Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 46

Bala Kanda

22 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता । सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत् ॥

    saptadhā tu kṛte garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā | sahasrākṣaṃ durādharṣaṃ vākyaṃ sānunayābravīt

    When the embryo had been made sevenfold, Diti in utmost grief spoke a conciliatory word to the invincible thousand-eyed one:

    गर्भ के सात भागों में विभक्त कर दिए जाने पर अत्यन्त दुःखी दिति ने दुर्धर्ष सहस्राक्ष इन्द्र से विनयपूर्वक यह वचन कहा —

  2. Verse 2

    ममापराधाद् गर्भो ऽयं सप्तधा विफलीकृतः । नापराधो ऽस्ति देवेश तवात्र बलसूदन ॥

    mamāparādhād garbho 'yaṃ saptadhā viphalīkṛtaḥ | nāparādho 'sti deveśa tavātra balasūdana

    By my own fault this embryo has been made fruitless, split into seven; in this there is no fault of yours, O lord of gods, O slayer of Bala.

    हे देवेश! हे बलसूदन! मेरे ही अपराध से यह गर्भ सात भागों में विभक्त होकर निष्फल हो गया; इसमें आपका कोई अपराध नहीं है।

  3. Verse 3

    प्रियं तु कृतम् इच्छामि मम गर्भविपर्यये । मरुतां सप्तं सप्तानां स्थानपाला भवन्त्व् इमे ॥

    priyaṃ tu kṛtam icchāmi mama garbhaviparyaye | marutāṃ saptaṃ saptānāṃ sthānapālā bhavantv ime

    But I wish a kindness done, in this miscarriage of my embryo: let these seven become guardians of the stations of the seven regions of the Maruts.

    किन्तु मेरे गर्भ के इस विपर्यय (विनाश) में मैं एक प्रिय किया जाना चाहती हूँ — ये सात (बालक) मरुतों के सात स्थानों के रक्षक बन जाएँ।

  4. Verse 4

    वातस्कन्धा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रकाः । मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजाः ॥

    vātaskandhā ime sapta carantu divi putrakāḥ | mārutā iti vikhyātā divyarūpā mamātmajāḥ

    Let these seven, my little sons, range through the sky as bands of wind, renowned as the Māruts, my sons of divine form.

    मेरे ये सातों दिव्यरूप पुत्र 'मारुत' नाम से विख्यात होकर वायु के समूह (वातस्कन्ध) बनकर आकाश में विचरण करें।

  5. Verse 5

    ब्रह्मलोकं चरत्व् एक इन्द्रलोकं तथापरः । दिवि वायुर् इति ख्यातस् तृतीयो ऽपि महायशाः ॥

    brahmalokaṃ caratv eka indralokaṃ tathāparaḥ | divi vāyur iti khyātas tṛtīyo 'pi mahāyaśāḥ

    Let one range the world of Brahmā, another the world of Indra; and let the third, of great renown, be known in the sky as Vāyu.

    एक ब्रह्मलोक में विचरण करे, तथा दूसरा इन्द्रलोक में; और महायशस्वी तीसरा भी आकाश में 'वायु' नाम से विख्यात हो।

  6. Verse 6

    चत्वारस् तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात् । संचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूता ममात्मजाः । त्वत्कृतेनैव नाम्ना च मारुता इति विश्रुताः ॥

    catvāras tu suraśreṣṭha diśo vai tava śāsanāt | saṃcariṣyanti bhadraṃ te devabhūtā mamātmajāḥ | tvatkṛtenaiva nāmnā ca mārutā iti viśrutāḥ

    And four, O best of gods, by your command, shall move through the quarters — blessings upon you — my sons become divine; and by the very name you gave, they shall be renowned as the Māruts.

    हे सुरश्रेष्ठ! और मेरे चार पुत्र, देवता बनकर, आपकी आज्ञा से दिशाओं में विचरण करेंगे; तुम्हारा कल्याण हो; तथा आपके ही दिए हुए नाम से वे 'मारुत' नाम से विख्यात होंगे।

  7. Verse 7

    तस्यास् तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः । उवाच प्राञ्जलिर् वाक्यं दितिं बलनिषूदनः ॥

    tasyās tadvacanaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ | uvāca prāñjalir vākyaṃ ditiṃ balaniṣūdanaḥ

    Having heard that word of hers, the thousand-eyed Purandara, slayer of Bala, with joined palms said this word to Diti:

    उसका वह वचन सुनकर बल का वध करनेवाले सहस्राक्ष पुरन्दर इन्द्र ने हाथ जोड़कर दिति से यह वचन कहा —

  8. Verse 8

    सर्वम् एतद् यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः । विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूतास् तवात्मजाः ॥

    sarvam etad yathoktaṃ te bhaviṣyati na saṃśayaḥ | vicariṣyanti bhadraṃ te devabhūtās tavātmajāḥ

    All this shall be as you have said; of that there is no doubt; your sons, become divine, shall range about — blessings upon you.

    आपने जैसा कहा है, वह सब वैसा ही होगा, इसमें सन्देह नहीं; तुम्हारा कल्याण हो; आपके पुत्र देवता बनकर विचरण करेंगे।

  9. Verse 9

    एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने । जग्मतुस् त्रिदिवं राम कृतार्थाव् इति नः श्रुतम् ॥

    evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā mātāputrau tapovane | jagmatus tridivaṃ rāma kṛtārthāv iti naḥ śrutam

    Thus the two, mother and son, having made this resolve in the grove of austerity, went to the triple heaven, their purpose accomplished — so we have heard, O Rāma.

    हे राम! इस प्रकार तपोवन में यह निश्चय करके वे माता-पुत्र दोनों कृतार्थ होकर स्वर्ग को चले गए — ऐसा हमने सुना है।

  10. Verse 10

    एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषितः पुरा । दितिं यत्र तपः सिद्धाम् एवं परिचचार सः ॥

    eṣa deśaḥ sa kākutstha mahendrādhyuṣitaḥ purā | ditiṃ yatra tapaḥ siddhām evaṃ paricacāra saḥ

    This, O Kākutstha, is that region, formerly inhabited by Mahendra, where he attended thus upon Diti as she accomplished her austerity.

    हे काकुत्स्थ! यही वह प्रदेश है, जहाँ पूर्वकाल में महेन्द्र ने निवास किया था और जहाँ उसने तपस्या में सिद्ध होती हुई दिति की इस प्रकार सेवा की थी।

  11. Verse 11

    इक्ष्वाकोस् तु नरव्याघ्र पुत्रः परमधार्मिकः । अलम्बुषायाम् उत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः ॥

    ikṣvākos tu naravyāghra putraḥ paramadhārmikaḥ | alambuṣāyām utpanno viśāla iti viśrutaḥ

    Of Ikṣvāku, O tiger among men, there was a supremely righteous son, born of Alambuṣā, renowned as Viśāla.

    हे नरश्रेष्ठ! इक्ष्वाकु का अलम्बुषा से उत्पन्न एक परम धर्मात्मा पुत्र था, जो विशाल नाम से प्रसिद्ध था।

  12. Verse 12

    तेन चासीद् इह स्थाने विशालेति पुरी कृता ॥

    tena cāsīd iha sthāne viśāleti purī kṛtā

    By him, in this place, was built the city called Viśālā.

    और उसी के द्वारा इस स्थान पर विशाला नामक नगरी बसाई गई थी।

  13. Verse 13

    विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः । सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्राद् अनन्तरः ॥

    viśālasya suto rāma hemacandro mahābalaḥ | sucandra iti vikhyāto hemacandrād anantaraḥ

    Viśāla's son, O Rāma, was the mighty Hemacandra; and renowned as Sucandra was the next after Hemacandra.

    हे राम! विशाल का पुत्र महाबली हेमचन्द्र था; और हेमचन्द्र के बाद सुचन्द्र नाम से प्रसिद्ध (पुत्र) हुआ।

  14. Verse 14

    सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः । धूम्राश्वतनयश् चापि सृञ्जयः समपद्यत ॥

    sucandratanayo rāma dhūmrāśva iti viśrutaḥ | dhūmrāśvatanayaś cāpi sṛñjayaḥ samapadyata

    Sucandra's son, O Rāma, was renowned as Dhūmrāśva; and Dhūmrāśva's son was Sṛñjaya.

    हे राम! सुचन्द्र का पुत्र धूम्राश्व नाम से प्रसिद्ध हुआ; और धूम्राश्व का पुत्र सृंजय हुआ।

  15. Verse 15

    सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् सहदेवः प्रतापवान् । कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः ॥

    sṛñjayasya sutaḥ śrīmān sahadevaḥ pratāpavān | kuśāśvaḥ sahadevasya putraḥ paramadhārmikaḥ

    Sṛñjaya's son was the illustrious, valiant Sahadeva; Sahadeva's son was Kuśāśva, supremely righteous.

    सृंजय का पुत्र श्रीमान् प्रतापी सहदेव था; और सहदेव का पुत्र परम धर्मात्मा कुशाश्व था।

  16. Verse 16

    कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान् । सोमदत्तस्य पुत्रस् तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः ॥

    kuśāśvasya mahātejāḥ somadattaḥ pratāpavān | somadattasya putras tu kākutstha iti viśrutaḥ

    Kuśāśva's son of great splendour was the valiant Somadatta; and Somadatta's son was renowned as Kākutstha.

    कुशाश्व का महातेजस्वी, प्रतापी पुत्र सोमदत्त था; और सोमदत्त का पुत्र काकुत्स्थ नाम से प्रसिद्ध हुआ।

  17. Verse 17

    तस्य पुत्रो महातेजाः संप्रत्य् एष पुरीम् इमाम् । आवसत्य् अमरप्रख्यः सुमतिर् नाम दुर्जयः ॥

    tasya putro mahātejāḥ saṃpraty eṣa purīm imām | āvasaty amaraprakhyaḥ sumatir nāma durjayaḥ

    His son of great splendour, godlike, named Sumati, invincible, now dwells in this city.

    उसका महातेजस्वी, देवताओं के समान, दुर्जय, सुमति नामक पुत्र इस समय इस नगरी में निवास कर रहा है।

  18. Verse 18

    इक्ष्वाकोस् तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः । दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥

    ikṣvākos tu prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ | dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ

    By the grace of Ikṣvāku, all the kings of Viśālā are long-lived, great-souled, valorous and most righteous.

    इक्ष्वाकु की कृपा से विशाला के सभी राजा दीर्घायु, महात्मा, पराक्रमी और परम धर्मात्मा हैं।

  19. Verse 19

    इहाद्य रजनीं राम सुखं वत्स्यामहे वयम् । श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुम् अर्हसि ॥

    ihādya rajanīṃ rāma sukhaṃ vatsyāmahe vayam | śvaḥ prabhāte naraśreṣṭha janakaṃ draṣṭum arhasi

    Here today, O Rāma, we shall dwell at ease this night; tomorrow at dawn, O best of men, you shall see Janaka.

    हे राम! आज रात हम यहीं सुखपूर्वक निवास करेंगे; हे नरश्रेष्ठ! कल प्रभात होते ही तुम जनक से भेंट करने योग्य हो।

  20. Verse 20

    सुमतिस् तु महातेजा विश्वामित्रम् उपागतम् । श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठः प्रत्युद्गच्छन् महायशाः ॥

    sumatis tu mahātejā viśvāmitram upāgatam | śrutvā naravaraśreṣṭhaḥ pratyudgacchan mahāyaśāḥ

    And Sumati of great splendour, best of noble men, of great renown, hearing that Viśvāmitra had come, went forth to meet him.

    और नरश्रेष्ठों में श्रेष्ठ, महायशस्वी, महातेजस्वी सुमति विश्वामित्र के आने की बात सुनकर उनकी अगवानी के लिए आगे बढ़ा।

  21. Verse 21

    पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः । प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रम् अथाब्रवीत् ॥

    pūjāṃ ca paramāṃ kṛtvā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ | prāñjaliḥ kuśalaṃ pṛṣṭvā viśvāmitram athābravīt

    And, having made supreme worship, with his teachers and kinsmen, with joined palms, having asked after his welfare, he then said to Viśvāmitra:

    गुरुजनों और बन्धुओं सहित उसने परम पूजा करके, हाथ जोड़कर कुशल पूछकर तब विश्वामित्र से कहा —

  22. Verse 22

    धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे विषयं मुने । संप्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम ॥

    dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me viṣayaṃ mune | saṃprāpto darśanaṃ caiva nāsti dhanyataro mama

    I am blessed, I am favoured, that you have come into my domain, O sage, and that I have gained the sight of you; there is none more blessed than I.

    हे मुने! मैं धन्य हूँ, मैं अनुगृहीत हूँ, कि आप मेरे राज्य में पधारे और मुझे आपका दर्शन प्राप्त हुआ; मुझसे अधिक धन्य कोई नहीं है।