Adhyaya 91

Verse 1

रणाय कर्णार्जुनयोः समागमः।। 1 ।। तदवलोकनाय दिवि देवगन्धर्वादीनां समागमः।। 2 ।। देवासुरादीनां कर्णार्जु नसमाश्रयणेन द्वैधीभावः।। 3 ।। सञ्जय उवाच। वृषसेनं हतं दृष्ट्वा क्रोधामर्षसमन्वितः। पुत्रशोकोद्भवं वारि नेत्राभ्यां समवासृजत्।।

raṇāya karṇārjunayoḥ samāgamaḥ|| 1 || tadavalokanāya divi devagandharvādīnāṃ samāgamaḥ|| 2 || devāsurādīnāṃ karṇārju nasamāśrayaṇena dvaidhībhāvaḥ|| 3 || sañjaya uvāca| vṛṣasenaṃ hataṃ dṛṣṭvā krodhāmarṣasamanvitaḥ| putraśokodbhavaṃ vāri netrābhyāṃ samavāsṛjat||

Verse 2

रथेन कर्णस्तेजस्वी जगामाभिमुखो रिपुम्। युद्धायामर्पताम्राक्षः समाहूय धनञ्जयम्।।

rathena karṇastejasvī jagāmābhimukho ripum| yuddhāyāmarpatāmrākṣaḥ samāhūya dhanañjayam||

Verse 3

तौ रथौ सूर्यसङ्काशौ वैयाघ्रपरिवारितौ। समेतौ ददृशुस्तत्र द्वाविवार्कौ समुद्गतौ।।

tau rathau sūryasaṅkāśau vaiyāghraparivāritau| sametau dadṛśustatra dvāvivārkau samudgatau||

Verse 4

श्वेताश्वौ पुरुषादित्यावास्थितावरिमर्दनौ। शुशुभाते महात्मानौ चन्द्रादित्यौ यथा दिवि। रथौ चतुर्भिर्जलदैर्भगमित्राविवाम्बरे।।

śvetāśvau puruṣādityāvāsthitāvarimardanau| śuśubhāte mahātmānau candrādityau yathā divi| rathau caturbhirjaladairbhagamitrāvivāmbare||

Verse 5

तौ दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः सर्वसैन्यानि मारिष। त्रैलोक्यविजये यत्ताविन्द्रवैरोचनाविव।।

tau dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ sarvasainyāni māriṣa| trailokyavijaye yattāvindravairocanāviva||

Verse 6

रथज्यातलनिर्हादैर्बाणशङ्खरवैस्तथा। तौ रथावभ्यधावन्त क्षत्रियाः सर्व एव हि।।

rathajyātalanirhādairbāṇaśaṅkharavaistathā| tau rathāvabhyadhāvanta kṣatriyāḥ sarva eva hi||

Verse 7

ध्वजावालोक्य वीराणां विस्मयः समपद्यत। हस्तिकक्ष्यां च कर्णस्य वानरं च किरीटिनः।।

dhvajāvālokya vīrāṇāṃ vismayaḥ samapadyata| hastikakṣyāṃ ca karṇasya vānaraṃ ca kirīṭinaḥ||

Verse 8

तौ रथौ सम्प्रसक्तौ तु दृष्ट्वा भारत पार्थिवाः। सिंहनादरवांश्चक्रुः साधुवादांश्च पुष्कलान्।।

tau rathau samprasaktau tu dṛṣṭvā bhārata pārthivāḥ| siṃhanādaravāṃścakruḥ sādhuvādāṃśca puṣkalān||

Verse 9

श्रुत्वा तयोर्द्वैरथं च तत्र योधाः सहस्रशः। चक्रुर्बाहुस्वनांश्चैव तथा बाणरवं महत्।।

śrutvā tayordvairathaṃ ca tatra yodhāḥ sahasraśaḥ| cakrurbāhusvanāṃścaiva tathā bāṇaravaṃ mahat||

Verse 10

आजघ्नुः कुरवस्तत्र वादित्राणि समन्ततः। राधेयमभितो दध्मुः शङ्खाञ्शतसहस्रशः।।

ājaghnuḥ kuravastatra vāditrāṇi samantataḥ| rādheyamabhito dadhmuḥ śaṅkhāñśatasahasraśaḥ||

Verse 11

तथैव पाण्डवाः सर्वे हर्षयन्तो धनञ्जयम्। तूर्यशङ्खनिनादेन दिशः सर्वा व्यनादयन्।।

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve harṣayanto dhanañjayam| tūryaśaṅkhaninādena diśaḥ sarvā vyanādayan||

Verse 12

क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्। बाहुशब्दैश्च शूराणां कर्णार्जुनसमागमे।।

kṣvelitāsphoṭitotkruṣṭaistumulaṃ sarvato'bhavat| bāhuśabdaiśca śūrāṇāṃ karṇārjunasamāgame||

Verse 13

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ रथस्थौ रथिनां वरौ। प्रगृहीतमहाचापौ शरशक्तिध्वजायुतौ।।

tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau rathasthau rathināṃ varau| pragṛhītamahācāpau śaraśaktidhvajāyutau||

Verse 14

वर्मिणौ बद्धनिस्त्रिंशौ श्वेताश्वौ शङ्खशोभितौ। तूणीरवसम्पन्नौ द्वावप्येतौ सुदर्शनौ।।

varmiṇau baddhanistriṃśau śvetāśvau śaṅkhaśobhitau| tūṇīravasampannau dvāvapyetau sudarśanau||

Verse 15

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गौ समदौ गोवृषाविव। चापविद्युद्ध्वजोपेतौ शस्त्रसम्पत्तियोधिनौ।।

raktacandanadigdhāṅgau samadau govṛṣāviva| cāpavidyuddhvajopetau śastrasampattiyodhinau||

Verse 16

चामरव्यजनोपैतौ श्वेतच्छत्रोपशोभितौ। कृष्णशल्यरथोपेतौ तुल्यरूपौ महारथौ।।

cāmaravyajanopaitau śvetacchatropaśobhitau| kṛṣṇaśalyarathopetau tulyarūpau mahārathau||

Verse 17

सिंहस्कन्धौ दीर्घभुजौ रक्ताक्षौ हेममालिनौ। सिंहस्कन्धप्रतीकाशौ व्यूढोरस्कौ महाबलौ। अन्योन्यवधमिच्छन्तावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ।।

siṃhaskandhau dīrghabhujau raktākṣau hemamālinau| siṃhaskandhapratīkāśau vyūḍhoraskau mahābalau| anyonyavadhamicchantāvanyonyajayakāṅkṣiṇau||

Verse 18

अन्योन्यमभिधावन्तौ गोष्ठे गोवृषभाविव। प्रभिन्नाविव मातङ्गौ सुसंरब्धाविवाचलौ।।

anyonyamabhidhāvantau goṣṭhe govṛṣabhāviva| prabhinnāviva mātaṅgau susaṃrabdhāvivācalau||

Verse 19

आशीविषशिशुप्रख्यौ यमकालान्तकोपमौ। इन्द्रवृत्राविव क्रुद्धौ सूर्यचन्द्रसमप्रभौ।।

āśīviṣaśiśuprakhyau yamakālāntakopamau| indravṛtrāviva kruddhau sūryacandrasamaprabhau||

Verse 20

महाग्रहाविव क्रुद्धौ युगान्ताय समुत्थितौ। देवगर्भौ देवसमौ देवतुल्यौ च रूपतः।।

mahāgrahāviva kruddhau yugāntāya samutthitau| devagarbhau devasamau devatulyau ca rūpataḥ||

Verse 21

यदृच्छया समायातौ सूर्याचन्द्रमसौ यथा। बलिनौ समरे दृप्तौ नानाशस्त्रधरौ युधि।।

yadṛcchayā samāyātau sūryācandramasau yathā| balinau samare dṛptau nānāśastradharau yudhi||

Verse 22

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ शार्दूलाविव धिष्ठितौ। बभूव परमो हर्षस्तावकानां विशाम्पते।।

tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau śārdūlāviva dhiṣṭhitau| babhūva paramo harṣastāvakānāṃ viśāmpate||

Verse 23

संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत। समेतौ पुरुषव्याघ्रौ प्रेक्ष्य कर्णधनञ्जयौ।।

saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata| sametau puruṣavyāghrau prekṣya karṇadhanañjayau||

Verse 24

उभौ वरायुधधरावुभौ रणकृतश्रमौ। उभौ च बाहुशब्देन नादयन्तौ नभस्तलम्।।

ubhau varāyudhadharāvubhau raṇakṛtaśramau| ubhau ca bāhuśabdena nādayantau nabhastalam||

Verse 25

उभौ विश्रुतकर्माणौ पौरुषेण बलेन च। उभौ च सदृशौ युद्धे शम्बरामरराजयोः।।

ubhau viśrutakarmāṇau pauruṣeṇa balena ca| ubhau ca sadṛśau yuddhe śambarāmararājayoḥ||

Verse 26

कार्तवीर्यसमौ चोभावुभौ दाशरथेः समौ। विष्णुवीर्यसमौ चोभावुभौ भवसमौ युधि।।

kārtavīryasamau cobhāvubhau dāśaratheḥ samau| viṣṇuvīryasamau cobhāvubhau bhavasamau yudhi||

Verse 27

उभौ श्वेतहयौ राजन्रथप्रवरवाहिनौ। सारथिप्रवरौ चापि उभौ मद्रजनार्दनौ।।

ubhau śvetahayau rājanrathapravaravāhinau| sārathipravarau cāpi ubhau madrajanārdanau||

Verse 28

ततो दृष्ट्वा महाराज राजमानौ महारथौ। सिद्धचारणसङ्घानां विस्मयः समपद्यत।।

tato dṛṣṭvā mahārāja rājamānau mahārathau| siddhacāraṇasaṅghānāṃ vismayaḥ samapadyata||

Verse 29

धार्तराष्ट्रास्ततस्तूर्णं सबला भरतर्षभ। परिवव्रुर्महात्मानं कर्णमाहवशोभिनम्।।

dhārtarāṣṭrāstatastūrṇaṃ sabalā bharatarṣabha| parivavrurmahātmānaṃ karṇamāhavaśobhinam||

Verse 30

तथैव पाण्डवा दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। यमौ च चेकितानश्च प्रहृष्टाश्च प्रभद्रकाः।।

tathaiva pāṇḍavā dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ| yamau ca cekitānaśca prahṛṣṭāśca prabhadrakāḥ||

Verse 31

नानादेश्याश्च ये शूराः शिष्टा युद्धाभिनन्दिनः। ते सर्वे सहिता हृष्टाः परिवव्रुर्धनञ्जयम्।।

nānādeśyāśca ye śūrāḥ śiṣṭā yuddhābhinandinaḥ| te sarve sahitā hṛṣṭāḥ parivavrurdhanañjayam||

Verse 32

रिरक्षिषन्तः शथ्रुघ्नाः पत्त्यश्वरथकुञ्जराः। धनञ्जयस्य विजये धृताः कर्णवधेऽपि च।।

rirakṣiṣantaḥ śathrughnāḥ pattyaśvarathakuñjarāḥ| dhanañjayasya vijaye dhṛtāḥ karṇavadhe'pi ca||

Verse 33

तथैव तावकाः सर्वे यत्ताः सेनाप्रहारिणः। दुर्योधनमुखा राजन्कर्णं जुगुपुराहवे।।

tathaiva tāvakāḥ sarve yattāḥ senāprahāriṇaḥ| duryodhanamukhā rājankarṇaṃ jugupurāhave||

Verse 34

तावकानां रणे कर्णो ग्लहो ह्यासीद्विशाम्पते। तथैव पाण्डवेयानां ग्लहः पार्थोऽभवत्तदा।।

tāvakānāṃ raṇe karṇo glaho hyāsīdviśāmpate| tathaiva pāṇḍaveyānāṃ glahaḥ pārtho'bhavattadā||

Verse 35

तयोस्तु सभ्यास्तत्रासन्प्रेक्षकाश्चाभवन्युधि। तत्रैषां ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ।।

tayostu sabhyāstatrāsanprekṣakāścābhavanyudhi| tatraiṣāṃ glahamānānāṃ dhruvau jayaparājayau||

Verse 36

ताभ्यां द्यतं समासक्तं विजयायेतराय वा। अस्माकं पाण्डवानां च स्थितानां रणमूर्धनि।।

tābhyāṃ dyataṃ samāsaktaṃ vijayāyetarāya vā| asmākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sthitānāṃ raṇamūrdhani||

Verse 37

तौ तु स्थितौ महाराज समरे युद्धशालिनौ। अन्योन्यं प्रतिसंरब्धावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ।।

tau tu sthitau mahārāja samare yuddhaśālinau| anyonyaṃ pratisaṃrabdhāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau||

Verse 38

तावुमौ प्रजिहीर्षन्ताविन्द्रवृत्राविव प्रभो। भीमरूपधरावास्तां महाधूमाविव ग्रहौ।।

tāvumau prajihīrṣantāvindravṛtrāviva prabho| bhīmarūpadharāvāstāṃ mahādhūmāviva grahau||

Verse 39

ततोऽन्तरिक्षे सञ्जज्ञे विवादो भरतर्षभ। मिथो भेदाश्च भूतानामासन्कर्णार्जुनान्तरे।।

tato'ntarikṣe sañjajñe vivādo bharatarṣabha| mitho bhedāśca bhūtānāmāsankarṇārjunāntare||

Verse 40

व्याश्रयन्त द्विधा भिन्नाः सर्वे लोकास्तु मारिष। देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। प्रतिपक्षग्रहं चक्रुः कर्णार्जुनसमागमे।।

vyāśrayanta dvidhā bhinnāḥ sarve lokāstu māriṣa| devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ| pratipakṣagrahaṃ cakruḥ karṇārjunasamāgame||

Verse 41

द्यौरासीत्कर्णपक्षेऽत्र सनक्षत्रा विशाम्पते। भूर्विशाला पार्थमाता पुत्रस्य जयकाङ्क्षिणी।।

dyaurāsītkarṇapakṣe'tra sanakṣatrā viśāmpate| bhūrviśālā pārthamātā putrasya jayakāṅkṣiṇī||

Verse 42

सागराश्चैव गिरयः सरितश्च नरोत्तम। महीजा जलजाश्चैव व्याश्रयन्त किरीटिनम्।।

sāgarāścaiva girayaḥ saritaśca narottama| mahījā jalajāścaiva vyāśrayanta kirīṭinam||

Verse 43

असुरा यातुधानाश्च गुह्यकाश्च परन्तप। कर्णः समभवद्यत्र खेचराणि वयांसि च।।

asurā yātudhānāśca guhyakāśca parantapa| karṇaḥ samabhavadyatra khecarāṇi vayāṃsi ca||

Verse 44

रत्नानि निधयः सर्वे वेदाश्चाख्यानपञ्चमाः। सोपवेदोपनिषदो व्याश्रयन्त किरीटिनम्।।

ratnāni nidhayaḥ sarve vedāścākhyānapañcamāḥ| sopavedopaniṣado vyāśrayanta kirīṭinam||

Verse 45

वासुकिश्चित्रसेनश्च तक्षकश्चोपतक्षकः। महीवियज्जलचराः काद्रवेयाश्च सान्वयाः। विषवन्तो महानागा वेगिनश्चार्जुनेऽभवन्।।

vāsukiścitrasenaśca takṣakaścopatakṣakaḥ| mahīviyajjalacarāḥ kādraveyāśca sānvayāḥ| viṣavanto mahānāgā veginaścārjune'bhavan||

Verse 46

ऐरावताः सौरभेया वैशालेयाश्च भोगिनः। एतेऽभवन्नर्जुनस्य पापाः सर्पाश्च कर्णतः।।

airāvatāḥ saurabheyā vaiśāleyāśca bhoginaḥ| ete'bhavannarjunasya pāpāḥ sarpāśca karṇataḥ||

Verse 47

ईहामृगा व्यालमृगा मङ्गला मृगपक्षिणः। मङ्गलाः पशवश्चैव सिंहव्याघ्रास्तथैव च। पार्थस्य विजये राजन्सर्व एव समाश्रिताः।।

īhāmṛgā vyālamṛgā maṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| maṅgalāḥ paśavaścaiva siṃhavyāghrāstathaiva ca| pārthasya vijaye rājansarva eva samāśritāḥ||

Verse 48

वसवो मरुतः साध्या रुद्रा देवाश्विनावपि। अग्नी रुद्रश्च सोमश्च पन्नगाश्च दिशो दश। कर्णतः समपद्यन्त श्वसृगालवयांसि च।।

vasavo marutaḥ sādhyā rudrā devāśvināvapi| agnī rudraśca somaśca pannagāśca diśo daśa| karṇataḥ samapadyanta śvasṛgālavayāṃsi ca||

Verse 49

वसवश्च महेन्द्रेण मरुतश्च सहाग्निना। धनञ्जयस्य ते वर्गा आदित्याः कर्णतोऽभवन्।।

vasavaśca mahendreṇa marutaśca sahāgninā| dhanañjayasya te vargā ādityāḥ karṇato'bhavan||

Verse 50

देवताः पितृभिः सार्धमृषिभिश्च परन्तप। तुम्बुरुप्रमुखाः सर्वे गन्धर्वा भरतर्षभ। यमौ वैश्रवणश्चैव वरुणश्च यतोऽर्जुनः।।

devatāḥ pitṛbhiḥ sārdhamṛṣibhiśca parantapa| tumburupramukhāḥ sarve gandharvā bharatarṣabha| yamau vaiśravaṇaścaiva varuṇaśca yato'rjunaḥ||

Verse 51

देवर्षिब्रह्मर्षिगणाः सर्वे च खचराश्च ये प्रालेयाः सहमौनेयाः शुभाश्चाप्सरसां गणाः।।

devarṣibrahmarṣigaṇāḥ sarve ca khacarāśca ye prāleyāḥ sahamauneyāḥ śubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ||

Verse 52

सहाप्सरोभिः शुभ्राभिर्देवदूताश्च गुह्यकाः। किरीटिनं संश्रिताः स्म पुण्यगन्धा मनोरमाः।।

sahāpsarobhiḥ śubhrābhirdevadūtāśca guhyakāḥ| kirīṭinaṃ saṃśritāḥ sma puṇyagandhā manoramāḥ||

Verse 53

अमनोज्ञाश्च ये गन्धास्ते सर्वे कर्णमाश्रिताः। विपरीतान्यनिष्टानि भवन्ति विनशिष्यताम्।।

amanojñāśca ye gandhāste sarve karṇamāśritāḥ| viparītānyaniṣṭāni bhavanti vinaśiṣyatām||

Verse 54

ये त्वन्तकाले पुरुषं विपरीतमुपाश्रितम्। प्रविशन्ति नरं क्षिप्रं मृत्युकालेऽभ्युपागते। ते भावाः सहिताः कर्णं प्रविष्टाः सूतनन्दनम्।।

ye tvantakāle puruṣaṃ viparītamupāśritam| praviśanti naraṃ kṣipraṃ mṛtyukāle'bhyupāgate| te bhāvāḥ sahitāḥ karṇaṃ praviṣṭāḥ sūtanandanam||

Verse 55

ओजस्तेजश्च सिद्धिश्च प्रहर्षः सत्यविक्रमौ। मनस्तुष्टिर्जयश्चापि तथाऽऽनन्दो नृपोत्तम।।

ojastejaśca siddhiśca praharṣaḥ satyavikramau| manastuṣṭirjayaścāpi tathā''nando nṛpottama||

Verse 56

ईदृशार्नि नरव्याघ् तस्मिन्सङ्ग्रामसागरे। निमित्तानि च शुभ्राणि विविशुर्जिष्णुमाहवे।।

īdṛśārni naravyāgh tasminsaṅgrāmasāgare| nimittāni ca śubhrāṇi viviśurjiṣṇumāhave||

Verse 57

ऋषयो ब्राह्मणैः सार्धमभजन्त किरीटिनम्।।

ṛṣayo brāhmaṇaiḥ sārdhamabhajanta kirīṭinam||

Verse 58

ततो देवगणैः सार्धं सिद्धाश्च सह चारणैः। द्विधा भूता महाराज व्याश्रयन्त नरोत्तमौ।।

tato devagaṇaiḥ sārdhaṃ siddhāśca saha cāraṇaiḥ| dvidhā bhūtā mahārāja vyāśrayanta narottamau||

Verse 59

विमानानि विचित्राणि गुणवन्ति च सर्वशः। समारुह्य समाजग्मुर्द्वैरथं कर्णपार्थयोः। अन्तरिक्षे महाराज देवगन्धर्वराक्षसाः।।

vimānāni vicitrāṇi guṇavanti ca sarvaśaḥ| samāruhya samājagmurdvairathaṃ karṇapārthayoḥ| antarikṣe mahārāja devagandharvarākṣasāḥ||

Verse 60

एवं सर्वेषु भूतेषु द्विधा भूतेषु भारत। आशंसमानेषु जयं राधेयस्यार्जुनस्य च। विमानायुतसम्बाधमाकाशमभवत्तदा।।

evaṃ sarveṣu bhūteṣu dvidhā bhūteṣu bhārata| āśaṃsamāneṣu jayaṃ rādheyasyārjunasya ca| vimānāyutasambādhamākāśamabhavattadā||

Verse 61

ईहामृगव्यालमृगैर्दिपाश्वरथपङ्क्तिभिः। ऊह्यमानाः परे मेघैर्वायुना च मनीषिणः। दिदृक्षवः समाजग्मुः कर्णार्जुनसमागमम्।।

īhāmṛgavyālamṛgairdipāśvarathapaṅktibhiḥ| ūhyamānāḥ pare meghairvāyunā ca manīṣiṇaḥ| didṛkṣavaḥ samājagmuḥ karṇārjunasamāgamam||

Verse 62

देवदानवगन्धर्वा नागयक्षपतत्रिणः। महर्षयो देवगणाः पितरश्च स्वधाभुजः।।

devadānavagandharvā nāgayakṣapatatriṇaḥ| maharṣayo devagaṇāḥ pitaraśca svadhābhujaḥ||

Verse 63

तपोविद्यौषधीसिदधा नानारूपाम्बरत्विषः। अन्तरिक्षे महाराज विवदन्तोऽवतस्थिरे।।

tapovidyauṣadhīsidadhā nānārūpāmbaratviṣaḥ| antarikṣe mahārāja vivadanto'vatasthire||

Verse 64

ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सार्धं प्रजापतिभिरेव च। आस्थितो यानमाकाशे दिव्यं तेजः समागताः।।

brahmā brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ prajāpatibhireva ca| āsthito yānamākāśe divyaṃ tejaḥ samāgatāḥ||

Verse 65

ततः प्रजापतिस्तूर्णमाजगाम महामते। द्वैरथं युधि तं द्रुष्टं कर्णपाण्डवयोस्तदा।।

tataḥ prajāpatistūrṇamājagāma mahāmate| dvairathaṃ yudhi taṃ druṣṭaṃ karṇapāṇḍavayostadā||

Verse 66

विजित्य कर्णः स्विदिमां वसुन्धरा-- मथार्जुनः स्वित्प्रतिपद्यतेऽखिलाम्। इतीश्वरस्यापि बभूव संशयः प्रजापतेः प्रेक्ष्य तयोर्महद्बलम्।।

vijitya karṇaḥ svidimāṃ vasundharā-- mathārjunaḥ svitpratipadyate'khilām| itīśvarasyāpi babhūva saṃśayaḥ prajāpateḥ prekṣya tayormahadbalam||