Adhyaya 47

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। क्षत्रियास्ते महाराज परस्परवधैषिणः। अन्योन्यं समरे जघ्नुः कृतवैरा महौजसः।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| kṣatriyāste mahārāja parasparavadhaiṣiṇaḥ| anyonyaṃ samare jaghnuḥ kṛtavairā mahaujasaḥ||

Verse 2

रथौघाश्च हयौघाश्च नरौघाश्च समन्ततः। गजौघाश्च महाराज संसक्ताश्च परस्परम्।।

rathaughāśca hayaughāśca naraughāśca samantataḥ| gajaughāśca mahārāja saṃsaktāśca parasparam||

Verse 3

गदानां परिघाणां च शक्तीनां च परस्परम्। प्रासानां भिण्डिपालानां मुसुण्ठीनां च सर्वशः।।

gadānāṃ parighāṇāṃ ca śaktīnāṃ ca parasparam| prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ musuṇṭhīnāṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 4

सम्पातं चानुपश्याम सङ्ग्रामे भृशदारुणे। शलभा इव सम्पेतुः शरवृष्ट्यः समन्ततः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः।। 47 ।।

sampātaṃ cānupaśyāma saṅgrāme bhṛśadāruṇe| śalabhā iva sampetuḥ śaravṛṣṭyaḥ samantataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 47 ||

Verse 5

नागान्नागाः समासाद्य व्यधमन्त परस्परम्। हया हयांश्च समरे रथिनो रथिनस्तथा।।

nāgānnāgāḥ samāsādya vyadhamanta parasparam| hayā hayāṃśca samare rathino rathinastathā||

Verse 6

पत्तयः पत्तिसङ्घांश्च हयसङ्घांश्च पत्तयः। पत्तयो रथमातङ्गान्रथा हस्त्यश्वमेव च। नागाश्च समरे त्र्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप।।

pattayaḥ pattisaṅghāṃśca hayasaṅghāṃśca pattayaḥ| pattayo rathamātaṅgānrathā hastyaśvameva ca| nāgāśca samare tryaṅgaṃ mamṛduḥ śīghragā nṛpa||

Verse 7

वध्यतां तत्र शूराणां क्रोशतां च परस्परम्। घोरमायोधनं जज्ञे पशूनां घातने यथा।।

vadhyatāṃ tatra śūrāṇāṃ krośatāṃ ca parasparam| ghoramāyodhanaṃ jajñe paśūnāṃ ghātane yathā||

Verse 8

रुधिरेण समास्तीर्णा बभौ भारत मेदिनी। शक्रगोपगणाकीर्णा प्रावृषीव वसुन्धरा।।

rudhireṇa samāstīrṇā babhau bhārata medinī| śakragopagaṇākīrṇā prāvṛṣīva vasundharā||

Verse 9

यथा वा वाससी शुक्ले महारजनरञ्जिते। बिभ्रती युवती श्यामा तद्वदासीद्वसुन्धरा।।

yathā vā vāsasī śukle mahārajanarañjite| bibhratī yuvatī śyāmā tadvadāsīdvasundharā||

Verse 10

बद्वचूडामणिधरैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः। उज्झितैर्वृषभाक्षाणां भ्राजते स्म वसुन्धरा।।

badvacūḍāmaṇidharaiḥ śirobhiścārukuṇḍalaiḥ| ujjhitairvṛṣabhākṣāṇāṃ bhrājate sma vasundharā||

Verse 11

शशशोणितदिग्धेव शातकुम्भमयीव च। भूर्बभौ भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिरिवानलैः।।

śaśaśoṇitadigdheva śātakumbhamayīva ca| bhūrbabhau bharataśreṣṭha śāntārcirbhirivānalaiḥ||

Verse 12

छिन्नानां चोत्तमाङ्गानां बाहूनां चोरुभिः सह। कुण्डलानां पिनद्धानां भूषणानां च भारत।।

chinnānāṃ cottamāṅgānāṃ bāhūnāṃ corubhiḥ saha| kuṇḍalānāṃ pinaddhānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca bhārata||

Verse 13

निष्काणां हेमसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम्। चर्मणां सपताकानां सङ्घास्तत्रापतन्भुवि।

niṣkāṇāṃ hemasūtrāṇāṃ śarīrāṇāṃ ca dhanvinām| carmaṇāṃ sapatākānāṃ saṅghāstatrāpatanbhuvi|

Verse 14

प्रावृट्‌काले महाराज मेघा इव सविद्युतः।।

prāvṛṭ‌kāle mahārāja meghā iva savidyutaḥ||

Verse 15

स्यन्दमाना यथा भान्ति पर्वता धातुमण्डिताः। तथा रेजू रणे नागा रुधिरेण समाप्लुताः।।

syandamānā yathā bhānti parvatā dhātumaṇḍitāḥ| tathā rejū raṇe nāgā rudhireṇa samāplutāḥ||

Verse 16

तोमरान्सादिभिर्मुक्तान्प्रतिमानस्थितान्बहून्। हस्तैरुद्धृत्य तान्नागा बभञ्जुश्चापरे रणे।।

tomarānsādibhirmuktānpratimānasthitānbahūn| hastairuddhṛtya tānnāgā babhañjuścāpare raṇe||

Verse 17

नाराचैश्छिन्नवर्माणो भ्राजन्ते स्म गजोत्तमाः। हिमागमे यथा राजन्व्यभ्रा इव महीधराः।।

nārācaiśchinnavarmāṇo bhrājante sma gajottamāḥ| himāgame yathā rājanvyabhrā iva mahīdharāḥ||

Verse 18

शरैः कनकपुङ्खैश्च चिता रेर्जुर्गजोत्तमाः। उल्काभिः सम्प्रदीप्ताग्राः पर्वता इव भारत।।

śaraiḥ kanakapuṅkhaiśca citā rerjurgajottamāḥ| ulkābhiḥ sampradīptāgrāḥ parvatā iva bhārata||

Verse 19

केचिदभ्याहता नागैर्नागा नगवरोपमाः। न चेलुः समरात्तस्माच्छिन्नपक्षा इवाद्रयः।।

kecidabhyāhatā nāgairnāgā nagavaropamāḥ| na celuḥ samarāttasmācchinnapakṣā ivādrayaḥ||

Verse 20

अपरे प्राद्रवन्नागाः शरार्ता व्रणपीडिताः। प्रतिमानैश्च कुम्भैश्च पेतुरुर्व्यां महाहवे।।

apare prādravannāgāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ| pratimānaiśca kumbhaiśca petururvyāṃ mahāhave||

Verse 21

निषेदुः सिंहवच्चान्ये नदन्तो भैरवान्रवान्। वेमुश्च बहवो राजंश्चुक्रुशुश्चापरे गजाः।।

niṣeduḥ siṃhavaccānye nadanto bhairavānravān| vemuśca bahavo rājaṃścukruśuścāpare gajāḥ||

Verse 22

हयाश्च निहता बाणैर्हेमभाण्डविभूषिताः। निषेदुश्चैव मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश।।

hayāśca nihatā bāṇairhemabhāṇḍavibhūṣitāḥ| niṣeduścaiva mamluśca babhramuśca diśo daśa||

Verse 23

अपरे क्लिश्यमानाश्च व्यवेष्टन्त महीतले। भावान्बहुविधांश्चक्रुस्ताडिताः शरतोमरैः।।

apare kliśyamānāśca vyaveṣṭanta mahītale| bhāvānbahuvidhāṃścakrustāḍitāḥ śaratomaraiḥ||

Verse 24

नरास्तु निहता भूमौ कूजन्तस्तत्र मारिप। दृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पितॄनन्ये पितामहान्।।

narāstu nihatā bhūmau kūjantastatra māripa| dṛṣṭvā ca bāndhavānanye pitṝnanye pitāmahān||

Verse 25

धावमानान्परांश्चान्ये दृष्ट्वान्ये तत्र भारत। ख्यातानि गोत्रनामानि शशंसुरितरेतरम्।।

dhāvamānānparāṃścānye dṛṣṭvānye tatra bhārata| khyātāni gotranāmāni śaśaṃsuritaretaram||

Verse 26

तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः। उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते भ्रमन्ति ह्युत्पतन्ति च।।

teṣāṃ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥ| udveṣṭante viveṣṭante bhramanti hyutpatanti ca||

Verse 27

निपतन्ति तथैवान्ये स्फुरन्ति च सहस्रशः। वेगांश्चान्ये रमे चक्रुः पञ्चास्या इव पन्नगाः।।

nipatanti tathaivānye sphuranti ca sahasraśaḥ| vegāṃścānye rame cakruḥ pañcāsyā iva pannagāḥ||

Verse 28

ते भुजा भोगिभोगाभाश्चन्दनाक्ता विशाम्पते। लोहितार्द्रा भृशं रेजुस्तपनीयध्वजा इव।।

te bhujā bhogibhogābhāścandanāktā viśāmpate| lohitārdrā bhṛśaṃ rejustapanīyadhvajā iva||

Verse 29

वर्तमाने तथा घोरे सङ्कुले सर्वतो दिशम्। अविज्ञाताः स्म युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम्।।

vartamāne tathā ghore saṅkule sarvato diśam| avijñātāḥ sma yudhyante vinighnantaḥ parasparam||

Verse 30

भौमेन रजसाकीर्णे शस्त्रसम्पातसङ्कुले। नैव स्वे न परे राजन्व्यज्ञायन्त तमोवृताः।।

bhaumena rajasākīrṇe śastrasampātasaṅkule| naiva sve na pare rājanvyajñāyanta tamovṛtāḥ||

Verse 31

तथा तदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम्। लोहितोदा महानद्यः प्रसस्रुस्तत्र चासकृत्।।

tathā tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam| lohitodā mahānadyaḥ prasasrustatra cāsakṛt||

Verse 32

शीर्षपाषाणसञ्छन्नाः केशशैवलशाद्वलाः। अस्थिमीनसमाकीर्णा धनुःशरगदोडुपाः।।

śīrṣapāṣāṇasañchannāḥ keśaśaivalaśādvalāḥ| asthimīnasamākīrṇā dhanuḥśaragadoḍupāḥ||

Verse 33

मांसशोणितपङ्किन्यो घोररूपाः सुदारुणाः। नदीः प्रवर्तयामासुः सोणितौघविवर्धिनीः।।

māṃsaśoṇitapaṅkinyo ghorarūpāḥ sudāruṇāḥ| nadīḥ pravartayāmāsuḥ soṇitaughavivardhinīḥ||

Verse 34

भीरुवित्रासकारिण्यः शूराणां हर्षवर्धनाः। ता नद्यो घोररूपास्तु नयन्त्यो यमसादनम्।।

bhīruvitrāsakāriṇyaḥ śūrāṇāṃ harṣavardhanāḥ| tā nadyo ghorarūpāstu nayantyo yamasādanam||

Verse 35

अवगाढान्मज्जयन्त्यः क्षत्रस्याजनयन्भयम्। क्रव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्रतत्र ह।।

avagāḍhānmajjayantyaḥ kṣatrasyājanayanbhayam| kravyādānāṃ naravyāghra nardatāṃ tatratatra ha||

Verse 36

घोरमायोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम्। उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः।।

ghoramāyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam| utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ||

Verse 37

नृत्यन्ति वै भूतगणाः सुतृप्ता मांसशोणितैः। पीत्वा च शोणितं तत्र वसां भुक्त्वा च भारत।।

nṛtyanti vai bhūtagaṇāḥ sutṛptā māṃsaśoṇitaiḥ| pītvā ca śoṇitaṃ tatra vasāṃ bhuktvā ca bhārata||

Verse 38

मेदोमज्जावसामत्तास्तृप्ता मांसस्य चैव ह। धावमानाः स्म दृश्यन्ते काकगृघ्रबकास्तथा।।

medomajjāvasāmattāstṛptā māṃsasya caiva ha| dhāvamānāḥ sma dṛśyante kākagṛghrabakāstathā||

Verse 39

शूरास्तु समरे राजन्भयं त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम्। योधव्रतसमाख्याताश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्।।

śūrāstu samare rājanbhayaṃ tyaktvā sudustyajam| yodhavratasamākhyātāścakruḥ karmāṇyabhītavat||

Verse 40

शरशक्तिसमाकीर्णे क्रव्यादगणसङ्कुले। व्यचरन्त रणे शूराः ख्यापयन्तः स्वपौरुषम्।।

śaraśaktisamākīrṇe kravyādagaṇasaṅkule| vyacaranta raṇe śūrāḥ khyāpayantaḥ svapauruṣam||

Verse 41

अन्योन्यं श्रावयन्ति स्म नामगोत्राणि भारत। पितृनामानि च रणे गोत्रनामानि वा विभो।।

anyonyaṃ śrāvayanti sma nāmagotrāṇi bhārata| pitṛnāmāni ca raṇe gotranāmāni vā vibho||

Verse 42

श्रावयाणाश्च बहवस्तत्र योधा विशाम्पते। अन्योन्यमवमृद्रन्तः शक्तितोमरपट्टसैः।।

śrāvayāṇāśca bahavastatra yodhā viśāmpate| anyonyamavamṛdrantaḥ śaktitomarapaṭṭasaiḥ||

Verse 43

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे सुदारुणे। व्यषीदत्कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे।।

vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe sudāruṇe| vyaṣīdatkauravī senā bhinnā nauriva sāgare||

Verse 47

वृष्ट्यः वृष्टयः।।

vṛṣṭyaḥ vṛṣṭayaḥ||