Adhyaya 2

Verse 1

धृतराष्ट्रेण निजसेनायां निहतानां नामनिवेदनं चोदितेन सञ्जयेन तत्कथनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। तच्छ्रुत्वा कर्णहननं पुत्रांश्चैव पलायितान्। धृतराष्ट्रो नृपश्चैव द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत्।।

dhṛtarāṣṭreṇa nijasenāyāṃ nihatānāṃ nāmanivedanaṃ coditena sañjayena tatkathanam|| 1 || janamejaya uvāca| tacchrutvā karṇahananaṃ putrāṃścaiva palāyitān| dhṛtarāṣṭro nṛpaścaiva dvijaśreṣṭha kimabravīt||

Verse 2

प्राप्तवान्व्यसनं घोरं पुत्रव्यसनजं महत्। काले यदुक्तवांस्तस्मिंस्तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः।। कर्णस्तथा हत इत्यनुकृष्यते।।

prāptavānvyasanaṃ ghoraṃ putravyasanajaṃ mahat| kāle yaduktavāṃstasmiṃstanmamācakṣva tattvataḥ|| karṇastathā hata ityanukṛṣyate||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। अब्रवीत्सञ्जयं सूतं शोकसंविग्नमानसः।।

vaiśampāyana uvāca| etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ| abravītsañjayaṃ sūtaṃ śokasaṃvignamānasaḥ||

Verse 4

दुष्प्रणीतेन मे तात पुत्रस्यादीर्घजीविनः। हतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति।।

duṣpraṇītena me tāta putrasyādīrghajīvinaḥ| hataṃ vaikartanaṃ śrutvā śoko marmāṇi kṛntati||

Verse 5

तस्य मे संशयं छिन्धि दुःखपारं तितीर्षतः। कुरूणां सृञ्जयानां च के जीवन्ति के मृताः।।

tasya me saṃśayaṃ chindhi duḥkhapāraṃ titīrṣataḥ| kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca ke jīvanti ke mṛtāḥ||

Verse 6

सञ्जय उवाच। हतः शान्तनवो राजन्दुराधर्षः प्रतापवान्। हत्वा पाण्डवयोधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः।।

sañjaya uvāca| hataḥ śāntanavo rājandurādharṣaḥ pratāpavān| hatvā pāṇḍavayodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ||

Verse 7

तथा द्रोणो महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान्। निहत्य युधि दुर्धर्षः पञ्चाद्रुक्मरथो हतः।।

tathā droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān| nihatya yudhi durdharṣaḥ pañcādrukmaratho hataḥ||

Verse 8

हतशेषस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना। अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः।।

hataśeṣasya bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā| ardhaṃ nihatya sainyasya karṇo vaikartano hataḥ||

Verse 9

विविंशतिर्महाराज राजपुत्रो महाबलः। आनर्तयोधाञ्शतशो निहत्य निहतो रणे।।

viviṃśatirmahārāja rājaputro mahābalaḥ| ānartayodhāñśataśo nihatya nihato raṇe||

Verse 10

तथा पुत्रो विकर्णस्ते क्षत्रव्रतमनुस्मरन्। क्षीणबाणो हतः शूरः स्थितो ह्यभिमुखः परैः।।

tathā putro vikarṇaste kṣatravratamanusmaran| kṣīṇabāṇo hataḥ śūraḥ sthito hyabhimukhaḥ paraiḥ||

Verse 11

धोररूपान्परिक्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून्। प्रतिज्ञां स्मरता तेन भीमसेनेन पातितः।।

dhorarūpānparikleśānduryodhanakṛtānbahūn| pratijñāṃ smaratā tena bhīmasenena pātitaḥ||

Verse 12

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ राजपुत्रौ महारथौ। कृत्वा स्वसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्।।

vindānuvindāvāvantyau rājaputrau mahārathau| kṛtvā svasukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam||

Verse 13

सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यानिह। यस्य तिष्ठन्ति वचने यः स्थितस्तव शासने।।

sindhurāṣṭramukhānīha daśa rāṣṭrāṇi yāniha| yasya tiṣṭhanti vacane yaḥ sthitastava śāsane||

Verse 14

अक्षौहिणीर्दशैकां च विनिर्जित्य शितैः शरैः। सोऽर्जुनेन हतो राजन्महावीर्यो जयद्रथः।।

akṣauhiṇīrdaśaikāṃ ca vinirjitya śitaiḥ śaraiḥ| so'rjunena hato rājanmahāvīryo jayadrathaḥ||

Verse 15

तथा दुर्योधनसुतस्तरस्वी युद्धदुर्मदः। वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः।।

tathā duryodhanasutastarasvī yuddhadurmadaḥ| vartamānaḥ pituḥ śāstre saubhadreṇa nipātitaḥ||

Verse 16

तथा दौःशासनिः सूरो बाहुशाली रणोत्कटः। द्रौपदेयेन सङ्गम्य गमितो यमसादनम्।।

tathā dauḥśāsaniḥ sūro bāhuśālī raṇotkaṭaḥ| draupadeyena saṅgamya gamito yamasādanam||

Verse 17

किरातानामधिपतिः सागरानूपवासिनाम्। देवराजस्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा।।

kirātānāmadhipatiḥ sāgarānūpavāsinām| devarājasya dharmātmā priyo bahumataḥ sakhā||

Verse 18

भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदा। धनञ्जयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्।।

bhagadatto mahīpālaḥ kṣatradharmarataḥ sadā| dhanañjayena vikramya gamito yamasādanam||

Verse 19

तथा कौरवदायादो न्यस्तशस्त्रो महायशाः। हतो भूरिश्रवा राजञ्शूरः सात्यकिना युधि।।

tathā kauravadāyādo nyastaśastro mahāyaśāḥ| hato bhūriśravā rājañśūraḥ sātyakinā yudhi||

Verse 20

श्रुतायुरपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धुरन्धरः। चरन्नभीतवत्सङ्ख्ये निहतः सव्यसाचिना।।

śrutāyurapi cāmbaṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ dhurandharaḥ| carannabhītavatsaṅkhye nihataḥ savyasācinā||

Verse 21

तव पुत्रः सदामर्षी कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः। दुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः।।

tava putraḥ sadāmarṣī kṛtāstro yuddhadurmadaḥ| duḥśāsano mahārāja bhīmasenena pātitaḥ||

Verse 22

यस्य राजन्गजानीकं बहुसाहस्रमद्भुतम्। सुदक्षिणः स सङ्ग्रामे निहतः सव्यसाचिना।।

yasya rājangajānīkaṃ bahusāhasramadbhutam| sudakṣiṇaḥ sa saṅgrāme nihataḥ savyasācinā||

Verse 23

कोसलानामधिपतिर्हत्वा बहुमतान्परान्। सौभद्रेणेह विक्रम्य गमितो यमसादनम्।।

kosalānāmadhipatirhatvā bahumatānparān| saubhadreṇeha vikramya gamito yamasādanam||

Verse 24

बहुशो योधयित्वा तु भीमसेनं महारथम्। चित्रसेनस्तव सुतो भीमसेनेन पातितः।।

bahuśo yodhayitvā tu bhīmasenaṃ mahāratham| citrasenastava suto bhīmasenena pātitaḥ||

Verse 25

मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः। असिचर्मधरः श्रीमान्सौभद्रेण निपातितः।।

madrarājātmajaḥ śūraḥ pareṣāṃ bhayavardhanaḥ| asicarmadharaḥ śrīmānsaubhadreṇa nipātitaḥ||

Verse 26

समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः। वृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रो दृढविक्रमः।।

samaḥ karṇasya samare yaḥ sa karṇasya paśyataḥ| vṛṣaseno mahātejāḥ śīghrāstro dṛḍhavikramaḥ||

Verse 27

अभिमन्योर्वधं स्मृत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनः। धनञ्जयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्।।

abhimanyorvadhaṃ smṛtvā pratijñāmapi cātmanaḥ| dhanañjayena vikramya gamito yamasādanam||

Verse 28

नित्यं प्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः। विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः।।

nityaṃ prasaktavairo yaḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīpatiḥ| viśrāvya vairaṃ pārthena śrutāyuḥ sa nipātitaḥ||

Verse 29

शल्यपुत्रस्तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष। हतो रुक्मरथो राजञ्श्यालो मातुलजो युधि।।

śalyaputrastu vikrāntaḥ sahadevena māriṣa| hato rukmaratho rājañśyālo mātulajo yudhi||

Verse 30

राजा भागीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश्च केकयः। पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ।।

rājā bhāgīratho vṛddho bṛhatkṣatraśca kekayaḥ| parākramantau vikrāntau nihatau vīryavattarau||

Verse 31

भगदत्तसुतो राजन्कृतप्रज्ञो मंहाबलः। श्येनवच्चरता सङ्ख्ये नकुलेन निपातितः।।

bhagadattasuto rājankṛtaprajño maṃhābalaḥ| śyenavaccaratā saṅkhye nakulena nipātitaḥ||

Verse 32

पितामहस्तव तथा बाह्लीकः सह बाह्लिकैः। निहतो भीमसेनेन महाबालपराक्रमः।।

pitāmahastava tathā bāhlīkaḥ saha bāhlikaiḥ| nihato bhīmasenena mahābālaparākramaḥ||

Verse 33

जयत्सेनस्तथा राजञ्जारासन्धिर्महाबलः। मागधो निहतः सङ्ख्ये सौभद्रेण महात्मना।।

jayatsenastathā rājañjārāsandhirmahābalaḥ| māgadho nihataḥ saṅkhye saubhadreṇa mahātmanā||

Verse 34

पुत्रस्ते दुर्मुखो राजन्दुःसहश्च महारथः। गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ।।

putraste durmukho rājanduḥsahaśca mahārathaḥ| gadayā bhīmasenena nihatau śūramāninau||

Verse 35

दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश्च महारथः। कृत्वा त्वसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।। 2 ।।

durmarṣaṇo durviṣaho durjayaśca mahārathaḥ| kṛtvā tvasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ|| 2 ||

Verse 36

उभौ कलिङ्गवृषकौ भ्रातरौ युद्धदुर्मदौ। कृत्वा चासुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्।।

ubhau kaliṅgavṛṣakau bhrātarau yuddhadurmadau| kṛtvā cāsukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam||

Verse 37

सचिवो वृषपर्वा ते शूरः परमवीर्यवान्। भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्।।

sacivo vṛṣaparvā te śūraḥ paramavīryavān| bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam||

Verse 38

तथैव पौरवो राजा नागायुतबलो महान्। समरे पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना।।

tathaiva pauravo rājā nāgāyutabalo mahān| samare pāṇḍuputreṇa nihataḥ savyasācinā||

Verse 39

वसातयो महाराज द्विसाहस्राः प्रहारिणः। शूरसेनाश्च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः।।

vasātayo mahārāja dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ| śūrasenāśca vikrāntāḥ sarve yudhi nipātitāḥ||

Verse 40

अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो रणोत्कटाः। शिबयश्च रथोदाराः कालिङ्गसहिता हताः।।

abhīṣāhāḥ kavacinaḥ praharanto raṇotkaṭāḥ| śibayaśca rathodārāḥ kāliṅgasahitā hatāḥ||

Verse 41

गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोपनाः। गोपालाः कृतवीरास्ते निहताः सव्यसाचिना।।

gokule nityasaṃvṛddhā yuddhe paramakopanāḥ| gopālāḥ kṛtavīrāste nihatāḥ savyasācinā||

Verse 42

श्रेणयो बहुसाहस्राः संशप्तकगणाश्च ये। ते सर्वे पार्थमासाद्य गदा वैवस्वतक्षयम्।।

śreṇayo bahusāhasrāḥ saṃśaptakagaṇāśca ye| te sarve pārthamāsādya gadā vaivasvatakṣayam||

Verse 43

श्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ। त्वदर्थमतिविक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना।।

śyālau tava mahārāja rājānau vṛṣakācalau| tvadarthamativikrāntau nihatau savyasācinā||

Verse 44

उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस्तथा। साल्वराजो महाबाहुर्भीमसेनेन पातितः।।

ugrakarmā maheṣvāso nāmataḥ karmatastathā| sālvarājo mahābāhurbhīmasenena pātitaḥ||

Verse 45

ओघवांश्च महाराज बृहन्तः सहितौ रणे। पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम्।।

oghavāṃśca mahārāja bṛhantaḥ sahitau raṇe| parākramantau mitrārthe gatau vaivasvatakṣayam||

Verse 46

तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेमधूर्तिर्विशाम्पते। निहतो गदया राजन्भीमसेनेन संयुगे।।

tathaiva rathināṃ śreṣṭhaḥ kṣemadhūrtirviśāmpate| nihato gadayā rājanbhīmasenena saṃyuge||

Verse 47

तथा राजन्महेष्वासो जलसन्धौ महाबलः। सुमहत्कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे।।

tathā rājanmaheṣvāso jalasandhau mahābalaḥ| sumahatkadanaṃ kṛtvā hataḥ sātyakinā raṇe||

Verse 48

अलम्बुसो राक्षसेन्द्रः खरबन्धुरयानवान्। घटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्।। दुर्मनाश्च महारथः इति क.ख.ङ.पाठः। विकर्णश्च महाबलः इति ङ. पाठः।।

alambuso rākṣasendraḥ kharabandhurayānavān| ghaṭotkacena vikramya gamito yamasādanam|| durmanāśca mahārathaḥ iti ka.kha.ṅa.pāṭhaḥ| vikarṇaśca mahābalaḥ iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 49

राधेयः सूतपुत्रश्च भ्रातरश्च महारथाः। केकयाः सर्वशश्चापि निहताः स्व्यसाचिना।।

rādheyaḥ sūtaputraśca bhrātaraśca mahārathāḥ| kekayāḥ sarvaśaścāpi nihatāḥ svyasācinā||

Verse 50

मालवा मद्रकाश्चैव द्राविडाश्चोग्रकर्मिणः। यौधेयाश्च ललित्थाश्च क्षुद्रकाश्चाप्युशीनराः।।

mālavā madrakāścaiva drāviḍāścograkarmiṇaḥ| yaudheyāśca lalitthāśca kṣudrakāścāpyuśīnarāḥ||

Verse 51

मावेल्लकास्तुण्डिकेराः सावित्रीपुत्रकाश्च ये। प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च मारिष।।

māvellakāstuṇḍikerāḥ sāvitrīputrakāśca ye| prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca māriṣa||

Verse 52

पत्तीनां निहताः सङ्घा हयानां प्रयुतानि च। रथव्रजाश्च निहता हताश्च वरवारणाः।।

pattīnāṃ nihatāḥ saṅghā hayānāṃ prayutāni ca| rathavrajāśca nihatā hatāśca varavāraṇāḥ||

Verse 53

सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाः। कालेन महताऽऽयस्ताः कुशलैर्ये च वर्धिताः।।

sadhvajāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ savarmāmbarabhūṣaṇāḥ| kālena mahatā''yastāḥ kuśalairye ca vardhitāḥ||

Verse 54

ते हताः समरे राजन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा। अन्ये तथाऽमितबलाः परस्परवधैषिणः।।

te hatāḥ samare rājanpārthenākliṣṭakarmaṇā| anye tathā'mitabalāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ||

Verse 55

एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणे। हताः सहस्रशो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।

ete cānye ca bahavo rājānaḥ sagaṇā raṇe| hatāḥ sahasraśo rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi||

Verse 56

एवमेष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे। महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणः।।

evameṣa kṣayo vṛttaḥ karṇārjunasamāgame| mahendreṇa yathā vṛtro yathā rāmeṇa rāvaṇaḥ||

Verse 57

यथा कृष्णेन नरको मुरुश्च निहतो रणे। कार्तवीर्यश्च रामेण भार्गवेण यथा हतः।।

yathā kṛṣṇena narako muruśca nihato raṇe| kārtavīryaśca rāmeṇa bhārgaveṇa yathā hataḥ||

Verse 58

सज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः। रणे कृत्वा महद्युद्धं घोरं त्रैलोक्यमोहनम्।।

sajñātibāndhavaḥ śūraḥ samare yuddhadurmadaḥ| raṇe kṛtvā mahadyuddhaṃ ghoraṃ trailokyamohanam||

Verse 59

यथा स्कन्देन महिषो यथा रुद्रेण चान्धकः। तथाऽर्जुनेन स हतो द्वैरथे युद्धदुर्मदः।। खरबन्धुरयानवान् गर्दभसंयुतरथवान्। अलायुधो राक्षसेन्द्रो बकबन्धुरयानवान् इति क.ख.ङ.पाठः।।

yathā skandena mahiṣo yathā rudreṇa cāndhakaḥ| tathā'rjunena sa hato dvairathe yuddhadurmadaḥ|| kharabandhurayānavān gardabhasaṃyutarathavān| alāyudho rākṣasendro bakabandhurayānavān iti ka.kha.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 60

सामात्यबान्धवो राजन्कर्णः प्रहरतां वरः। जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृपः।।

sāmātyabāndhavo rājankarṇaḥ praharatāṃ varaḥ| jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ nṛpaḥ||

Verse 61

तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे। उच्यमानो महाराज बन्धुभिर्हितकाङ्क्षिभिः।।

tīrṇaṃ tatpāṇḍavai rājanyatpurā nāvabudhyase| ucyamāno mahārāja bandhubhirhitakāṅkṣibhiḥ||

Verse 62

न कृतं च त्वया पूर्वं दैवेन विधिना बलात्। तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं सुमहात्ययम्।।

na kṛtaṃ ca tvayā pūrvaṃ daivena vidhinā balāt| tadidaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ sumahātyayam||

Verse 63

गाणां राज्यकामानां त्वया राजन्हितैषिणा। अहितान्येव चीर्णानि तेषां ते फलमागतम्।।

gāṇāṃ rājyakāmānāṃ tvayā rājanhitaiṣiṇā| ahitānyeva cīrṇāni teṣāṃ te phalamāgatam||