Sarga 47
Bala Kanda
32 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे । कथान्ते सुमतिर् वाक्यं व्याजहार महामुनिम् ॥
pṛṣṭvā tu kuśalaṃ tatra parasparasamāgame | kathānte sumatir vākyaṃ vyājahāra mahāmunim
Having asked after welfare there, at their mutual meeting, at the end of the talk Sumati addressed these words to the great sage:
वहाँ परस्पर मिलन के समय कुशल पूछकर, वार्ता के अन्त में सुमति ने महामुनि विश्वामित्र से यह वचन कहा —
Verse 2
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ । गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau | gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau
These two youths — blessings upon you — of prowess equal to the gods, heroes with the gait of elephant and lion, like tiger and bull,
आपका कल्याण हो; देवताओं के समान पराक्रमवाले, हाथी और सिंह की-सी चाल चलनेवाले, बाघ और बैल के समान ये दोनों वीर कुमार —
Verse 3
पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ । अश्विनाव् इव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥
padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau | aśvināv iva rūpeṇa samupasthitayauvanau
with eyes wide as lotus-petals, bearing sword, quiver and bow, like the two Aśvins in beauty, youth newly come upon them,
कमल की पंखुड़ियों के समान विशाल नेत्रोंवाले, तलवार, तरकश और धनुष धारण किए हुए, रूप में दोनों अश्विनीकुमारों के समान, जिन पर अभी-अभी यौवन आया है —
Verse 4
यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकाद् इवामरौ । कथं पद्भ्याम् इह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokād ivāmarau | kathaṃ padbhyām iha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune
arrived as if by chance upon the earth, like two immortals from the world of the gods — how have they come here on foot, for what purpose, and whose are they, O sage?
हे मुने! मानो स्वेच्छा से ही देवलोक से पृथ्वी पर आए हुए दो देवता हों। ये यहाँ पैदल कैसे आए, किसलिए और किसके पुत्र हैं?
Verse 5
भूषयन्ताव् इमं देशं चन्द्रसूर्याव् इवाम्बरम् । परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥
bhūṣayantāv imaṃ deśaṃ candrasūryāv ivāmbaram | parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ
Gracing this region as the moon and sun grace the sky, like to each other in stature, gesture and bearing —
जैसे चन्द्रमा और सूर्य आकाश को सुशोभित करते हैं, वैसे ही ये इस प्रदेश को सुशोभित कर रहे हैं; ये दोनों आकार, संकेत और चेष्टाओं में एक-दूसरे के समान हैं —
Verse 6
किमर्थं च नरश्रेष्ठौ संप्राप्तौ दुर्गमे पथि । वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥
kimarthaṃ ca naraśreṣṭhau saṃprāptau durgame pathi | varāyudhadharau vīrau śrotum icchāmi tattvataḥ
and for what purpose, O best of men, have these two come upon this difficult road, these heroes bearing choice weapons? I wish to hear truly.
श्रेष्ठ आयुध धारण करनेवाले ये दोनों नरश्रेष्ठ वीर किसलिए इस दुर्गम मार्ग पर आए हैं? मैं यथार्थ रूप से सुनना चाहता हूँ।
Verse 7
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा यथावृत्थं न्यवेदयत् । सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥
tasya tad vacanaṃ śrutvā yathāvṛtthaṃ nyavedayat | siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā
Having heard that word of his, he reported it as it had happened — the dwelling at Siddhāśrama, and likewise the slaying of the rākṣasas.
उसका वह वचन सुनकर विश्वामित्र ने जैसा घटा था वैसा ही निवेदन किया — सिद्धाश्रम में निवास तथा राक्षसों का वध।
Verse 8
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा परमहर्षितः । अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ । पूजयाम् आस विधिवत् सत्कारार्हौ महाबलौ ॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rājā paramaharṣitaḥ | atithī paramau prāptau putrau daśarathasya tau | pūjayām āsa vidhivat satkārārhau mahābalau
Having heard Viśvāmitra's word, the king, exceedingly delighted, honoured duly those two mighty ones, worthy of welcome — the two sons of Daśaratha, come as most honoured guests.
विश्वामित्र का वचन सुनकर अत्यन्त हर्षित राजा ने परम सत्कार के योग्य, परम अतिथि रूप में आए हुए दशरथ के उन दोनों महाबली पुत्रों की विधिपूर्वक पूजा की।
Verse 9
ततः परमसत्कारं सुमतेः प्राप्य राघवौ । उष्य तत्र निशाम् एकां जग्मतुर् मिथिलां ततः ॥
tataḥ paramasatkāraṃ sumateḥ prāpya rāghavau | uṣya tatra niśām ekāṃ jagmatur mithilāṃ tataḥ
Then, having received the highest honour from Sumati, the two Rāghavas, having stayed there one night, went on to Mithilā.
तदनन्तर सुमति से परम सत्कार प्राप्त करके दोनों राघव वहाँ एक रात ठहरकर फिर मिथिला की ओर चल पड़े।
Verse 10
तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम् । साधु साध्व् इति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन् ॥
tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve janakasya purīṃ śubhām | sādhu sādhv iti śaṃsanto mithilāṃ samapūjayan
Seeing that fair city of Janaka, all the sages, praising it with 'Well done! Well done!', paid homage to Mithilā.
जनक की उस शुभ नगरी को देखकर सब मुनि 'साधु-साधु' कहकर प्रशंसा करते हुए मिथिला का अभिनन्दन करने लगे।
Verse 11
मिथिलोपवने तत्र आश्रमं दृश्य राघवः । पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥
mithilopavane tatra āśramaṃ dṛśya rāghavaḥ | purāṇaṃ nirjanaṃ ramyaṃ papraccha munipuṃgavam
There, in a grove near Mithilā, Rāghava, seeing a hermitage, ancient, deserted, lovely, asked the foremost of sages:
वहाँ मिथिला के उपवन में एक प्राचीन, निर्जन और रमणीय आश्रम देखकर राघव ने मुनिश्रेष्ठ से पूछा —
Verse 12
श्रीमदाश्रमसंकाशं किं न्व् इदं मुनिवर्जितम् । श्रोतुम् इच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्व आश्रमः ॥
śrīmadāśramasaṃkāśaṃ kiṃ nv idaṃ munivarjitam | śrotum icchāmi bhagavan kasyāyaṃ pūrva āśramaḥ
This place that resembles the hermitage of a holy sage — why is it empty of sages? I wish to hear, O blessed one: whose was this hermitage of old?
किसी श्रीसम्पन्न मुनि के आश्रम के समान यह स्थान मुनियों से रहित क्यों है? हे भगवन्! मैं सुनना चाहता हूँ — यह पहले किसका आश्रम था?
Verse 13
तच् छ्रुता राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्य विशारदः । प्रत्युवाच महातेजा विश्वमित्रो महामुनिः ॥
tac chrutā rāghaveṇoktaṃ vākyaṃ vākya viśāradaḥ | pratyuvāca mahātejā viśvamitro mahāmuniḥ
Having heard that word spoken by Rāghava, Viśvāmitra the great sage of great splendour, skilled in speech, replied:
राघव के कहे उस वचन को सुनकर वाणी में निपुण, महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र ने उत्तर दिया —
Verse 14
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघव । यस्यैतद् आश्रमपदं शप्तं कोपान् महात्मना ॥
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava | yasyaitad āśramapadaṃ śaptaṃ kopān mahātmanā
Come, I shall tell you; hear truly, O Rāghava, whose this hermitage was, which was cursed in anger by a great-souled one.
हे राघव! सुनो, मैं तुम्हें यथार्थ रूप से बताता हूँ कि यह आश्रम-स्थान किसका था, जिसे एक महात्मा ने क्रोध से शाप दे दिया था।
Verse 15
गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वम् आसीन् महात्मनः । आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैर् अपि सुपूजितः ॥
gautamasya naraśreṣṭha pūrvam āsīn mahātmanaḥ | āśramo divyasaṃkāśaḥ surair api supūjitaḥ
Of the great-souled Gautama, O best of men, this was formerly a hermitage, divine in semblance, honoured even by the gods.
हे नरश्रेष्ठ! पूर्वकाल में यह महात्मा गौतम का आश्रम था, जो दिव्य के समान था और देवताओं द्वारा भी भली-भाँति पूजित था।
Verse 16
स चेह तप आतिष्ठद् अहल्यासहितः पुरा । वर्षपूगान्य् अनेकानि राजपुत्र महायशः ॥
sa ceha tapa ātiṣṭhad ahalyāsahitaḥ purā | varṣapūgāny anekāni rājaputra mahāyaśaḥ
And here he formerly practised austerity, together with Ahalyā, for many a cycle of years, O prince of great renown.
हे महायशस्वी राजकुमार! पूर्वकाल में उन्होंने अनेक वर्षों के समूह तक यहाँ अहल्या के साथ तपस्या की थी।
Verse 17
तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षः शचीपतिः । मुनिवेषधरो ऽहल्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
tasyāntaraṃ viditvā tu sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ | muniveṣadharo 'halyām idaṃ vacanam abravīt
Knowing a time when he was away, the thousand-eyed lord of Śacī, bearing the garb of the sage, said this word to Ahalyā:
उनके बाहर गए हुए अवसर को जानकर शची के पति सहस्राक्ष इन्द्र ने मुनि का वेष धारण करके अहल्या से यह वचन कहा —
Verse 18
ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनः सुसमाहिते । संगमं त्व् अहम् इच्छामि त्वया सह सुमध्यमे ॥
ṛtukālaṃ pratīkṣante nārthinaḥ susamāhite | saṃgamaṃ tv aham icchāmi tvayā saha sumadhyame
Those who desire do not wait upon the fertile season, O well-composed one; I desire union with you, O fair-waisted one.
हे सुन्दर कटिवाली! हे सुसंयमी! जो कामी होते हैं, वे ऋतुकाल की प्रतीक्षा नहीं करते; मैं तुम्हारे साथ समागम चाहता हूँ।
Verse 19
मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन । मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ॥
muniveṣaṃ sahasrākṣaṃ vijñāya raghunandana | matiṃ cakāra durmedhā devarājakutūhalāt
Recognizing the thousand-eyed one in the sage's garb, O delight of the Raghus, the foolish woman set her mind on it, out of curiosity toward the king of the gods.
हे रघुनन्दन! मुनि के वेष में सहस्राक्ष इन्द्र को पहचानकर भी वह दुर्बुद्धि स्त्री देवराज के प्रति कौतूहल के कारण इसके लिए मन बना बैठी।
Verse 20
अथाब्रवीत् सुरश्रेष्ठं कृतार्थेनान्तरात्मना । कृतार्थो ऽसि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रम् इतः प्रभो । आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष मानदः ॥
athābravīt suraśreṣṭhaṃ kṛtārthenāntarātmanā | kṛtārtho 'si suraśreṣṭha gaccha śīghram itaḥ prabho | ātmānaṃ māṃ ca deveśa sarvadā rakṣa mānadaḥ
Then, with inner heart fulfilled, she said to the best of gods: I am fulfilled, O best of gods; go quickly from here, O lord; guard yourself and me always, O lord of gods, O giver of honour.
तदनन्तर कृतार्थ अन्त:करण से उसने सुरश्रेष्ठ इन्द्र से कहा — हे सुरश्रेष्ठ! मैं कृतार्थ हो गई; हे प्रभो! अब यहाँ से शीघ्र जाइए; हे देवेश! हे मानदाता! अपनी और मेरी सदा रक्षा कीजिए।
Verse 21
इन्द्रस् तु प्रहसन् वाक्यम् अहल्याम् इदम् अब्रवीत् । सुश्रोणि परितुष्टो ऽस्मि गमिष्यामि यथागतम् ॥
indras tu prahasan vākyam ahalyām idam abravīt | suśroṇi parituṣṭo 'smi gamiṣyāmi yathāgatam
And Indra, laughing, said this word to Ahalyā: O fair-hipped one, I am well satisfied; I shall go as I came.
और इन्द्र ने हँसते हुए अहल्या से यह वचन कहा — हे सुन्दरी! मैं भली-भाँति सन्तुष्ट हूँ; अब जैसे आया था वैसे ही जाता हूँ।
Verse 22
एवं संगम्य तु तया निश्चक्रामोटजात् ततः । स संभ्रमात् त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति ॥
evaṃ saṃgamya tu tayā niścakrāmoṭajāt tataḥ | sa saṃbhramāt tvaran rāma śaṅkito gautamaṃ prati
Having thus united with her, he came forth from the hut; and he, O Rāma, in agitation, hastening, in dread of Gautama —
हे राम! इस प्रकार उसके साथ समागम करके वह कुटी से बाहर निकला; और गौतम के भय से आशंकित होकर घबराहट में तेज़ी से (भागने लगा)।
Verse 23
गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्ति महामुनिम् । देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् । तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानम् इवानलम् । गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥
gautamaṃ sa dadarśātha praviśanti mahāmunim | devadānavadurdharṣaṃ tapobalasamanvitam | tīrthodakapariklinnaṃ dīpyamānam ivānalam | gṛhītasamidhaṃ tatra sakuśaṃ munipuṅgavam
he then beheld Gautama entering — the great sage, unassailable by gods and dānavas, endowed with the power of austerity, wet with the water of holy bathing, blazing like fire, holding fuel and kuśa-grass, that foremost of sages.
तब उसने देव और दानवों के लिए दुर्धर्ष, तपोबल से सम्पन्न, तीर्थ के जल से भीगे हुए, अग्नि के समान देदीप्यमान, समिधा और कुश लिए हुए, आश्रम में प्रवेश करते हुए मुनिश्रेष्ठ गौतम को देखा।
Verse 24
दृष्ट्वा सुरपतिस् त्रस्तो विषण्णवदनो ऽभवत् ॥
dṛṣṭvā surapatis trasto viṣaṇṇavadano 'bhavat
Seeing him, the lord of the gods was terrified and became downcast of face.
उन्हें देखकर देवराज इन्द्र भयभीत और उदासमुख हो गया।
Verse 25
अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः । दुर्वृत्तं वृत्तसंपन्नो रोषाद् वचनम् अब्रवीत् ॥
atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ | durvṛttaṃ vṛttasaṃpanno roṣād vacanam abravīt
Then, seeing the thousand-eyed one in the garb of a sage, that evil-doer, the sage endowed with right conduct, in wrath said this word:
तदनन्तर मुनि के वेष में सहस्राक्ष इन्द्र को, तथा उस दुष्कर्म को देखकर, सदाचारसम्पन्न मुनि गौतम ने क्रोध से यह वचन कहा —
Verse 26
मम रूपं समास्थाय कृतवान् असि दुर्मते । अकर्तव्यम् इदं यस्माद् विफलस् त्वं भविष्यति ॥
mama rūpaṃ samāsthāya kṛtavān asi durmate | akartavyam idaṃ yasmād viphalas tvaṃ bhaviṣyati
Taking on my form, you have done this, O evil-minded one; since you have done what ought not to be done, you shall become impotent.
हे दुर्बुद्धि! तूने मेरा रूप धारण करके यह किया; चूँकि तूने यह न करने योग्य कार्य किया है, इसलिए तू विफल (नपुंसक) हो जाएगा।
Verse 27
गौतमेनैवम् उक्तस्य सरोषेण महात्मना । पेततुर् वृषणौ भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात् ॥
gautamenaivam uktasya saroṣeṇa mahātmanā | petatur vṛṣaṇau bhūmau sahasrākṣasya tatkṣaṇāt
To the thousand-eyed one, thus addressed by the wrathful great-souled Gautama, the testicles fell to the ground that very instant.
क्रोधयुक्त महात्मा गौतम के ऐसा कहते ही सहस्राक्ष इन्द्र के दोनों अण्डकोष उसी क्षण पृथ्वी पर गिर पड़े।
Verse 28
तथा शप्त्वा स वै शक्रं भार्याम् अपि च शप्तवान् । इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि ॥
tathā śaptvā sa vai śakraṃ bhāryām api ca śaptavān | iha varṣasahasrāṇi bahūni tvaṃ nivatsyasi
Having thus cursed Śakra, he cursed his wife as well: Here for many thousands of years shall you dwell,
इस प्रकार इन्द्र को शाप देकर उन्होंने अपनी पत्नी को भी शाप दिया — तू यहाँ अनेक हज़ार वर्षों तक निवास करेगी —
Verse 29
वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी । अदृश्या सर्वभूतानाम् आश्रमे ऽस्मिन् निवत्स्यसि ॥
vāyubhakṣā nirāhārā tapyantī bhasmaśāyinī | adṛśyā sarvabhūtānām āśrame 'smin nivatsyasi
feeding on air, without food, suffering, lying on ashes, invisible to all beings, shall you dwell in this hermitage;
वायु का भक्षण करती हुई, निराहार, तपस्या करती हुई, भस्म पर शयन करती हुई, समस्त प्राणियों के लिए अदृश्य होकर तू इस आश्रम में निवास करेगी;
Verse 30
यदा चैतद् वनं घोरं रामो दशरथात्मजः । आगमिष्यति दुर्धर्षस् तदा पूता भविष्यसि ॥
yadā caitad vanaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ | āgamiṣyati durdharṣas tadā pūtā bhaviṣyasi
and when Rāma, son of Daśaratha, the unassailable, shall come to this dread forest, then you shall be made pure.
और जब दशरथ के पुत्र दुर्धर्ष राम इस भयंकर वन में आएँगे, तब तू पवित्र हो जाएगी।
Verse 31
तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता । मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर् धारयिष्यसि ॥
tasyātithyena durvṛtte lobhamohavivarjitā | matsakāśe mudā yuktā svaṃ vapur dhārayiṣyasi
By hospitality to him, O ill-conducted one, freed of greed and delusion, filled with joy in my presence, you shall regain your own form.
हे दुराचारिणी! उनके आतिथ्य से लोभ और मोह से रहित होकर, मेरे पास प्रसन्न होकर तू अपना (असली) शरीर धारण करेगी।
Verse 32
एवम् उक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् । इमम् आश्रमम् उत्सृज्य सिद्धचारणसेविते । हिमवच्छिखरे रम्ये तपस् तेपे महातपाः ॥
evam uktvā mahātejā gautamo duṣṭacāriṇīm | imam āśramam utsṛjya siddhacāraṇasevite | himavacchikhare ramye tapas tepe mahātapāḥ
Having spoken thus, the mighty Gautama of great austerity, abandoning this hermitage and that ill-conducted woman, practised austerity upon a lovely peak of Himavat, haunted by siddhas and cāraṇas.
ऐसा कहकर महातेजस्वी, महान् तपस्वी गौतम उस दुराचारिणी तथा इस आश्रम को छोड़कर सिद्धों और चारणों से सेवित हिमालय के रमणीय शिखर पर तपस्या करने लगे।