivājñayā
Commanded by Janaka, the ministers entered the city, and, placing that bow before them, came forth at the king's command.
जनक के आदेश से मन्त्री नगर में गए और उस धनुष को आगे करके राजा की आज्ञा से बाहर निकले।
Verse 4
नृपां शतानि पञ्चाशद् व्यायतानां महात्मनाम् । मञ्जूषाम् अष्टचक्रां तां समूहस् ते कथं चन ॥
nṛpāṃ śatāni pañcāśad vyāyatānāṃ mahātmanām | mañjūṣām aṣṭacakrāṃ tāṃ samūhas te kathaṃ cana
Five thousand tall, mighty men could only with difficulty move that eight-wheeled chest.
The verse's 'nripan shatani panchashat' (fifty hundreds of men) is rendered as five thousand.
पाँच हजार लम्बे-चौड़े बलवान् पुरुष उस आठ पहियों वाले सन्दूक को बड़ी कठिनाई से किसी प्रकार खींच सके।
Verse 5
ताम् आदाय तु मञ्जूषाम् आयतीं यत्र तद् धनुः । सुरोपमं ते जनकम् ऊचुर् नृपति मन्त्रिणः ॥
tām ādāya tu mañjūṣām āyatīṃ yatra tad dhanuḥ | suropamaṃ te janakam ūcur nṛpati mantriṇaḥ
Taking up that long chest in which the bow lay, those ministers spoke to the godlike king Janaka:
जिसमें वह धनुष रखा था, उस विशाल सन्दूक को लेकर वे मन्त्री देवतुल्य राजा जनक से बोले —
Verse 6
इदं धनुर्वरं राजन् पूजितं सर्वराजभिः । मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छसि ॥
idaṃ dhanurvaraṃ rājan pūjitaṃ sarvarājabhiḥ | mithilādhipa rājendra darśanīyaṃ yadīcchasi
'This excellent bow, O king, honoured by all kings, O lord of Mithila, O king of kings, is here for the viewing, if you wish.'
हे राजन्! हे मिथिलापति! हे राजेन्द्र! समस्त राजाओं से पूजित यह श्रेष्ठ धनुष उपस्थित है; यदि आप चाहें तो इसका दर्शन कीजिए।
Verse 7
तेषां नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिर् अभाषत । विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥
teṣāṃ nṛpo vacaḥ śrutvā kṛtāñjalir abhāṣata | viśvāmitraṃ mahātmānaṃ tau cobhau rāmalakṣmaṇau
Hearing their word, the king, with joined palms, spoke to the great-souled Vishvamitra and to both Rama and Lakshmana:
उनका वचन सुनकर राजा ने हाथ जोड़कर महात्मा विश्वामित्र से तथा राम और लक्ष्मण दोनों से कहा —
Verse 8
इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ् जनकैर् अभिपूजितम् । राजभिश् च महावीर्यैर् अशक्यं पूरितुं तदा ॥
idaṃ dhanurvaraṃ brahmañ janakair abhipūjitam | rājabhiś ca mahāvīryair aśakyaṃ pūrituṃ tadā
'This excellent bow, O brahmana, honoured by the Janakas, was then impossible to string even for kings of great valour.'
हे ब्रह्मन्! जनक-वंश के राजाओं द्वारा पूजित यह श्रेष्ठ धनुष उस समय महापराक्रमी राजाओं के लिए भी चढ़ाना असम्भव था।
Verse 9
नैतत् सुरगणाः सर्वे नासुरा न च राक्षसाः । गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥
naitat suragaṇāḥ sarve nāsurā na ca rākṣasāḥ | gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ
'This, not all the hosts of gods, nor the asuras, nor the rakshasas, nor the chief gandharvas and yakshas, with the kinnaras and great serpents (could string).'
इसे न समस्त देवगण, न असुर, न राक्षस, न श्रेष्ठ गन्धर्व और यक्ष, और न किन्नरों तथा महानागों सहित कोई भी (चढ़ा सका)।
Verse 10
क्व गतिर् मानुषाणां च धनुषो ऽस्य प्रपूरणे । आरोपणे समायोगे वेपने तोलने ऽपि वा ॥
kva gatir mānuṣāṇāṃ ca dhanuṣo 'sya prapūraṇe | āropaṇe samāyoge vepane tolane 'pi vā
'Where then is the power of men in the stringing of this bow, in its bending, in its fitting, drawing, or even lifting?'
फिर इस धनुष को चढ़ाने में, झुकाने में, प्रत्यंचा जोड़ने में, खींचने में अथवा उठाने में भी मनुष्यों की शक्ति कहाँ?
Verse 11
तद् एतद् धनुषां श्रेष्ठम् आनीतं मुनिपुंगव । दर्शयैतन् महाभाग अनयो राजपुत्रयोः ॥
tad etad dhanuṣāṃ śreṣṭham ānītaṃ munipuṃgava | darśayaitan mahābhāga anayo rājaputrayoḥ
'This best of bows has been brought, O bull among sages; show it, O greatly fortunate one, to these two princes.'
हे मुनिश्रेष्ठ! हे महाभाग! धनुषों में श्रेष्ठ यह धनुष यहाँ लाया गया है; इसे इन दोनों राजकुमारों को दिखाइए।
Verse 12
विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम् । वत्स राम धनुः पश्य इति राघवम् अब्रवीत् ॥
viśvāmitras tu dharmātmā śrutvā janakabhāṣitam | vatsa rāma dhanuḥ paśya iti rāghavam abravīt
And Vishvamitra the righteous, hearing Janaka's speech, said to Raghava, 'My child Rama, behold the bow.'
जनक का कथन सुनकर धर्मात्मा विश्वामित्र ने राघव से कहा — हे वत्स राम! यह धनुष देखो।
Verse 13
महर्षेर् वचनाद् रामो यत्र तिष्ठति तद् धनुः । मञ्जूषां ताम् अपावृत्य दृष्ट्वा धनुर् अथाब्रवीत् ॥
maharṣer vacanād rāmo yatra tiṣṭhati tad dhanuḥ | mañjūṣāṃ tām apāvṛtya dṛṣṭvā dhanur athābravīt
At the great sage's word, Rama went to where that bow lay, and, uncovering that chest, looked upon the bow, and then spoke:
महर्षि के वचन से राम वहाँ गए जहाँ वह धनुष रखा था, और उस सन्दूक को खोलकर धनुष देखकर बोले —
Verse 14
इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् संस्पृशामीह पाणिना । यत्नवांश् च भविष्यामि तोलने पूरणे ऽपि वा ॥
idaṃ dhanurvaraṃ brahman saṃspṛśāmīha pāṇinā | yatnavāṃś ca bhaviṣyāmi tolane pūraṇe 'pi vā
'This excellent bow, O brahmana, I here touch with my hand; and I shall make the effort to lift it and even to string it.'
हे ब्रह्मन्! मैं इस श्रेष्ठ धनुष को यहाँ अपने हाथ से स्पर्श करता हूँ; और इसे उठाने तथा चढ़ाने का भी प्रयत्न करूँगा।
Verse 15
बाढम् इत्य् एव तं राजा मुनिश् च समभाषत । लीलया स धनुर् मध्ये जग्राह वचनान् मुनेः ॥
bāḍham ity eva taṃ rājā muniś ca samabhāṣata | līlayā sa dhanur madhye jagrāha vacanān muneḥ
'Very well,' said both the king and the sage to him; and at the sage's word he grasped the bow in the middle in sport.
राजा और मुनि दोनों ने उनसे कहा — बहुत अच्छा। तब मुनि के वचन से उन्होंने उस धनुष को बीच में से खेल-ही-खेल में पकड़ लिया।
Verse 16
पश्यतां नृषहस्राणां बहूनां रघुनन्दनः । आरोपयत् स धर्मात्मा सलीलम् इव तद् धनुः ॥
paśyatāṃ nṛṣahasrāṇāṃ bahūnāṃ raghunandanaḥ | āropayat sa dharmātmā salīlam iva tad dhanuḥ
As many thousands of men looked on, the righteous delight of the Raghus strung that bow as if in play.
अनेक हजार मनुष्यों के देखते-देखते धर्मात्मा रघुनन्दन ने उस धनुष पर मानो खेल-ही-खेल में प्रत्यंचा चढ़ा दी।
Verse 17
आरोपयित्वा मौर्वीं च पूरयाम् आस वीर्यवान् । तद् बभञ्ज धनुर् मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः ॥
āropayitvā maurvīṃ ca pūrayām āsa vīryavān | tad babhañja dhanur madhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ
Having strung the bowstring, the mighty one drew it; and the best of men, of great renown, broke that bow in the middle.
प्रत्यंचा चढ़ाकर पराक्रमी राम ने उसे खींचा; और महायशस्वी नरश्रेष्ठ ने उस धनुष को बीच से तोड़ डाला।
Verse 18
तस्य शब्दो महान् आसीन् निर्घातसमनिःस्वनः । भूमिकम्पश् च सुमहान् पर्वतस्येव दीर्यतः ॥
tasya śabdo mahān āsīn nirghātasamaniḥsvanaḥ | bhūmikampaś ca sumahān parvatasyeva dīryataḥ
There was a mighty sound of it, like the crash of a thunderbolt, and a very great quaking of the earth, as of a mountain being rent.
उसका महान् शब्द हुआ, जो वज्रपात के समान गर्जना वाला था; और फटते हुए पर्वत के समान पृथ्वी में बड़ा भारी कम्प हुआ।
Verse 19
निपेतुश् च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः । व्रजयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ ॥
nipetuś ca narāḥ sarve tena śabdena mohitāḥ | vrajayitvā munivaraṃ rājānaṃ tau ca rāghavau
And all the men fell down, stunned by that sound, except the best of sages, the king, and the two Raghavas.
मुनिश्रेष्ठ, राजा और उन दोनों राघवों को छोड़कर सभी मनुष्य उस शब्द से मूर्च्छित होकर गिर पड़े।
Verse 20
प्रत्याश्वस्तो जने तस्मिन् राजा विगतसाध्वसः । उवाच प्राञ्जलिर् वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम् ॥
pratyāśvasto jane tasmin rājā vigatasādhvasaḥ | uvāca prāñjalir vākyaṃ vākyajño munipuṃgavam
When those people had recovered, the king, his fear gone, who knew speech, with joined palms spoke this word to the bull among sages:
जब वे लोग फिर होश में आ गए, तब भय से मुक्त वचनज्ञ राजा ने हाथ जोड़कर मुनिश्रेष्ठ से यह वचन कहा —
Verse 21
भगवन् दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः । अत्यद्भुतम् अचिन्त्यं च अतर्कितम् इदं मया ॥
bhagavan dṛṣṭavīryo me rāmo daśarathātmajaḥ | atyadbhutam acintyaṃ ca atarkitam idaṃ mayā
'Blessed one, I have seen the valour of Rama, son of Dasharatha. Exceedingly wonderful, unthinkable, and unimagined by me was this.'
हे भगवन्! मैंने दशरथ-पुत्र राम का पराक्रम देख लिया। यह मेरे लिए अत्यन्त अद्भुत, अचिन्त्य और अकल्पनीय था।
Verse 22
जनकानां कुले कीर्तिम् आहरिष्यति मे सुता । सीता भर्तारम् आसाद्य रामं दशरथात्मजम् ॥
janakānāṃ kule kīrtim āhariṣyati me sutā | sītā bhartāram āsādya rāmaṃ daśarathātmajam
'My daughter Sita will bring glory to the line of the Janakas, having gained as husband Rama, son of Dasharatha.'
दशरथ-पुत्र राम को पति के रूप में पाकर मेरी पुत्री सीता जनकों के कुल में कीर्ति लाएगी।
Verse 23
मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्केति कौशिक । सीता प्राणैर् बहुमता देया रामाय मे सुता ॥
mama satyā pratijñā ca vīryaśulketi kauśika | sītā prāṇair bahumatā deyā rāmāya me sutā
'And my vow is made true, O Kaushika, that her bride-price is valour. Sita, esteemed by me as dear as life, my daughter, is to be given to Rama.'
हे कौशिक! वीर्य ही शुल्क है — मेरी यह प्रतिज्ञा भी सत्य हो गई। प्राणों के समान प्रिय मेरी पुत्री सीता राम को दी जाएगी।
Verse 24
भवतो ऽनुमते ब्रह्मञ् शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः । मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः ॥
bhavato 'numate brahmañ śīghraṃ gacchantu mantriṇaḥ | mama kauśika bhadraṃ te ayodhyāṃ tvaritā rathaiḥ
'With your consent, O brahmana, let the ministers go swiftly, blessings upon you, O Kaushika, to Ayodhya, hastening with chariots.'
हे ब्रह्मन्! हे कौशिक! आपकी अनुमति से मेरे मन्त्री रथों से शीघ्रता करके तुरन्त अयोध्या जाएँ; आपका कल्याण हो।
Verse 25
राजानं प्रश्रितैर् वाक्यैर् आनयन्तु पुरं मम । प्रदानं वीर्यशुल्काः कथयन्तु च सर्वशः ॥
rājānaṃ praśritair vākyair ānayantu puraṃ mama | pradānaṃ vīryaśulkāḥ kathayantu ca sarvaśaḥ
'With respectful words let them bring the king to my city, and let them tell, in full, of the giving of her whose bride-price is valour.'
वे विनम्र वचनों से राजा दशरथ को मेरे नगर में ले आएँ, और वीर्य-शुल्का कन्या के दान का सब वृत्तान्त उन्हें कह सुनाएँ।
Verse 26
मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै । प्रीयमाणं तु राजानम् आनयन्तु सुशीघ्रगाः ॥
muniguptau ca kākutsthau kathayantu nṛpāya vai | prīyamāṇaṃ tu rājānam ānayantu suśīghragāḥ
'And let them tell the king that the Kakutsthas are guarded by the sage; and let the swift messengers bring the king, gladdened.'
और वे राजा से कहें कि दोनों काकुत्स्थ मुनि के संरक्षण में हैं; और वे शीघ्रगामी दूत प्रसन्न हुए राजा को ले आएँ।
Verse 27
कौशिकश् च तथेत्य् आह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः । अयोध्यां प्रेषयाम् आस धर्मात्मा कृतशासनात् ॥
kauśikaś ca tathety āha rājā cābhāṣya mantriṇaḥ | ayodhyāṃ preṣayām āsa dharmātmā kṛtaśāsanāt
And Kaushika said, 'So be it'; and the king, having addressed his ministers, the righteous one, by his command dispatched them to Ayodhya.
कौशिक ने कहा — ऐसा ही हो। तब धर्मात्मा राजा ने अपने मन्त्रियों को समझाकर अपनी आज्ञा से अयोध्या भेज दिया।