Adhyaya 35

Verse 1

शल्येन कर्णंप्रति हंसकाकीयाख्यानकथनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वाचो युद्धाभिनन्दिनः। शल्योऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनमुदाहरन्।।

śalyena karṇaṃprati haṃsakākīyākhyānakathanam|| 1 || sañjaya uvāca| māriṣādhiratheḥ śrutvā vāco yuddhābhinandinaḥ| śalyo'bravītpunaḥ karṇaṃ nidarśanamudāharan||

Verse 2

जातोऽहं यज्वनां वंशे सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम्। राज्ञां मूर्धाभिषिक्तानां स्वयं धर्मपरायणः।।

jāto'haṃ yajvanāṃ vaṃśe saṅgrāmeṣvanivartinām| rājñāṃ mūrdhābhiṣiktānāṃ svayaṃ dharmaparāyaṇaḥ||

Verse 3

यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा लक्ष्यसे वृष। तथाऽद्य त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सेयं सुहृत्तया।।

yathaiva matto madyena tvaṃ tathā lakṣyase vṛṣa| tathā'dya tvāṃ pramādyantaṃ cikitseyaṃ suhṛttayā||

Verse 4

इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे। श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं निहीन कुलपांसन।।

imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha me| śrutvā yatheṣṭaṃ kuryāstvaṃ nihīna kulapāṃsana||

Verse 5

नाहमात्मनि किञ्चिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे। येन मां त्वं महाबाहो हन्तुमिच्चस्यनागसम्।।

nāhamātmani kiñcidvai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare| yena māṃ tvaṃ mahābāho hantumiccasyanāgasam||

Verse 6

अवश्यं तु मया वाच्यं बुद्ध्वा तव हिताहितम्। विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा।।

avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ buddhvā tava hitāhitam| viśeṣato rathasthena rājñaścaiva hitaiṣiṇā||

Verse 7

समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम्। श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह।।

samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaśca balābalam| śramaḥ khedaśca satataṃ hayānāṃ rathinā saha||

Verse 8

आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम्। सारं चैवाप्यासरं च शल्यानां च प्रतिक्रिया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि पञ्चत्रिंशोऽध्यायः।। 35 ।।

āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām| sāraṃ caivāpyāsaraṃ ca śalyānāṃ ca pratikriyā|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi pañcatriṃśo'dhyāyaḥ|| 35 ||

Verse 9

अस्त्रयोगं च युद्वं च निमित्तानि तथैव च। सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना। अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः।। रुतं जयपराजयसूचकम्।।

astrayogaṃ ca yudvaṃ ca nimittāni tathaiva ca| sarvametanmayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā| atastvāṃ kathaye karṇa nidarśanamidaṃ punaḥ|| rutaṃ jayaparājayasūcakam||

Verse 10

वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान्। यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थोऽभवच्छुचिः।।

vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān| yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho'bhavacchuciḥ||

Verse 11

बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः। राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः।।

bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ| rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ||

Verse 12

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम्। काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः।।

putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvinām| kāko bahūnāmabhavaducchiṣṭakṛtabhojanaḥ||

Verse 13

तस्मैसदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः। मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी।।

tasmaisadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ| māṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī||

Verse 14

स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः। सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयससश्चावमन्यते।।

sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ| sadṛśānpakṣiṇo dṛptaḥ śreyasasaścāvamanyate||

Verse 15

अथ हंसाः समुद्रान्ते प्रजग्मुरतिपातिनः। गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः।। निमित्तानि दिव्यान्तरिक्षभौमानि ग्रहाद्यानुकूल्यप्रातिकूल्यादीति। निदर्शनं दृष्टान्तम्।।

atha haṃsāḥ samudrānte prajagmuratipātinaḥ| garuḍasya gatau tulyāścakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ|| nimittāni divyāntarikṣabhaumāni grahādyānukūlyaprātikūlyādīti| nidarśanaṃ dṛṣṭāntam||

Verse 16

कुमरारकास्तदा हंसान्दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन्। भवानेव विशिष्टोऽसि पतत्रिभ्यो विहङ्गम।। अतिपातिनः गत्यतिशयगामिनः। चक्राङ्गाः मानसचारिणः।।

kumarārakāstadā haṃsāndṛṣṭvā kākamathābruvan| bhavāneva viśiṣṭo'si patatribhyo vihaṅgama|| atipātinaḥ gatyatiśayagāminaḥ| cakrāṅgāḥ mānasacāriṇaḥ||

Verse 17

एतेऽतिपातिनः पश्य विहङ्गान्वियदाश्रितान्। एहि त्वमपि शक्तो हि कस्मान्न पतितं त्वया।।

ete'tipātinaḥ paśya vihaṅgānviyadāśritān| ehi tvamapi śakto hi kasmānna patitaṃ tvayā||

Verse 18

प्रतार्यमाणस्तैः सर्वैरल्पबुद्धिभइरण्डजः। तद्वचः सत्यमित्येव मौर्ख्याद्दर्पाच्च जज्ञिवान्।।

pratāryamāṇastaiḥ sarvairalpabuddhibhairaṇḍajaḥ| tadvacaḥ satyamityeva maurkhyāddarpācca jajñivān||

Verse 19

तान्सोनुपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागिति। उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनामेकपातिनाम्।। पतत्रिभ्योऽन्येभ्यः प्रतार्यमाणोऽन्यथाप्रत्याय्यमानः।।

tānsonupatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāgiti| ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāmekapātinām|| patatribhyo'nyebhyaḥ pratāryamāṇo'nyathāpratyāyyamānaḥ||

Verse 20

तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम्। स तमाह्वत दुर्बुद्धिः पताव इति पक्षिणम्। तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताः।। श्रेष्ठभाक् श्रेष्ठं अङ्गं भजते।।

teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātinām| sa tamāhvata durbuddhiḥ patāva iti pakṣiṇam| tacchrutvā prāhasanhaṃsā ye tatrāsansamāgatāḥ|| śreṣṭhabhāk śreṣṭhaṃ aṅgaṃ bhajate||

Verse 21

भाषतो बहु काकस्य बालिश्यात्पततां वराः। इदमूचुः स्म चक्राङ्गावचः काकं विङ्गमाः।।

bhāṣato bahu kākasya bāliśyātpatatāṃ varāḥ| idamūcuḥ sma cakrāṅgāvacaḥ kākaṃ viṅgamāḥ||

Verse 22

हंसा ऊचुः। वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः। पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः।।

haṃsā ūcuḥ| vayaṃ haṃsāścarāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ| pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ||

Verse 23

कथं हंसं नु बलिनं चक्राङ्गं दूरपातिनम्। काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते। कथं त्वं पतिता काक सहास्माभिर्ब्रवीहि तत्।।

kathaṃ haṃsaṃ nu balinaṃ cakrāṅgaṃ dūrapātinam| kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate| kathaṃ tvaṃ patitā kāka sahāsmābhirbravīhi tat||

Verse 24

अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः। प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात्।।

atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ| prajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt||

Verse 25

काक उवाच। शतमेकं च पातानां पतिताऽस्मि न संशयः। शतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा।।

kāka uvāca| śatamekaṃ ca pātānāṃ patitā'smi na saṃśayaḥ| śatayojanamekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā||

Verse 26

उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव च। निडीनमथ संडीनं तिर्यक्‌डीनगतानि च।।

uḍḍīnamavaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnameva ca| niḍīnamatha saṃḍīnaṃ tiryak‌ḍīnagatāni ca||

Verse 27

विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम्। अभिडीनं महाडीनं निर्डीनमतिडीनकम्।।

viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakam| abhiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ nirḍīnamatiḍīnakam||

Verse 28

अवडीनं प्रडीनं च संडीनं डीनडीनकम्। संडीनोड्डीनडीनं च पुनर्डीनविडीनकम्।।

avaḍīnaṃ praḍīnaṃ ca saṃḍīnaṃ ḍīnaḍīnakam| saṃḍīnoḍḍīnaḍīnaṃ ca punarḍīnaviḍīnakam||

Verse 29

संपातं समुदीषं च ततोऽन्यद्व्यतिरिक्तकम्। गतागतं प्रतिगतं बह्वीश्च निकुलीनकाः। कर्ताऽस्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्षयथ मे बलम्।। पताव गच्छावः।।

saṃpātaṃ samudīṣaṃ ca tato'nyadvyatiriktakam| gatāgataṃ pratigataṃ bahvīśca nikulīnakāḥ| kartā'smi miṣatāṃ vo'dya tato drakṣayatha me balam|| patāva gacchāvaḥ||

Verse 30

तेषामन्यतमेनाहं पतिष्यामि विहायसम्। प्रदिशध्वं यथान्यायं केन हंसाः पताम्यहम्।। मिषतां पश्यताम्।।

teṣāmanyatamenāhaṃ patiṣyāmi vihāyasam| pradiśadhvaṃ yathānyāyaṃ kena haṃsāḥ patāmyaham|| miṣatāṃ paśyatām||

Verse 31

ते वै ध्रुवं विनिश्चित्य सम्पतध्वं मया सह। पातैरेभिः खलु खगाः पतितुं खे निराश्रये।।

te vai dhruvaṃ viniścitya sampatadhvaṃ mayā saha| pātairebhiḥ khalu khagāḥ patituṃ khe nirāśraye||

Verse 32

एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः। उवाच काकं राधेय वचनं तन्निबोध मे।।

evamukte tu kākena prahasyaiko vihaṃgamaḥ| uvāca kākaṃ rādheya vacanaṃ tannibodha me||

Verse 33

हंस उवाच। शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम्। एकमेव तु यं पातं विदुः सर्वे विहङ्गमाः। तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कञ्चन।। केन पातेन।।

haṃsa uvāca| śatamekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvam| ekameva tu yaṃ pātaṃ viduḥ sarve vihaṅgamāḥ| tamahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kañcana|| kena pātena||

Verse 34

काक उवाच। पत त्वमपि तत्राशु येन पातेन मन्यसे।।

kāka uvāca| pata tvamapi tatrāśu yena pātena manyase||

Verse 35

अथ काकं प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताः। कथमेकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत्। एकेन वायस त्वैनं पातेनाभिभविष्यति।। एकं मुख्यम्।। कथमेकेन पातेन जयेम शतपातिनम्। एकेनैव स यात्वेनं पातेनाभिविष्यसि इति ट.पाठः।।

atha kākaṃ prajahasurye tatrāsansamāgatāḥ| kathamekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet| ekena vāyasa tvainaṃ pātenābhibhaviṣyati|| ekaṃ mukhyam|| kathamekena pātena jayema śatapātinam| ekenaiva sa yātvenaṃ pātenābhiviṣyasi iti ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 36

हंसश्चोत्पतितः काको बलवानाशुविक्रमः। प्रपेततुः स्पर्धया च ततस्तौ हंसवायसौ। उपर्युपरि वेगेन समुद्रं मकरालयम्।।

haṃsaścotpatitaḥ kāko balavānāśuvikramaḥ| prapetatuḥ spardhayā ca tatastau haṃsavāyasau| uparyupari vegena samudraṃ makarālayam||

Verse 37

हंसस्त्वेकेन पातेन काकः पातशतेन च। स्पर्धिनौ सहितौ तूर्णं खमास्थाय तरस्विनौ।।

haṃsastvekena pātena kākaḥ pātaśatena ca| spardhinau sahitau tūrṇaṃ khamāsthāya tarasvinau||

Verse 38

हंसस्तु मृदुनैकेन विक्रान्तुमुपचक्रमे। पूर्वमेव तु वै काकः स तं तूर्णं प्रचक्रमे।।

haṃsastu mṛdunaikena vikrāntumupacakrame| pūrvameva tu vai kākaḥ sa taṃ tūrṇaṃ pracakrame||

Verse 39

नात्यहीयत काकश्च मुहूर्तमिव सूतज।।

nātyahīyata kākaśca muhūrtamiva sūtaja||

Verse 40

काकोपि हंसं चापल्याच्छीघ्रतां प्रतिदर्शयन्। वेगेनातीत्य तरसा पुनरेति मुहुर्मुहुः।।

kākopi haṃsaṃ cāpalyācchīghratāṃ pratidarśayan| vegenātītya tarasā punareti muhurmuhuḥ||

Verse 41

तुण्डेनाभ्यहनच्चैनं कुर्वन्नामापसव्यतः। रोरूयन्निव चाप्येनं समाह्वयति वै मुहुः। विसिस्मापयिषुः पातैर्दर्शयन्नात्मनः क्रियाम्।।

tuṇḍenābhyahanaccainaṃ kurvannāmāpasavyataḥ| rorūyanniva cāpyenaṃ samāhvayati vai muhuḥ| visismāpayiṣuḥ pātairdarśayannātmanaḥ kriyām||

Verse 42

अथ तानि विचित्राणि पतितानीतराणि च। दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरधिकैः स्वरैः।।

atha tāni vicitrāṇi patitānītarāṇi ca| dṛṣṭvā pramuditāḥ kākā vineduradhikaiḥ svaraiḥ||

Verse 43

हंसाश्चापहसन्ति स्म प्रवदन्ति प्रियाणि च। कुर्वाणा विविधान्रावानिच्छन्तो जयमात्मनः।।

haṃsāścāpahasanti sma pravadanti priyāṇi ca| kurvāṇā vividhānrāvānicchanto jayamātmanaḥ||

Verse 44

उत्पत्योत्पत्य च प्राहुर्मुहूर्तमिति चेति च। वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति च।।

utpatyotpatya ca prāhurmuhūrtamiti ceti ca| vṛkṣāgrebhyaḥ sthalebhyaśca nipatantyutpatanti ca||

Verse 45

अवमत्य च हंसं तमिदं काकोऽब्रवीद्वचः। योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेव प्रहीयते।।

avamatya ca haṃsaṃ tamidaṃ kāko'bravīdvacaḥ| yo'sāvutpatito haṃsaḥ so'sāveva prahīyate||

Verse 46

अथ हंसस्तु तच्छ्रुत्वा भाषितं पततांवरः। विगाह्य हंसो विक्षोभ्य प्रापतत्पश्चिमां दिशम्।।

atha haṃsastu tacchrutvā bhāṣitaṃ patatāṃvaraḥ| vigāhya haṃso vikṣobhya prāpatatpaścimāṃ diśam||

Verse 47

उपर्युपरि वेगेन सागरं मकरालयम्। बहुसत्वसमाकीर्णं वीचीभिर्भीमदर्शनम्।।

uparyupari vegena sāgaraṃ makarālayam| bahusatvasamākīrṇaṃ vīcībhirbhīmadarśanam||

Verse 48

अथाचिरेण राधेय काको वेगादहीयत। ततोऽतीव परिश्रान्तः कथञ्चिद्वंसमन्वगात्।।

athācireṇa rādheya kāko vegādahīyata| tato'tīva pariśrāntaḥ kathañcidvaṃsamanvagāt||

Verse 49

भीश्चैनमाविशत्तीव्रं काकं कर्ण विचेतसम्। द्वीपान्द्रुमान्वितान्पश्यन्विश्रमार्थं श्रमातुरः। निपतेयं क्कनु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे।।

bhīścainamāviśattīvraṃ kākaṃ karṇa vicetasam| dvīpāndrumānvitānpaśyanviśramārthaṃ śramāturaḥ| nipateyaṃ kkanu śrānta iti tasmiñjalārṇave||

Verse 50

अवगाह्य समुद्रोऽपि बहुसत्वगणालयः। महान्भूतशतोद्भूसी नभसस्तु विशिष्यते।।

avagāhya samudro'pi bahusatvagaṇālayaḥ| mahānbhūtaśatodbhūsī nabhasastu viśiṣyate||

Verse 51

गाम्भीर्यार्द्वि समुद्रस्य न विशेषं कुलाधम। दिशश्च नाम्भसां कर्ण समुद्रस्था विदुर्जनाः। विपश्चितोप्यपारत्वात्किं पुनः कर्ण वायसः।।

gāmbhīryārdvi samudrasya na viśeṣaṃ kulādhama| diśaśca nāmbhasāṃ karṇa samudrasthā vidurjanāḥ| vipaścitopyapāratvātkiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ||

Verse 52

अथ हंसोप्यतिक्रामन्मुहूर्तमिव दूरतः। अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत।।

atha haṃsopyatikrāmanmuhūrtamiva dūrataḥ| atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata||

Verse 53

शनकैः परिहीनं तं परिश्रान्तमचेतसम्। अवेक्षमाणस्तं काकं प्रत्यागम्य हसन्निव।।

śanakaiḥ parihīnaṃ taṃ pariśrāntamacetasam| avekṣamāṇastaṃ kākaṃ pratyāgamya hasanniva||

Verse 54

तं प्रहस्य च चक्राङ्गः काकं मन्दगतिं तदा। हीयमानमथो दृष्ट्वा हंसः प्राह यथार्थवत्। उज्जिहीर्षुर्निमज्जन्तं स्मरन्सत्पुरुषव्रतम्।।

taṃ prahasya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ mandagatiṃ tadā| hīyamānamatho dṛṣṭvā haṃsaḥ prāha yathārthavat| ujjihīrṣurnimajjantaṃ smaransatpuruṣavratam||

Verse 55

बहूनि पतितानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुः। पतस्यव्याहरन्खेदं ततो गर्ह्यं प्रभाषसे।।

bahūni patitāni tvamācakṣāṇo muhurmuhuḥ| patasyavyāharankhedaṃ tato garhyaṃ prabhāṣase||

Verse 56

जलं नाम पतितं काक यत्त्वं पतसि साम्प्रतम्। जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः।।

jalaṃ nāma patitaṃ kāka yattvaṃ patasi sāmpratam| jalaṃ spṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ||

Verse 57

प्रब्रूहि कतमोऽयं ते पातो वर्तति वायस। एह्येहि काक शीघ्रं त्वमेष त्वां परिपालये।।

prabrūhi katamo'yaṃ te pāto vartati vāyasa| ehyehi kāka śīghraṃ tvameṣa tvāṃ paripālaye||

Verse 58

स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन च जलं तदा। काको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह।।

sa pakṣābhyāṃ spṛśannārtastuṇḍena ca jalaṃ tadā| kāko dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha||

Verse 59

सागराम्भसि तं दृष्ट्वा पततन्तं दीनचेतसम्। म्रियमाणमिदं वाक्यं हंसः काकमुवाच ह।।

sāgarāmbhasi taṃ dṛṣṭvā patatantaṃ dīnacetasam| mriyamāṇamidaṃ vākyaṃ haṃsaḥ kākamuvāca ha||

Verse 60

शतमेकं च पातानां पताम्यहमिति स्म ह। श्लाघन्नात्मानमद्य त्वं काक भाषितवानसि।।

śatamekaṃ ca pātānāṃ patāmyahamiti sma ha| ślāghannātmānamadya tvaṃ kāka bhāṣitavānasi||

Verse 61

स त्वमेकशतं पातं पतन्नभ्यधिको मया। कथमेवं परिश्रान्तः पतितोऽसि महार्णवे।।

sa tvamekaśataṃ pātaṃ patannabhyadhiko mayā| kathamevaṃ pariśrāntaḥ patito'si mahārṇave||

Verse 62

प्रत्युवाच ततः काकः सीदमान इदं वचः। उपरीतं तदा हंसं प्रसमीक्ष्य प्रसादयन्।।

pratyuvāca tataḥ kākaḥ sīdamāna idaṃ vacaḥ| uparītaṃ tadā haṃsaṃ prasamīkṣya prasādayan||

Verse 63

उच्छिष्टान्नेन पुष्टोऽहं दर्पोत्सिक्तः कुसत्वतः। सुपर्ण इव चात्मानं ज्ञातवान्पुत्रलाघवात्।।

ucchiṣṭānnena puṣṭo'haṃ darpotsiktaḥ kusatvataḥ| suparṇa iva cātmānaṃ jñātavānputralāghavāt||

Verse 64

शरणं त्वां प्रपन्नोऽहमुदकान्तमवाप्नुयाम्। हंसेदानीं परिश्रान्तमापदो मां समुद्वर।।

śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'hamudakāntamavāpnuyām| haṃsedānīṃ pariśrāntamāpado māṃ samudvara||

Verse 65

यदि नाम पुनर्जीवन्गच्छेयं स्वं निवेशनम्। नैनं पुनर्हीनमपि क्षेप्ताऽहं खे विचारिणम्।।

yadi nāma punarjīvangaccheyaṃ svaṃ niveśanam| nainaṃ punarhīnamapi kṣeptā'haṃ khe vicāriṇam||

Verse 66

तमेवं करुणं दीनं विलपन्तमचेतसम्। काककाकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे। कृपयाऽभिपरीतो वै कृपां चक्रे दुरात्मनि।।

tamevaṃ karuṇaṃ dīnaṃ vilapantamacetasam| kākakāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave| kṛpayā'bhiparīto vai kṛpāṃ cakre durātmani||

Verse 67

अथ तं पततं दीनं जलक्लिन्नमचेतनम्। पद्भ्यामुत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठमारो पयत्तदा।।

atha taṃ patataṃ dīnaṃ jalaklinnamacetanam| padbhyāmutkṣipya vepantaṃ pṛṣṭhamāro payattadā||

Verse 68

स हंसः पृष्ठमारोप्य काकं कर्ण विचेतसम्। अविस्मयंस्तदा कर्ण पुनरेव समानयत्। तमेव देशं तरसा स्पर्धया पेततुर्यतः।।

sa haṃsaḥ pṛṣṭhamāropya kākaṃ karṇa vicetasam| avismayaṃstadā karṇa punareva samānayat| tameva deśaṃ tarasā spardhayā petaturyataḥ||

Verse 69

उत्सृज्य त्वब्रवीन्मैवं पुनः कार्यं त्वयेति ह। स्थाप्य चैनं पुनर्द्वीपे समाश्वस्य च विक्लवम्। गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः।।

utsṛjya tvabravīnmaivaṃ punaḥ kāryaṃ tvayeti ha| sthāpya cainaṃ punardvīpe samāśvasya ca viklavam| gato yathepsitaṃ deśaṃ haṃso mana ivāśugaḥ||

Verse 70

एवमुच्छिष्टपुष्टः स काकोऽहंसपराजितः। बलं वीर्यं महत्कर्ण त्यक्त्वा क्षान्तिमुपागतः।।

evamucchiṣṭapuṣṭaḥ sa kāko'haṃsaparājitaḥ| balaṃ vīryaṃ mahatkarṇa tyaktvā kṣāntimupāgataḥ||

Verse 71

उच्छिष्टभोजनः काको यथा वैश्यकुले पुरा। एवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर्न संशयः।।

ucchiṣṭabhojanaḥ kāko yathā vaiśyakule purā| evaṃ tvamucchiṣṭabhṛto dhārtarāṣṭrairna saṃśayaḥ||

Verse 72

सदृशाञ्श्रेयसश्चापि सर्वान्कर्णावमन्यसे। द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैः।।

sadṛśāñśreyasaścāpi sarvānkarṇāvamanyase| droṇadrauṇikṛpairgupto bhīṣmeṇānyaiśca kauravaiḥ||

Verse 73

विराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा। यत्र व्यस्ताः समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना सृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यं तदा गतम्।।

virāṭanagare pārthamekaṃ kiṃ nāvadhīstadā| yatra vyastāḥ samastāśca nirjitāḥ stha kirīṭinā sṛgālā iva siṃhena kva te vīryaṃ tadā gatam||

Verse 74

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा समरे सव्यसाचिना। पश्यतां कुरवीराणां प्रथमं त्वं पलायितः।।

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā samare savyasācinā| paśyatāṃ kuravīrāṇāṃ prathamaṃ tvaṃ palāyitaḥ||

Verse 75

तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतान्। कुरून्सदारानुत्सृज्य त्वमेवाग्रे पलायितः।।

tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutān| kurūnsadārānutsṛjya tvamevāgre palāyitaḥ||

Verse 76

हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश्चित्रसेनमुखान्रणे। कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभ्रातृकममोक्षयत्।।

hatvā jitvā ca gandharvāṃścitrasenamukhānraṇe| karṇa duryodhanaṃ pārthaḥ sabhrātṛkamamokṣayat||

Verse 77

पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च। कथितः कर्ण रामेण सभायां कुरुसंसदि।।

punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca| kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ kurusaṃsadi||

Verse 78

सततं च त्वमश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोः। अवध्यौ वदतोः कृष्णौ सन्निधौ च महीक्षिताम्।।

satataṃ ca tvamaśrauṣīrvacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ| avadhyau vadatoḥ kṛṣṇau sannidhau ca mahīkṣitām||

Verse 79

कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येनयेन धनञ्जयः। त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा।।

kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yenayena dhanañjayaḥ| tvatto'tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā||

Verse 80

इदानीमेव द्रष्टासि प्रधाने स्यन्दने स्थितौ। पुत्रं च वसुदेवस्य कुन्तीपुत्रं च पाण्डवम्।।

idānīmeva draṣṭāsi pradhāne syandane sthitau| putraṃ ca vasudevasya kuntīputraṃ ca pāṇḍavam||

Verse 81

यथाऽश्रयत चक्राङ्गं वायसो बुद्धिमास्थितः। तथाश्रयस्व वार्ष्णेयं पाण्डवं च धनञ्जयम्।।

yathā'śrayata cakrāṅgaṃ vāyaso buddhimāsthitaḥ| tathāśrayasva vārṣṇeyaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam||

Verse 82

यदा त्वं युधि विक्रान्तौ वासुदेवधनञ्जयौ। द्रष्टास्येकरथे कर्ण तदा नैवं वदिष्यसि।।

yadā tvaṃ yudhi vikrāntau vāsudevadhanañjayau| draṣṭāsyekarathe karṇa tadā naivaṃ vadiṣyasi||

Verse 83

यदा शरशतैः पार्थो दर्पं तव वधिष्यति। तदा त्वमन्तरं द्रष्टा आत्मनश्चार्जुनस्य च।।

yadā śaraśataiḥ pārtho darpaṃ tava vadhiṣyati| tadā tvamantaraṃ draṣṭā ātmanaścārjunasya ca||

Verse 84

देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरोत्तमौ। तौ मावमंस्था मौर्ख्यात्त्वं स्वद्योत इव रोचनौ।।

devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau narottamau| tau māvamaṃsthā maurkhyāttvaṃ svadyota iva rocanau||

Verse 85

सूर्याचन्द्रमसौ यद्वत्तद्वदजुनकेशवौ। प्रकाश्येनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु।।

sūryācandramasau yadvattadvadajunakeśavau| prakāśyenābhivikhyātau tvaṃ tu khadyotavannṛṣu||

Verse 86

एवं विद्वन्मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ। नरसिंहौ नरश्वा त्वं जोषमास्स्व विकत्थसे।।

evaṃ vidvanmāvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunau| narasiṃhau naraśvā tvaṃ joṣamāssva vikatthase||