Adhyaya 43

Verse 1

वसिष्ठापवाहतीर्थस्य तन्नामप्राप्तिप्रकारकथनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। वसिष्ठापवाहो ब्रह्मन्वै भीमवेगः कथं नु सः। किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत्।।

vasiṣṭhāpavāhatīrthasya tannāmaprāptiprakārakathanam|| 1 || janamejaya uvāca| vasiṣṭhāpavāho brahmanvai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ| kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tamṛṣiṃ pratyavāhayat||

Verse 2

कथमस्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो। शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यति।।

kathamasyābhavadvairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tatprabho| śaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyati||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। विश्वामित्रस्य विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत। भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत्।।

vaiśampāyana uvāca| viśvāmitrasya viprarṣervasiṣṭhasya ca bhārata| bhṛśaṃ vairamabhūdrājaṃstapaḥspardhākṛtaṃ mahat||

Verse 4

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान्। पूर्वतः पार्श्वतश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः।।

āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe'bhavanmahān| pūrvataḥ pārśvataścāsīdviśvāmitrasya dhīmataḥ||

Verse 5

यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्परमं तपः। तत्रास्य कर्म तद्धोरं प्रवदन्ति मनीषिणः।।

yatra sthāṇurmahārāja taptavānparamaṃ tapaḥ| tatrāsya karma taddhoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ||

Verse 6

यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम्। स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो।।

yatreṣṭvā bhagavānsthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm| sthāpayāmāsa tattīrthaṃ sthāṇutīrthamiti prabho||

Verse 7

तत्र तीर्थे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप। सैनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम्।।

tatra tīrthe surāḥ skandamabhyaṣiñcannarādhipa| saināpatyena mahatā surārivinibarhaṇam||

Verse 8

तस्मिन्सारस्वते तीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः। वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु।।

tasminsārasvate tīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ| vasiṣṭhaṃ cālayāmāsa tapasogreṇa tacchṛṇu||

Verse 9

विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत। स्पर्धां तपः कृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ वतपोधनौ।।

viśvāmitravasiṣṭhau tāvahanyahani bhārata| spardhāṃ tapaḥ kṛtāṃ tīvrāṃ cakratustau vatapodhanau||

Verse 10

तत्राप्यधिकसन्तप्तो विश्वामित्रो महामुनिः। दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह।।

tatrāpyadhikasantapto viśvāmitro mahāmuniḥ| dṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintāmabhijagāma ha||

Verse 11

तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत। इदं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम्।।

tasya buddhiriyaṃ hyāsīddharmanityasya bhārata| idaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanam||

Verse 12

आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम्। इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः।।

ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam| ihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ||

Verse 13

एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः। सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः।।

evaṃ niścitya bhagavānviśvāmitro mahāmuniḥ| sasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ||

Verse 14

सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह। गत्वा चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी।।

sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma ha| gatvā cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī||

Verse 15

तदा तं वेपमानाङ्गी विवर्णा प्राञ्जलिर्भृशम्। उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती।।

tadā taṃ vepamānāṅgī vivarṇā prāñjalirbhṛśam| upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī||

Verse 16

हतवीरा यथा नारी साऽभवद्दुःखिता भृशम्। ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्।।

hatavīrā yathā nārī sā'bhavadduḥkhitā bhṛśam| brūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam||

Verse 17

तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय। यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी।।

tāmuvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghramānaya| yāvadenaṃ nihanmyadya tacchrutvā vyathitā nadī||

Verse 18

साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा। प्राकम्पत भृशं भीता वायुनेवाहता लता।।

sāñjaliṃ tu tataḥ kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā| prākampata bhṛśaṃ bhītā vāyunevāhatā latā||

Verse 19

तथारूपां तु तां दृष्ट्वा मुनिराह महानदीम्। अविचारं वसिष्ठं त्वमानयस्त्वान्तिकं मम।।

tathārūpāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā munirāha mahānadīm| avicāraṃ vasiṣṭhaṃ tvamānayastvāntikaṃ mama||

Verse 20

सा तस्य वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा पापं चिकीर्षितम्। वसिष्ठस्य प्रभावं च जानन्त्यप्रतिमं भुवि।।

sā tasya vacanaṃ śrutvā jñātvā pāpaṃ cikīrṣitam| vasiṣṭhasya prabhāvaṃ ca jānantyapratimaṃ bhuvi||

Verse 21

साऽभिगम्य वसिष्ठं च इदमर्थमचोदयत्। यदुक्ता सरितांश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता।।

sā'bhigamya vasiṣṭhaṃ ca idamarthamacodayat| yaduktā saritāṃśreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā||

Verse 22

उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनःपुनः। चिन्तयित्वा महाशापमृषिविप्रासिता भृशम्।।

ubhayoḥ śāpayorbhītā vepamānā punaḥpunaḥ| cintayitvā mahāśāpamṛṣiviprāsitā bhṛśam||

Verse 23

तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम्। उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः।।

tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintāsamanvitām| uvāca rājandharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ||

Verse 24

पाह्यात्मानं सरिच्छेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी। विश्वामित्रः शपेद्वि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्।।

pāhyātmānaṃ sariccheṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī| viśvāmitraḥ śapedvi tvāṃ mā kṛthāstvaṃ vicāraṇām||

Verse 25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित्। चिन्तयामास कौरव्य किं कृत्वा सुकृतं भवेत्।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā sarit| cintayāmāsa kauravya kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet||

Verse 26

तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि। कृतवान्हि दयां नित्यं तस्या कार्यं हितं मया।।

tasyāścintā samutpannā vasiṣṭho mayyatīva hi| kṛtavānhi dayāṃ nityaṃ tasyā kāryaṃ hitaṃ mayā||

Verse 27

अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम्। जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत्।।

atha kūle svake rājañjapantamṛṣisattamam| juhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvatyabhyacintayat||

Verse 28

इदमन्तरमित्येवं ततः सा सरितां वरा। कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित्।।

idamantaramityevaṃ tataḥ sā saritāṃ varā| kūlāpahāramakarotsvena vegena sā sarit||

Verse 29

तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत। उह्यमानः स तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम्।।

tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇirauhyata| uhyamānaḥ sa tuṣṭāva tadā rājansarasvatīm||

Verse 30

पितामहस्य सरसः प्रवृत्ताऽसि सरस्वति। व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः।।

pitāmahasya sarasaḥ pravṛttā'si sarasvati| vyāptaṃ cedaṃ jagatsarvaṃ tavaivāmbhobhiruttamaiḥ||

Verse 31

त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषु सृजसे पयः। सर्वाश्चापस्त्वमेवेति यथा वयमधीमहि।।

tvamevākāśagā devi megheṣu sṛjase payaḥ| sarvāścāpastvameveti yathā vayamadhīmahi||

Verse 32

पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्बुद्धिरमा तथा। त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं तवायत्तमिदं जगत्। त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा।।

puṣṭirdyutistathā kīrtiḥ siddhirbuddhiramā tathā| tvameva vāṇī svāhā tvaṃ tavāyattamidaṃ jagat| tvameva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā||

Verse 33

वैशम्पायन उवाच। एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा। वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति।।

vaiśampāyana uvāca| evaṃ sarasvatī rājanstūyamānā maharṣiṇā| vegenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ prati||

Verse 34

न्यवेदयत चाक्षीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम्।।

nyavedayata cākṣīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munim||

Verse 35

तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः। अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा।।

tamānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥ| athānveṣatpraharaṇaṃ vasiṣṭhāntakaraṃ tadā||

Verse 36

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्मवध्याभयान्नदी। अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता। उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा च गाधिजम्।।

taṃ tu kruddhamabhiprekṣya brahmavadhyābhayānnadī| apovāha vasiṣṭhaṃ tu prācīṃ diśamatandritā| ubhayoḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā ca gādhijam||

Verse 37

ततोपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम्। अब्रवीत्त्वथ सङ्क्रुद्धो विश्वामित्रः सरस्वतीम्।।

tatopavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhamṛṣisattamam| abravīttvatha saṅkruddho viśvāmitraḥ sarasvatīm||

Verse 38

यस्मान्मां त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता। शोणितं वह कल्याणि राक्षसानां च सम्मतम्।।

yasmānmāṃ tvaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punargatā| śoṇitaṃ vaha kalyāṇi rākṣasānāṃ ca sammatam||

Verse 39

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता। अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा।।

tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā| avahacchoṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā||

Verse 40

अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तदा। सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः।।

atharṣayaśca devāśca gandharvāpsarasastadā| sarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvurbhṛśaduḥkhitāḥ||

Verse 41

एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप। आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा।।

evaṃ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipa| āgacchacca punarmārgaṃ svameva saritāṃ varā||