Adhyaya 101

Verse 1

कर्णवधानन्तरमर्जुनेन युधिष्ठिराभिवादनम्।। 1 ।। तेन कृष्णार्जुनप्रशंसनम्।। 2 ।। कृष्णयुधिष्ठिरसंवादः।। 3 ।। सञ्जय उवाच। हते वैकर्तने कर्णे कुरवो भयपीडिताः। वीक्षमाणा दिशः सर्वाः पलायन्त सहस्रशः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्रिकायां संहितायां वैयासिक्यां कर्णपर्वणि एकाधिकशततमोऽध्यायः।। 101 ।। ।। कर्णपर्व समाप्तम्।। 8 ।। अतः परं शल्यपर्व भविष्यति।

karṇavadhānantaramarjunena yudhiṣṭhirābhivādanam|| 1 || tena kṛṣṇārjunapraśaṃsanam|| 2 || kṛṣṇayudhiṣṭhirasaṃvādaḥ|| 3 || sañjaya uvāca| hate vaikartane karṇe kuravo bhayapīḍitāḥ| vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāḥ palāyanta sahasraśaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śatasāhasrikāyāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ karṇaparvaṇi ekādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 101 || || karṇaparva samāptam|| 8 || ataḥ paraṃ śalyaparva bhaviṣyati|

Verse 2

रावणं निहतं दृष्ट्वा राक्षसा राघवेण वा। दिशो भीता द्रवन्नेव तावका भयपीडिताः।। तस्यायमाद्यः श्लोकः।। जनमेजय उवाच। एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना।

rāvaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasā rāghaveṇa vā| diśo bhītā dravanneva tāvakā bhayapīḍitāḥ|| tasyāyamādyaḥ ślokaḥ|| janamejaya uvāca| evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā|

Verse 3

ततो महारवं चक्रुर्योधा राजन्समन्ततः। वार्यमाणा भृशोद्विग्नास्तव पुत्रेण भारत।।

tato mahāravaṃ cakruryodhā rājansamantataḥ| vāryamāṇā bhṛśodvignāstava putreṇa bhārata||

Verse 4

तेषां तु मतमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ। अवहारं ततश्चक्रे शल्यस्यानुमतेन च।।

teṣāṃ tu matamājñāya putraste bharatarṣabha| avahāraṃ tataścakre śalyasyānumatena ca||

Verse 5

कृतवर्मा रणे तूर्णं वृतो भारत तावकैः। नारायणावशिष्टैश्च शिबिरायैव दुद्रुवे।।

kṛtavarmā raṇe tūrṇaṃ vṛto bhārata tāvakaiḥ| nārāyaṇāvaśiṣṭaiśca śibirāyaiva dudruve||

Verse 6

अश्वत्थामा ततः शूरो विनिश्वस्य मुहुर्मुहुः। पाण्डवानां जयं दृष्ट्वा शिबिरायैव दुद्रुवे।।

aśvatthāmā tataḥ śūro viniśvasya muhurmuhuḥ| pāṇḍavānāṃ jayaṃ dṛṣṭvā śibirāyaiva dudruve||

Verse 7

कृपः शारद्वतो राजन्नागानीकेन भारत। महता मेघकल्पेन शिबिरायैव दुद्रुवे।।

kṛpaḥ śāradvato rājannāgānīkena bhārata| mahatā meghakalpena śibirāyaiva dudruve||

Verse 8

गान्धाराणां सहस्रेण शकुनिः परिवारितः। सुशर्मा च ययौ राजन्वीक्षमाणो भयार्दितः।।

gāndhārāṇāṃ sahasreṇa śakuniḥ parivāritaḥ| suśarmā ca yayau rājanvīkṣamāṇo bhayārditaḥ||

Verse 9

दुर्योधनोऽपि स ययौ ह्वतसर्वस्व आतुरः। ज्ञातिशोकसमापन्नश्चिन्तयित्वा मुहुर्मुहुः।।

duryodhano'pi sa yayau hvatasarvasva āturaḥ| jñātiśokasamāpannaścintayitvā muhurmuhuḥ||

Verse 10

छिन्नध्वजेन शल्यस्तु रथेन रथिनां वरः। प्रययौ शिबिरायैव वीक्षमाणो दिशो दश।।

chinnadhvajena śalyastu rathena rathināṃ varaḥ| prayayau śibirāyaiva vīkṣamāṇo diśo daśa||

Verse 11

ततोऽपरे सुबहुशो भारतानां महारथाः। व्यद्रवन्त दिशो भीता भयविह्वलचेतसः।।

tato'pare subahuśo bhāratānāṃ mahārathāḥ| vyadravanta diśo bhītā bhayavihvalacetasaḥ||

Verse 12

अश्रूपूर्णा भयोद्विग्ना वेपमाना भयातुराः। कुरवः प्राद्रवन्सर्वे दृष्ट्वा कर्णं निपातितम्।।

aśrūpūrṇā bhayodvignā vepamānā bhayāturāḥ| kuravaḥ prādravansarve dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitam||

Verse 13

प्रशंसन्तोऽर्जुनं केचित्केचित्कर्णं महारथाः। प्राद्रवन्त रणे भीताः कुरवः कुरुसत्तम।।

praśaṃsanto'rjunaṃ kecitkecitkarṇaṃ mahārathāḥ| prādravanta raṇe bhītāḥ kuravaḥ kurusattama||

Verse 14

तेषां योधसहस्राणां तावकानां महामृधे। नासीत्तत्र पुमान्कश्चिद्यस्तु युद्धे मनो दधे।।

teṣāṃ yodhasahasrāṇāṃ tāvakānāṃ mahāmṛdhe| nāsīttatra pumānkaścidyastu yuddhe mano dadhe||

Verse 15

कर्णे हते महाराज निराशाः कुरवोऽभवन्। जीवनेषु च राज्येषु दारेषु च धनेषु च।।

karṇe hate mahārāja nirāśāḥ kuravo'bhavan| jīvaneṣu ca rājyeṣu dāreṣu ca dhaneṣu ca||

Verse 16

तान्समानीय पुत्रस्ते यत्नेन महता विभो। निवेशाय मनो दध्रे दुःखशोकसमन्वितः।।

tānsamānīya putraste yatnena mahatā vibho| niveśāya mano dadhre duḥkhaśokasamanvitaḥ||

Verse 17

तस्याज्ञां शिरसा दीनाः प्रतिगृह्य विशाम्पते। विषण्णमनसो भीत्या न्यविशन्त महारथाः।।

tasyājñāṃ śirasā dīnāḥ pratigṛhya viśāmpate| viṣaṇṇamanaso bhītyā nyaviśanta mahārathāḥ||

Verse 18

चिन्तयन्तो वधं घोरं सूतपुत्रस्य संयुगे। अर्जुनस्य जयं युद्धे चिन्तयानाः पुनःपुनः।।

cintayanto vadhaṃ ghoraṃ sūtaputrasya saṃyuge| arjunasya jayaṃ yuddhe cintayānāḥ punaḥpunaḥ||

Verse 19

पाण्डवाश्च महेष्वासा न्यविशन्त परन्तपाः। प्रहृष्टमनसः सर्वे जित्वा शत्रुं महारथाः।।

pāṇḍavāśca maheṣvāsā nyaviśanta parantapāḥ| prahṛṣṭamanasaḥ sarve jitvā śatruṃ mahārathāḥ||

Verse 20

ततो युधिष्ठिरं तत्र निविष्टं वै मुदान्वितम्। समेत्य सर्वे पाञ्चाला वर्धयन्तो यथाविधि।।

tato yudhiṣṭhiraṃ tatra niviṣṭaṃ vai mudānvitam| sametya sarve pāñcālā vardhayanto yathāvidhi||

Verse 21

अर्जुनस्तु रथात्तूर्णमवरुह्य महायशाः। धर्मराजस्य चरणौ पीडयामास हृष्टवत्।।

arjunastu rathāttūrṇamavaruhya mahāyaśāḥ| dharmarājasya caraṇau pīḍayāmāsa hṛṣṭavat||

Verse 22

तमुत्थाप्य महाराज धर्मपुत्रः प्रतापवान्। सस्वजे भरतश्रेष्ठमुपजिघ्रन्नुपस्पृशन्।।

tamutthāpya mahārāja dharmaputraḥ pratāpavān| sasvaje bharataśreṣṭhamupajighrannupaspṛśan||

Verse 23

नकुलः सहदेवश्च पाण्डवश्च वृकोदरः। अभिवाद्य महाराजमस्वजन्त स्म फल्गुनम्।।

nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍavaśca vṛkodaraḥ| abhivādya mahārājamasvajanta sma phalgunam||

Verse 24

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डवानां च ये रथाः। वर्धयन्ते स्म राजानं निहते सूतनन्दने।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍavānāṃ ca ye rathāḥ| vardhayante sma rājānaṃ nihate sūtanandane||

Verse 25

ततः कृष्णो महाराज सात्यकिश्चापि सात्वतः। वर्धयन्ते स्म राजानं निहते सूतनन्दने।।

tataḥ kṛṣṇo mahārāja sātyakiścāpi sātvataḥ| vardhayante sma rājānaṃ nihate sūtanandane||

Verse 26

वासुदेवश्च कौन्तेयं प्रणयादिदमब्रवीत्। अद्य राजन्हताः सर्वे धार्तराष्ट्राः सराजकाः। हते वैकर्तने कर्णे रथानां प्रवरे रथे।।

vāsudevaśca kaunteyaṃ praṇayādidamabravīt| adya rājanhatāḥ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ| hate vaikartane karṇe rathānāṃ pravare rathe||

Verse 27

यदि लोकास्त्रयः सर्वे योधयेयुः सवासवाः। तथापि दुर्जयः सूतस्तव कोपात्तु सूदितः।।

yadi lokāstrayaḥ sarve yodhayeyuḥ savāsavāḥ| tathāpi durjayaḥ sūtastava kopāttu sūditaḥ||

Verse 28

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो जनार्दनम्।।

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam||

Verse 29

तव प्रसादाद्ग्रोविन्द हतः कर्णो महायशाः। पाण्डवाश्च जयं प्राप्या नाशिताश्चापि शत्रवः।।

tava prasādādgrovinda hataḥ karṇo mahāyaśāḥ| pāṇḍavāśca jayaṃ prāpyā nāśitāścāpi śatravaḥ||

Verse 30

त्वं हि शक्तो भयात्त्रातुं यस्य कस्यचिदाहवे। त्वमस्य जगतो गोप्ता पाण्डवानां च सर्वदा।।

tvaṃ hi śakto bhayāttrātuṃ yasya kasyacidāhave| tvamasya jagato goptā pāṇḍavānāṃ ca sarvadā||

Verse 31

त्वां समासाद्य शक्रोऽपि मोदते दिवि नित्यशः। त्वं पाता पाण्डुपुत्राणां यथैव जगतस्तथा।।

tvāṃ samāsādya śakro'pi modate divi nityaśaḥ| tvaṃ pātā pāṇḍuputrāṇāṃ yathaiva jagatastathā||

Verse 32

अनाश्चर्यो जयस्तेषां भक्तिर्येषां त्वयि प्रभो।।

anāścaryo jayasteṣāṃ bhaktiryeṣāṃ tvayi prabho||

Verse 33

त्वया नाथेन गोविन्द नाथवन्तो वयं युधि। यथेन्द्रेण पुरा देवास्त्वया चापि जनार्दन।।

tvayā nāthena govinda nāthavanto vayaṃ yudhi| yathendreṇa purā devāstvayā cāpi janārdana||

Verse 34

स्वप्स्याम्यद्य सुखं कृष्णनिद्रां लप्स्ये त्वहं क्षपाम्। विगतं हि भयं मेऽद्य त्वत्प्रसादान्न संशयः।।

svapsyāmyadya sukhaṃ kṛṣṇanidrāṃ lapsye tvahaṃ kṣapām| vigataṃ hi bhayaṃ me'dya tvatprasādānna saṃśayaḥ||

Verse 35

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः प्राह पाण्डवम्। निमित्तमात्रं हि वयं तवाप्यस्मिन्मुदागमे।।

evamuktastu pārthena keśavaḥ prāha pāṇḍavam| nimittamātraṃ hi vayaṃ tavāpyasminmudāgame||

Verse 36

यस्य ते भ्रातरः शूरा भीमसेनादयो नृप। सम्बन्धिनश्चेन्द्रवीर्याः पार्षतप्रमुखास्तथा।।

yasya te bhrātaraḥ śūrā bhīmasenādayo nṛpa| sambandhinaścendravīryāḥ pārṣatapramukhāstathā||

Verse 37

अर्हते च भवान्नित्यं प्रियं नित्यं च मद्वितम्। प्रियो हि मे त्वमेतेन वचनेन नरोत्तम।।

arhate ca bhavānnityaṃ priyaṃ nityaṃ ca madvitam| priyo hi me tvametena vacanena narottama||

Verse 38

इत्युक्तो धर्मराजस्तु स्वरथं हेमभूपितम्। दन्तवर्णैर्हयैर्युक्तं कालवालैर्महीपतिः।।

ityukto dharmarājastu svarathaṃ hemabhūpitam| dantavarṇairhayairyuktaṃ kālavālairmahīpatiḥ||

Verse 39

आस्थाय पुरुषव्याघ्रः स्वबलेनापि संवृतः। प्रययौ बहुवृत्तान्तं द्रष्टुमायोधनं प्रति।।

āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenāpi saṃvṛtaḥ| prayayau bahuvṛttāntaṃ draṣṭumāyodhanaṃ prati||

Verse 40

सम्भाषमाणौ तौ वीर उभौ माधवपाण्डवौ।।

sambhāṣamāṇau tau vīra ubhau mādhavapāṇḍavau||

Verse 41

स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम्। गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः सर्वतः सन्निपीडितम्।।

sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham| gāṇḍīvamuktairviśikhaiḥ sarvataḥ sannipīḍitam||

Verse 42

सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः। प्रशशंस नरव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ।।

saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ| praśaśaṃsa naravyāghrāvubhau mādhavapāṇḍavau||

Verse 43

अद्य राजाऽस्मि सर्वस्यां पृथिव्यां मधुसूदन। दिष्ट्या जयसि गोविन्द दिष्ट्याशत्रुर्निपातितः।।

adya rājā'smi sarvasyāṃ pṛthivyāṃ madhusūdana| diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyāśatrurnipātitaḥ||

Verse 44

एवं सुबहुशो राजन्प्रशशंस जनार्दनम्। अर्जुनं च कुरुश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

evaṃ subahuśo rājanpraśaśaṃsa janārdanam| arjunaṃ ca kuruśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 45

दृष्ट्वा च निहतं कर्णं स पुत्रं पार्थसायकैः। पुनर्जातमिवात्मानं मेने कुरुकुलोद्वहः।।

dṛṣṭvā ca nihataṃ karṇaṃ sa putraṃ pārthasāyakaiḥ| punarjātamivātmānaṃ mene kurukulodvahaḥ||

Verse 46

समेत्य च कुरुश्रेष्ठं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। वर्धयन्ति स्म राजानो हर्षयुक्ता महारथाः।।

sametya ca kuruśreṣṭhaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram| vardhayanti sma rājāno harṣayuktā mahārathāḥ||

Verse 47

सञ्जय उवाच। एवमेष क्षयो वृत्तः सुमहान्रोमहर्षणः। तव दुर्मन्त्रिते राजन्दिष्ट्या त्वमनुशोचसि।।

sañjaya uvāca| evameṣa kṣayo vṛttaḥ sumahānromaharṣaṇaḥ| tava durmantrite rājandiṣṭyā tvamanuśocasi||

Verse 48

वैशम्पायन उवाच। श्रुत्वैतदप्रियं राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः। पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमासनात्। तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी दिव्यदर्शना।।

vaiśampāyana uvāca| śrutvaitadapriyaṃ rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ| papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramāsanāt| tathā satyavratā devī gāndhārī divyadarśanā||

Verse 49

ततस्तूर्णं तु विदुरस्तं नृपं सञ्जयस्तथा। पर्याश्वासयतां चैतावुभावेव तु भूमिपम्।।

tatastūrṇaṃ tu vidurastaṃ nṛpaṃ sañjayastathā| paryāśvāsayatāṃ caitāvubhāveva tu bhūmipam||

Verse 50

तथैवाश्वासयामासुर्गान्धारीं कुरुयोषितः।।

tathaivāśvāsayāmāsurgāndhārīṃ kuruyoṣitaḥ||

Verse 51

स दैवं परमं मेने भवितव्यं च भारत। ताभ्यामाश्वासितो राजा तूष्णीमास्ते विशाम्पते।।

sa daivaṃ paramaṃ mene bhavitavyaṃ ca bhārata| tābhyāmāśvāsito rājā tūṣṇīmāste viśāmpate||

Verse 52

एवमाख्याय राज्ञे च सञ्जयो राजसत्तम। जगाम शिबिरं भूयो हते कर्णे महात्मनि।।

evamākhyāya rājñe ca sañjayo rājasattama| jagāma śibiraṃ bhūyo hate karṇe mahātmani||

Verse 53

स दृष्ट्वा निहतं शल्यं राजानं च सुयोधनम्। शकुनिं सुबहून्राजन्सैनिकांश्च सहस्रशः।।

sa dṛṣṭvā nihataṃ śalyaṃ rājānaṃ ca suyodhanam| śakuniṃ subahūnrājansainikāṃśca sahasraśaḥ||

Verse 54

तथैव पाण्डवीं सेनां निहतां प्रेक्ष्य सञ्जयः। सौप्तिके द्रौणिना राजन्हतवाजिनरद्विपाम्।।

tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ nihatāṃ prekṣya sañjayaḥ| sauptike drauṇinā rājanhatavājinaradvipām||

Verse 55

स हि दृष्ट्वा हतान्सर्वान्समन्ताद्युधि सञ्जयः। प्रयातो हास्तिनपुरं शोकार्तो भयविह्वलः।।

sa hi dṛṣṭvā hatānsarvānsamantādyudhi sañjayaḥ| prayāto hāstinapuraṃ śokārto bhayavihvalaḥ||

Verse 56

हतेषु पुनरेतेषु प्रभूतगजवाजिषु। योधैश्च तैर्महाराज नानादेशसमुद्भवैः।।

hateṣu punareteṣu prabhūtagajavājiṣu| yodhaiśca tairmahārāja nānādeśasamudbhavaiḥ||

Verse 57

कुरुक्षेत्रं तु तत्सर्वं शून्यमासीद्विशाम्पते। निहतैः पाण्डवेयैश्च धार्तराष्ट्रैश्च संयुगे।।

kurukṣetraṃ tu tatsarvaṃ śūnyamāsīdviśāmpate| nihataiḥ pāṇḍaveyaiśca dhārtarāṣṭraiśca saṃyuge||

Verse 58

यथाहि विषयं वृत्तं धार्तराष्ट्रस्य संञ्जयः। निवेदयति तत्सर्वं यथावृत्तं यथाविधि।।

yathāhi viṣayaṃ vṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃñjayaḥ| nivedayati tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ yathāvidhi||

Verse 59

एवं महायुद्धमिदं महात्मनो धनञ्जयस्याधिरथेश्च यः पठेत्। स सम्यगिष्टस्य मखस्य यत्फलं तदाप्नुयाद्यः शृणुयाच्च नित्यशः।।

evaṃ mahāyuddhamidaṃ mahātmano dhanañjayasyādhiratheśca yaḥ paṭhet| sa samyagiṣṭasya makhasya yatphalaṃ tadāpnuyādyaḥ śṛṇuyācca nityaśaḥ||

Verse 60

मखो हि विष्णुर्भगवान्सनातनो वहन्ति यं चाप्यनिलेन्दुभानवः। अतोऽनसूयुः शृणुयात्पठेच्च यः स सर्वलोकांश्च जयेत्सुखी भवेत्।।

makho hi viṣṇurbhagavānsanātano vahanti yaṃ cāpyanilendubhānavaḥ| ato'nasūyuḥ śṛṇuyātpaṭhecca yaḥ sa sarvalokāṃśca jayetsukhī bhavet||