Adhyaya 39

Verse 1

सरस्वत्याः सप्तधाविभागे कारणाभिधानम्।। 1 ।। सप्तभागानां कस्मिंश्चित्तीर्थे एकीभवनात्तत्तीर्थस्य सप्तसारस्वतनामप्राप्तिः।। 2 ।। मङ्कणमुनिचरितप्रतिपादनम्।। 3 ।। जनमेजय उवाच। सप्तसारस्वतं कस्मात्कश्च मङ्कणको मुनिः। कथं सिद्धः स भगवान्कश्चास्य नियमोऽभवत्।।

sarasvatyāḥ saptadhāvibhāge kāraṇābhidhānam|| 1 || saptabhāgānāṃ kasmiṃścittīrthe ekībhavanāttattīrthasya saptasārasvatanāmaprāptiḥ|| 2 || maṅkaṇamunicaritapratipādanam|| 3 || janamejaya uvāca| saptasārasvataṃ kasmātkaśca maṅkaṇako muniḥ| kathaṃ siddhaḥ sa bhagavānkaścāsya niyamo'bhavat||

Verse 2

कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं द्विजोत्तम। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथातत्त्वं महामुने।।

kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ dvijottama| etanme sarvamācakṣva yathātattvaṃ mahāmune||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। सप्तनद्यः सरस्वत्या याभिर्व्याप्तमिदं जगत्। आहूता बलवद्भिर्हि तत्रतत्र सरस्वती।।

vaiśampāyana uvāca| saptanadyaḥ sarasvatyā yābhirvyāptamidaṃ jagat| āhūtā balavadbhirhi tatratatra sarasvatī||

Verse 4

सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला च मनोरमा। सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः।। 39 ।।

suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā ca manoramā| sarasvatī caughavatī sureṇurvimalodakā|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 39 ||

Verse 5

पितामहस्य महतो वर्तमाने महामखे। वितते यज्ञवाटे च संसिद्धेषु द्विजातिषु।।

pitāmahasya mahato vartamāne mahāmakhe| vitate yajñavāṭe ca saṃsiddheṣu dvijātiṣu||

Verse 6

पुण्याहघोषैर्विमलैर्वेदानां निनदैस्तथा। देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तदा।।

puṇyāhaghoṣairvimalairvedānāṃ ninadaistathā| deveṣu caiva vyagreṣu tasminyajñavidhau tadā||

Verse 7

तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहे। यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्विना।।

tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmahe| yajatastasya satreṇa sarvakāmasamṛdvinā||

Verse 8

मनसा चिन्तिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलैस्तदा। उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्रतत्र ह।।

manasā cintitā hyarthā dharmārthakuśalaistadā| upatiṣṭhanti rājendra dvijātīṃstatratatra ha||

Verse 9

जगुश्च तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः। वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञ्जसा।।

jaguśca tatra gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ| vāditrāṇi ca divyāni vādayāmāsurañjasā||

Verse 10

तस्य यज्ञस्य सम्पत्त्या तुतुषुर्देवतागणाः। विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः।।

tasya yajñasya sampattyā tutuṣurdevatāgaṇāḥ| vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kimu mānuṣayonayaḥ||

Verse 11

वर्तमाने यथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे। अब्रुवन्नृषयो राजन्नायं यज्ञो महागुणः।।

vartamāne yathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe| abruvannṛṣayo rājannāyaṃ yajño mahāguṇaḥ||

Verse 12

न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्मादिह सरस्वती। तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम्।।

na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmādiha sarasvatī| tacchrutvā bhagavānprītaḥ sasmārātha sarasvatīm||

Verse 13

पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै। सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती।।

pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai| suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī||

Verse 14

तां दृष्ट्वा मुनयस्तुष्टास्त्वरायुक्तां सरस्वतीम्। पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहुमेनिरे।।

tāṃ dṛṣṭvā munayastuṣṭāstvarāyuktāṃ sarasvatīm| pitāmahaṃ mānayantīṃ kratuṃ te bahumenire||

Verse 15

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती। पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्।।

evameṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī| pitāmahārthaṃ sambhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām||

Verse 16

नैमिषे मुनयो राजन्समागम्य समासते। तत्र चित्राः कथा ह्यासन्वेदं प्रति जनेश्वर।।

naimiṣe munayo rājansamāgamya samāsate| tatra citrāḥ kathā hyāsanvedaṃ prati janeśvara||

Verse 17

यत्र ते मुनयो ह्यासन्नानास्वाध्यायवेदिनः। ते समागम्य मुनयः सस्मारुर्वै सरस्वतीम्।। विशाला सुतनुस्तथा। सरस्वत्योघमाला च सुवेणी निर्मलोदका इति ङ.पाठः। सरस्वत्यूर्मिमाला च सुवेणी विमलोदका इति क.पाठः।।

yatra te munayo hyāsannānāsvādhyāyavedinaḥ| te samāgamya munayaḥ sasmārurvai sarasvatīm|| viśālā sutanustathā| sarasvatyoghamālā ca suveṇī nirmalodakā iti ṅa.pāṭhaḥ| sarasvatyūrmimālā ca suveṇī vimalodakā iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 18

सा तु ध्याता महाराज मुनिभिः सत्रयाजिभिः। समागतानां राजेन्द्र साहाय्यार्थं महात्मनाम्। आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती।।

sā tu dhyātā mahārāja munibhiḥ satrayājibhiḥ| samāgatānāṃ rājendra sāhāyyārthaṃ mahātmanām| ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī||

Verse 19

नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रायाजिनाम्। आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजित।।

naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satrāyājinām| āgatā saritāṃ śreṣṭhā tatra bhārata pūjita||

Verse 20

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्। आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती।। सस्मरुः स्मृतवन्तः।।

gayasya yajamānasya gayeṣveva mahākratum| āhūtā saritāṃ śreṣṭhā gayayajñe sarasvatī|| sasmaruḥ smṛtavantaḥ||

Verse 21

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्। विशालां तु गयस्याहुर्ऋषयः संशितव्रता।।

gayasya yajamānasya gayeṣveva mahākratum| viśālāṃ tu gayasyāhurṛṣayaḥ saṃśitavratā||

Verse 22

सरित्सा हिमवत्पार्श्वात्प्रस्रुता शीघ्रगामिनी। औद्दालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तस्य भारत।।

saritsā himavatpārśvātprasrutā śīghragāminī| auddālakestathā yajñe yajatastasya bhārata||

Verse 23

समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा। उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन्महात्मनः।।

samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā| uttare kosalābhāge puṇye rājanmahātmanaḥ||

Verse 24

औद्दालकेन यजता पूर्वं ध्याता सरस्वती। आजगाम सरिच्छेष्ठा तं देशं मुनिकारणात्।।

auddālakena yajatā pūrvaṃ dhyātā sarasvatī| ājagāma sariccheṣṭhā taṃ deśaṃ munikāraṇāt||

Verse 25

पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतैः। मनोहरेति विख्याता सा हि तैर्मनसा वृता।। गयेषु गयदेशेषु।।

pūjyamānā munigaṇairvalkalājinasaṃvṛtaiḥ| manohareti vikhyātā sā hi tairmanasā vṛtā|| gayeṣu gayadeśeṣu||

Verse 26

[सुरणुऋषभे द्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते।] कुरोश्च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः। आजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती।।

[suraṇuṛṣabhe dvīpe puṇye rājarṣisevite|] kurośca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ| ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī||

Verse 27

ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना। समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया सरस्वती।।

oghavatyapi rājendra vasiṣṭhena mahātmanā| samāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī||

Verse 28

दक्षेण यजता चापि गङ्गाद्वारे सरस्वती। सुवेणुरिति विख्याता प्रस्रुता शीघ्रगामिनी।। मनोरमेति विख्याता सा हि तैर्मनसा कृता इति झ.पाठः।।

dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgādvāre sarasvatī| suveṇuriti vikhyātā prasrutā śīghragāminī|| manorameti vikhyātā sā hi tairmanasā kṛtā iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 29

विमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनः। समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ।।

vimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥ| samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau||

Verse 30

एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागताः। सप्तसारस्वतं तीर्थं ततस्तु प्रथितं भुवि।।

ekībhūtāstatastāstu tasmiṃstīrthe samāgatāḥ| saptasārasvataṃ tīrthaṃ tatastu prathitaṃ bhuvi||

Verse 31

इति सप्तसरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताः। सप्तसारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम्।।

iti saptasarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥ| saptasārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā smṛtam||

Verse 32

शृणु मङ्कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिणः। आपगामवगाढस्य राजन्प्रक्रीडितं महत्।। सुरेणुरिति झ.पाठः।।

śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumārabrahmacāriṇaḥ| āpagāmavagāḍhasya rājanprakrīḍitaṃ mahat|| sureṇuriti jha.pāṭhaḥ||

Verse 33

दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र स्त्रियमम्भसि भारत। स्नायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससमनिन्दिताम्। राजन्प्रजपितं महत् इति क.पाठः।।

dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra striyamambhasi bhārata| snāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasamaninditām| rājanprajapitaṃ mahat iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 34

सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि।। तद्रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः।

sarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryamambhasi|| tadretaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ|

Verse 35

ऋषिः परमधर्मात्मा तदा पुरुषसत्तम।। सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह।

ṛṣiḥ paramadharmātmā tadā puruṣasattama|| saptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha|

Verse 36

तत्रर्षयः सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणाः।। वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलः। स्नायन्तीं स्नान्तीम्।।

tatrarṣayaḥ sapta jātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ|| vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ| snāyantīṃ snāntīm||

Verse 37

वायुज्वालो वायुरेता वायुचक्रश्च वीर्यवान्। महर्षेश्चरितं यादृक् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।।

vāyujvālo vāyuretā vāyucakraśca vīryavān| maharṣeścaritaṃ yādṛk triṣu lokeṣu viśrutam||

Verse 38

पुरा मङ्कणकः सिद्भः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्। क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत्।।

purā maṅkaṇakaḥ sidbhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam| kṣataḥ kila kare rājaṃstasya śākaraso'sravat||

Verse 39

स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्।। स्मयादिकं गर्दादिकम्।।

sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān|| smayādikaṃ gardādikam||

Verse 40

ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत्। प्रनृत्तमुभयं वीर सेजसा तस्य मोहितम्।।

tatastasminpranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat| pranṛttamubhayaṃ vīra sejasā tasya mohitam||

Verse 41

ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः। विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप। नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि।।

brahmādibhiḥ surai rājannṛṣibhiśca tapodhanaiḥ| vijñapto vai mahādeva ṛṣerarthe narādhipa| nāyaṃ nṛtyedyathā deva tathā tvaṃ kartumarhasi||

Verse 42

ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव ह। सुगणां हितकामार्थं महादेवोऽभ्यभाषत।।

tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭamatīva ha| sugaṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo'bhyabhāṣata||

Verse 43

भोभो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान्। हर्षस्थानं किमर्थं च तवेदमधिकं मुने। तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम।।

bhobho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ nṛtyate bhavān| harṣasthānaṃ kimarthaṃ ca tavedamadhikaṃ mune| tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama||

Verse 44

ऋषिरुवाच। किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसं स्रुतम्। यं दृष्ट्वा सम्प्रनृत्तो वै हर्षेण महता विभो।।

ṛṣiruvāca| kiṃ na paśyasi me brahmankarācchākarasaṃ srutam| yaṃ dṛṣṭvā sampranṛtto vai harṣeṇa mahatā vibho||

Verse 45

तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्। अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम्।।

taṃ prahasyābravīddevo muniṃ rāgeṇa mohitam| ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti prapaśya mām||

Verse 46

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता। अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्रस्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽभवत्।।

evamuktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatā| aṅgulyagreṇa rājendrasvāṅguṣṭhastāḍito'bhavat||

Verse 47

ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसन्निभम्।।

tato bhasma kṣatādrājannirgataṃ himasannibham||

Verse 48

तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः। मेने देवं महादेवमिदं चोवाच विस्मितः।।

taddṛṣṭvā vrīḍito rājansa muniḥ pādayorgataḥ| mene devaṃ mahādevamidaṃ covāca vismitaḥ||

Verse 49

नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत्। सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक्।।

nānyaṃ devādahaṃ manye rudrātparataraṃ mahat| surāsurasya jagato gatistvamasi śūladhṛk||

Verse 50

त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः। त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये।।

tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥ| tvāmeva sarvaṃ viśati punareva yugakṣaye||

Verse 51

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया। त्वयि सर्वे स्म दृश्यन्ते भावा ये जगति स्थिताः।।

devairapi na śakyastvaṃ parijñātuṃ kuto mayā| tvayi sarve sma dṛśyante bhāvā ye jagati sthitāḥ||

Verse 52

त्वामुपासन्त वरदं देवा ब्रह्मादयोऽनघ। सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह।।

tvāmupāsanta varadaṃ devā brahmādayo'nagha| sarvastvamasi devānāṃ kartā kārayitā ca ha||

Verse 53

त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः। त्वं प्रभुः परमैश्वर्यादधिकं भासि शङ्करः।।

tvatprasādātsurāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ| tvaṃ prabhuḥ paramaiśvaryādadhikaṃ bhāsi śaṅkaraḥ||

Verse 54

त्वयि ब्रह्मा च विष्णुश्च लोकान्सन्धाय तिष्ठतः। त्वन्मूलं च जगत्सर्वं भूतस्थावरजङ्गमम्।।

tvayi brahmā ca viṣṇuśca lokānsandhāya tiṣṭhataḥ| tvanmūlaṃ ca jagatsarvaṃ bhūtasthāvarajaṅgamam||

Verse 55

स्वर्गं च परमं स्थानं नृणामभ्युदयार्थिनाम्। ददासि च प्रसन्नस्त्वं भक्तानां परमेश्वर।।

svargaṃ ca paramaṃ sthānaṃ nṛṇāmabhyudayārthinām| dadāsi ca prasannastvaṃ bhaktānāṃ parameśvara||

Verse 56

अनावृत्तिपदं नॄणां नित्यं निश्रेयसार्थिनाम्। ददासि कर्मिणां कर्म भावयन्ध्यानयोगतः।।

anāvṛttipadaṃ nṝṇāṃ nityaṃ niśreyasārthinām| dadāsi karmiṇāṃ karma bhāvayandhyānayogataḥ||

Verse 57

न वृथाऽस्ति महादेव प्रसादस्ते महेश्वर। यस्मात्त्वयोपकरणात्करोमि कमलेक्षण।।

na vṛthā'sti mahādeva prasādaste maheśvara| yasmāttvayopakaraṇātkaromi kamalekṣaṇa||

Verse 58

प्रपद्ये शरणं शंभुं सर्वदा सर्वतः स्थितम्। कर्मणा मनसा वाचा तमेवाभिभजाम्यहम्।।

prapadye śaraṇaṃ śaṃbhuṃ sarvadā sarvataḥ sthitam| karmaṇā manasā vācā tamevābhibhajāmyaham||

Verse 59

जनमेजय उवाच। एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽभवत्।।

janamejaya uvāca| evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato'bhavat||

Verse 60

यदिदं चापलं देव कृतमेतत्स्मयादिकम्। ततः प्रसादयमि त्वां तपो मे न क्षरेदिति।। मरुतां प्राणवायूनां एकोनपञ्चाशताम्। एतेषां तपसा मरुतो दित्यामुत्पन्ना इति कल्पान्तरविषयोऽयमर्थः।।

yadidaṃ cāpalaṃ deva kṛtametatsmayādikam| tataḥ prasādayami tvāṃ tapo me na kṣarediti|| marutāṃ prāṇavāyūnāṃ ekonapañcāśatām| eteṣāṃ tapasā maruto dityāmutpannā iti kalpāntaraviṣayo'yamarthaḥ||

Verse 61

ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत्। तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा।।

tato devaḥ prītamanāstamṛṣiṃ punarabravīt| tapaste vardhatāṃ vipra matprasādātsahasradhā||

Verse 62

आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धमहं सदा। सप्तसारस्वते चास्मिन्यो मामर्चिष्यते नरः।।

āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhamahaṃ sadā| saptasārasvate cāsminyo māmarciṣyate naraḥ||

Verse 63

न तस्य दुर्लभं किञ्चिद्धवितेह परत्र वा। सारस्वतं च ते लोकं गमिष्यन्ति न संशयः।।

na tasya durlabhaṃ kiñciddhaviteha paratra vā| sārasvataṃ ca te lokaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ||

Verse 64

एतन्मङ्कणकस्यापि चरितं भूरितेजसः। स हि पुत्रः सुकन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना।।

etanmaṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūritejasaḥ| sa hi putraḥ sukanyāyāmutpanno mātariśvanā||