Adhyaya 41

Verse 1

आर्ष्टिषेणेन पृथूदकतीर्थे तपश्चर्यवा कृत्स्नवेदाधिगमः।। 1 ।। विश्वामित्रादीनां तत्तत्तीर्थे तपश्चर्यया ब्राह्मण्याधिगम।। बलभद्रस्य तत्र स्नानादिपूर्वकं बकाश्रमम्प्रति गमनम्।। 3 ।। जनमेजय उवाच। आर्ष्टिषेणस्तथा ब्रह्मन्विपुलं तप्तवांस्तपः। सिन्धुद्वीपः कथं चापि ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तदा।।

ārṣṭiṣeṇena pṛthūdakatīrthe tapaścaryavā kṛtsnavedādhigamaḥ|| 1 || viśvāmitrādīnāṃ tattattīrthe tapaścaryayā brāhmaṇyādhigama|| balabhadrasya tatra snānādipūrvakaṃ bakāśramamprati gamanam|| 3 || janamejaya uvāca| ārṣṭiṣeṇastathā brahmanvipulaṃ taptavāṃstapaḥ| sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi brāhmaṇyaṃ labdhavāṃstadā||

Verse 2

देवापिश्च कथं ब्रह्मन्विश्वामित्रश्च सत्तम। तन्ममाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे।।

devāpiśca kathaṃ brahmanviśvāmitraśca sattama| tanmamācakṣva bhagavanparaṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। पुरा कृतयुगे राजन्नार्ष्टिषेणो द्विजोत्तमः। वसन्गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रतः।।

vaiśampāyana uvāca| purā kṛtayuge rājannārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ| vasangurukule nityaṃ nityamadhyayane rataḥ||

Verse 4

तस्य राजन्गुरुकुले वसतो नित्यमेव च। समाप्तिं नागमद्विद्या नापि वेदा विशाम्पते।।

tasya rājangurukule vasato nityameva ca| samāptiṃ nāgamadvidyā nāpi vedā viśāmpate||

Verse 5

स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपाः। ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्।।

sa nirviṇṇastato rājaṃstapastepe mahātapāḥ| tato vai tapasā tena prāpya vedānanuttamān||

Verse 6

स विद्वान्वेदयुक्तश्च सिद्धश्चाप्यृषिसत्तमः। तत्र तीर्थे वरान्प्रादात्त्रीनेव सुमहातपाः।।

sa vidvānvedayuktaśca siddhaścāpyṛṣisattamaḥ| tatra tīrthe varānprādāttrīneva sumahātapāḥ||

Verse 7

अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानवः। आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्।।

asmiṃstīrthe mahānadyā adyaprabhṛti mānavaḥ| āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpsyati puṣkalam||

Verse 8

अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद्भविष्यति। अपि चाल्पेन कालेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्।।

adyaprabhṛti naivātra bhayaṃ vyālādbhaviṣyati| api cālpena kālena phalaṃ prāpsyati puṣkalam||

Verse 9

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः। एवं सिद्वः स भगवानार्ष्टिषेणः प्रतापवान्।।

evamuktvā mahātejā jagāma tridivaṃ muniḥ| evaṃ sidvaḥ sa bhagavānārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān||

Verse 10

तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान्। देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर्महत्।।

tasminneva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān| devāpiśca mahārāja brāhmaṇyaṃ prāpaturmahat||

Verse 11

तथाच कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः। तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्।।

tathāca kauśikastāta taponityo jitendriyaḥ| tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvamavāptavān||

Verse 12

गाधिर्नाम महानासीत्क्षत्रियः प्रथितो भुवि। तस्य पुत्रोऽभवद्राजन्विश्वामित्रः प्रतापवान्।।

gādhirnāma mahānāsītkṣatriyaḥ prathito bhuvi| tasya putro'bhavadrājanviśvāmitraḥ pratāpavān||

Verse 13

स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत्किल। स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः।।

sa rājā kauśikastāta mahāyogyabhavatkila| sa putramabhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ||

Verse 14

देहन्यासे मनश्चक्रे तमूचुः प्रणताः प्रजाः। न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्महाभयात्।।

dehanyāse manaścakre tamūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ| na gantavyaṃ mahāprājña trāhi cāsmānmahābhayāt||

Verse 15

एवमुक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्ततः। विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम।।

evamuktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajāstataḥ| viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama||

Verse 16

इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्विश्वामित्रं निवेश्य च। जगाम त्रिदिवं राजन्विश्वामित्रोऽभवन्नृपः।।

ityuktvā tu tato gādhirviśvāmitraṃ niveśya ca| jagāma tridivaṃ rājanviśvāmitro'bhavannṛpaḥ||

Verse 17

न स शक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम्। ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्।।

na sa śaknoti pṛthivīṃ yatnavānapi rakṣitum| tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam||

Verse 18

निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः। स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात्।।

niryayau nagarāccāpi caturaṅgabalānvitaḥ| sa gatvā dūramadhvānaṃ vasiṣṭhāśramamabhyayāt||

Verse 19

तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयान्बहून्। ततस्तु भगवान्विप्रो वसिष्ठो श्रममभ्ययात्। ददृशेऽथ ततः सर्वं भज्यमानं महाव्रनम्।।

tasya te sainikā rājaṃścakrustatrānayānbahūn| tatastu bhagavānvipro vasiṣṭho śramamabhyayāt| dadṛśe'tha tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvranam||

Verse 20

तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः। सृजस्व शबरान्घोरानिति स्वां गामुवाच ह।।

tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ| sṛjasva śabarānghorāniti svāṃ gāmuvāca ha||

Verse 21

तथोक्ता साऽसृजद्धेनुः पुरुषान्घोरदर्शनान्। ते तु तद्बलमासाद्य बभञ्जुः सर्वतोदिशम्।।

tathoktā sā'sṛjaddhenuḥ puruṣānghoradarśanān| te tu tadbalamāsādya babhañjuḥ sarvatodiśam||

Verse 22

तच्छ्रुत्वा विद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः। तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे।।

tacchrutvā vidrutaṃ sainyaṃ viśvāmitrastu gādhijaḥ| tapaḥ paraṃ manyamānastapasyeva mano dadhe||

Verse 23

सोऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन्सरस्वत्याः समाहितः। नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः।।

so'smiṃstīrthavare rājansarasvatyāḥ samāhitaḥ| niyamaiścopavāsaiśca karśayandehamātmanaḥ||

Verse 24

जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च सोऽभवत्। तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाःपृथक्।।

jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraśca so'bhavat| tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥpṛthak||

Verse 25

असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे। न चास्य नियमाद्बुद्धिरपयाति महात्मनः।।

asakṛttasya devāstu vratavighnaṃ pracakrire| na cāsya niyamādbuddhirapayāti mahātmanaḥ||

Verse 26

ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः। तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत।।

tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ| tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata||

Verse 27

तपसा तु तथायुक्तं विश्वामित्रं पितामहः। अमन्यत महातेजा वरदोऽदर्शयत्तदा।।

tapasā tu tathāyuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ| amanyata mahātejā varado'darśayattadā||

Verse 28

स तु वव्रे वरं राजन्स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति। तथेति चाब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः।।

sa tu vavre varaṃ rājansyāmahaṃ brāhmaṇastviti| tatheti cābravīdbrahmā sarvalokapitāmahaḥ||

Verse 29

स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः। विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः।।

sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ| vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suropamaḥ||

Verse 30

तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु। पयस्विनीस्तथा धेनूर्यानानि शयनानि च।।

tasmiṃstīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṃ vasu| payasvinīstathā dhenūryānāni śayanāni ca||

Verse 31

अथ वस्त्राण्यलङ्कारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम्। अददन्मुदितो राजन्पूजयित्वा द्विजोत्तमान्।।

atha vastrāṇyalaṅkāraṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca śobhanam| adadanmudito rājanpūjayitvā dvijottamān||

Verse 32

ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात्। यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुतिः।।

yayau rājaṃstato rāmo bakasyāśramamantikāt| yatra tepe tapastīvraṃ dālbhyo baka iti śrutiḥ||