Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 66

Drona Parva · 43 verses

43 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच दुःशासनबलं हत्वा सव्यसाची धनंजयः सिन्धुराजं परीप्सन् वै द्रोणानीकम् उपाद्रवत्

    saṃjaya uvāca duḥśāsanabalaṃ hatvā savyasācī dhanaṃjayaḥ sindhurājaṃ parīpsan vai droṇānīkam upādravat

    Sanjaya said: Having slain Duhshasana's force, Savyasachin Dhananjaya, longing to reach the Sindhu king, rushed against Drona's host.

    संजय ने कहा — दुःशासन की सेना का संहार करके सव्यसाची धनंजय, सिन्धुराज तक पहुँचने की इच्छा से, द्रोण की सेना पर टूट पड़े।

  2. Verse 2

    स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् कृताञ्जलिर् इदं वाक्यं कृष्णस्यानुमते ऽब्रवीत्

    sa tu droṇaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam kṛtāñjalir idaṃ vākyaṃ kṛṣṇasyānumate 'bravīt

    Reaching Drona, stationed at the array's mouth, with joined hands he spoke this word, with Krishna's assent:

    व्यूह के मुख पर खड़े द्रोण के पास पहुँचकर, हाथ जोड़कर, कृष्ण की सम्मति से उन्होंने यह वचन कहा —

  3. Verse 3

    शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन् स्वस्ति चैव वदस्व मे भवत्प्रसादाद् इच्छामि प्रवेष्टुं दुर्भिदां चमूम्

    śivena dhyāhi māṃ brahman svasti caiva vadasva me bhavatprasādād icchāmi praveṣṭuṃ durbhidāṃ camūm

    'Think auspiciously upon me, O Brahmana, and bid me well. By your grace I wish to enter this host, hard to pierce.'

    'हे ब्रह्मन्, मेरे प्रति शुभ भावना से ध्यान कीजिए और मेरे कल्याण का वचन कहिए। आपकी कृपा से मैं इस दुर्भेद्य सेना में प्रवेश करना चाहता हूँ।'

  4. Verse 4

    भवान् पितृसमो मह्यं धर्मराजसमो ऽपि च तथा कृष्णसमश् चैव सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते

    bhavān pitṛsamo mahyaṃ dharmarājasamo 'pi ca tathā kṛṣṇasamaś caiva satyam etad bravīmi te

    'You are to me as a father, and as the King of Righteousness, and even as Krishna. This truth I speak to you.'

    'आप मेरे लिए पिता के समान हैं, धर्मराज के समान भी, और कृष्ण के समान भी — यह सत्य मैं आपसे कहता हूँ।'

  5. Verse 5

    अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस् तवानघ तथाहम् अपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम

    aśvatthāmā yathā tāta rakṣaṇīyas tavānagha tathāham api te rakṣyaḥ sadaiva dvijasattama

    'As Ashvatthama, dear as your son, is to be protected by you, O sinless one, so am I too ever to be protected by you, O best of the twice-born.'

    'हे अनघ, हे द्विजश्रेष्ठ, जैसे पुत्र-तुल्य अश्वत्थामा आपके द्वारा रक्षणीय हैं, वैसे ही मैं भी सदैव आपके द्वारा रक्षणीय हूँ।'

  6. Verse 6

    तव प्रसादाद् इच्छामि सिन्धुराजानम् आहवे निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे विभो

    tava prasādād icchāmi sindhurājānam āhave nihantuṃ dvipadāṃ śreṣṭha pratijñāṃ rakṣa me vibho

    'By your grace I wish to slay the Sindhu king in battle, O best of men; let me keep my vow, O lord.'

    'हे द्विपदों में श्रेष्ठ, हे विभो, आपकी कृपा से मैं युद्ध में सिन्धुराज का वध करना चाहता हूँ; मेरी प्रतिज्ञा की रक्षा कीजिए।'

  7. Verse 7

    एवम् उक्तस् तदाचार्यः प्रत्युवाच स्मयन्न् इव माम् अजित्वा न बीभत्सो शक्यो जेतुं जयद्रथः

    evam uktas tadācāryaḥ pratyuvāca smayann iva mām ajitvā na bībhatso śakyo jetuṃ jayadrathaḥ

    Thus addressed, the preceptor then answered, as though smiling: 'Without conquering me, O Bibhatsu, you cannot conquer Jayadratha.'

    ऐसा कहे जाने पर आचार्य ने मानो मुस्कराते हुए उत्तर दिया — 'हे बीभत्सु, मुझे जीते बिना तुम जयद्रथ को नहीं जीत सकते।'

  8. Verse 8

    एतावद् उक्त्वा तं द्रोणः शरव्रातैर् अवाकिरत् सरथाश्वध्वजं तीक्ष्णैः प्रहसन् वै ससारथिम्

    etāvad uktvā taṃ droṇaḥ śaravrātair avākirat sarathāśvadhvajaṃ tīkṣṇaiḥ prahasan vai sasārathim

    Having said only so much, Drona overwhelmed him with showers of sharp arrows — with his chariot, horses, and banner, and with his charioteer — laughing.

    इतना ही कहकर द्रोण ने हँसते हुए, रथ, घोड़ों, ध्वज और सारथि सहित उन्हें तीक्ष्ण बाणों की वर्षा से ढक दिया।

  9. Verse 9

    ततो ऽर्जुनः शरव्रातान् द्रोणस्यावार्य सायकैः द्रोणम् अभ्यर्दयद् बाणैर् घोररूपैर् महत्तरैः

    tato 'rjunaḥ śaravrātān droṇasyāvārya sāyakaiḥ droṇam abhyardayad bāṇair ghorarūpair mahattaraiḥ

    Then Arjuna, warding off Drona's showers of shafts with his arrows, sorely pressed Drona with arrows of dreadful form, larger still.

    तब अर्जुन ने द्रोण के बाण-समूहों को अपने बाणों से रोककर, घोर रूप वाले और भी बड़े बाणों से द्रोण को पीड़ित किया।

  10. Verse 10

    विव्याध च रणे द्रोणम् अनुमान्य विशां पते क्षत्रधर्मं समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः

    vivyādha ca raṇe droṇam anumānya viśāṃ pate kṣatradharmaṃ samāsthāya navabhiḥ sāyakaiḥ punaḥ

    And in battle, having honoured Drona, O lord of peoples, holding to the kshatriya's duty, he pierced Drona again with nine shafts.

    हे प्रजापते, और रण में द्रोण का सम्मान करते हुए, क्षत्रधर्म का आश्रय लेकर, उन्होंने फिर नौ बाणों से द्रोण को बेध डाला।

  11. Verse 11

    तस्येषून् इषुभिश् छित्त्वा द्रोणो विव्याध ताव् उभौ विषाग्निज्वलनप्रख्यैर् इषुभिः कृष्णपाण्डवौ

    tasyeṣūn iṣubhiś chittvā droṇo vivyādha tāv ubhau viṣāgnijvalanaprakhyair iṣubhiḥ kṛṣṇapāṇḍavau

    Cutting off his arrows with his arrows, Drona pierced both — Krishna and the Pandava — with shafts like poison and blazing fire.

    द्रोण ने अपने बाणों से उनके बाणों को काटकर, विष और प्रज्वलित अग्नि के समान बाणों से उन दोनों — कृष्ण और पाण्डव — को बेध डाला।

  12. Verse 12

    इयेष पाण्डवस् तस्य बाणैश् छेत्तुं शरासनम् तस्य चिन्तयतस् त्व् एवं फल्गुनस्य महात्मनः द्रोणः शरैर् असंभ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान्

    iyeṣa pāṇḍavas tasya bāṇaiś chettuṃ śarāsanam tasya cintayatas tv evaṃ phalgunasya mahātmanaḥ droṇaḥ śarair asaṃbhrānto jyāṃ cicchedāśu vīryavān

    The Pandava sought to cut off his bow with arrows; but as the great-souled Phalguna was thus purposing, Drona, unperturbed and valiant, swiftly cut his bowstring with arrows,

    पाण्डव ने बाणों से उनका धनुष काटना चाहा; किन्तु जब महात्मा फाल्गुन ऐसा विचार कर रहे थे, तभी अविचलित, पराक्रमी द्रोण ने बाणों से शीघ्र ही उनकी प्रत्यंचा काट दी,

  13. Verse 13

    विव्याध च हयान् अस्य ध्वजं सारथिम् एव च अर्जुनं च शरैर् वीरं स्मयमानो ऽभ्यवाकिरत्

    vivyādha ca hayān asya dhvajaṃ sārathim eva ca arjunaṃ ca śarair vīraṃ smayamāno 'bhyavākirat

    and pierced his horses, his banner, and his charioteer, and overspread the hero Arjuna with arrows, smiling.

    और उनके घोड़ों, ध्वज तथा सारथि को बेधकर, मुस्कराते हुए वीर अर्जुन को बाणों से ढक दिया।

  14. Verse 14

    एतस्मिन्न् अन्तरे पार्थः सज्जं कृत्वा महद् धनुः विशेषयिष्यन्न् आचार्यं सर्वास्त्रविदुषां वरम् मुमोच षट्शतान् बाणान् गृहीत्वैकम् इव द्रुतम्

    etasminn antare pārthaḥ sajjaṃ kṛtvā mahad dhanuḥ viśeṣayiṣyann ācāryaṃ sarvāstraviduṣāṃ varam mumoca ṣaṭśatān bāṇān gṛhītvaikam iva drutam

    In this interval Partha, having made ready his mighty bow, wishing to surpass the preceptor, best of all who know weapons, loosed six hundred arrows as swiftly as if he had taken a single one;

    इसी बीच पार्थ ने अपने महान् धनुष को सज्जित करके, समस्त अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ आचार्य को पीछे छोड़ देने की इच्छा से, मानो एक ही बाण लिया हो — इतनी शीघ्रता से छह सौ बाण छोड़े;

  15. Verse 15

    पुनः सप्त शतान् अन्यान् सहस्रं चानिवर्तिनाम् चिक्षेपायुतशश् चान्यांस् ते ऽघ्नन् द्रोणस्य तां चमूम्

    punaḥ sapta śatān anyān sahasraṃ cānivartinām cikṣepāyutaśaś cānyāṃs te 'ghnan droṇasya tāṃ camūm

    and again seven hundred others, and a thousand more of the unfailing shafts, and hurled others by the myriad — and they slew Drona's host.

    फिर अन्य सात सौ, तथा पीछे न हटने वाले एक हज़ार बाण, और अन्य अनेक अयुत (दस-दस हज़ार) बाण फेंके — और उन्होंने द्रोण की उस सेना का संहार किया।

  16. Verse 16

    तैः सम्यग् अस्तैर् बलिना कृतिना चित्रयोधिना मनुष्यवाजिमातङ्गा विद्धाः पेतुर् गतासवः

    taiḥ samyag astair balinā kṛtinā citrayodhinā manuṣyavājimātaṅgā viddhāḥ petur gatāsavaḥ

    By those well-aimed shafts of the strong, skilled, wondrous fighter, men, horses, and elephants, pierced, fell lifeless.

    उस बलवान्, कुशल, विचित्र-युद्ध करने वाले (अर्जुन) के भली-भाँति छोड़े गये उन बाणों से बिंधे हुए मनुष्य, घोड़े और हाथी प्राणहीन होकर गिर पड़े।

  17. Verse 17

    विद्रुताश् च रणे पेतुः संछिन्नायुधजीविताः रथिनो रथमुख्येभ्यः सहयाः शरपीडिताः

    vidrutāś ca raṇe petuḥ saṃchinnāyudhajīvitāḥ rathino rathamukhyebhyaḥ sahayāḥ śarapīḍitāḥ

    And, routed in battle, their weapons and lives cut off, car-warriors fell from the best of chariots, with their horses, sorely pressed with arrows.

    और रण में पराजित होकर, जिनके आयुध और प्राण कट गये थे, वे बाणपीड़ित रथी अपने श्रेष्ठ रथों से घोड़ों सहित गिर पड़े।

  18. Verse 18

    चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वज्रानिलहुताशनैः तुल्यरूपा गजाः पेतुर् गिर्यग्राम्बुदवेश्मनाम्

    cūrṇitākṣiptadagdhānāṃ vajrānilahutāśanaiḥ tulyarūpā gajāḥ petur giryagrāmbudaveśmanām

    Like those crushed, cast down, and burned by thunderbolt, wind, and fire, the elephants fell, resembling mountain-peaks, clouds, and water-dwellings.

    वज्र, वायु और अग्नि से चूर-चूर, उखड़े और जले हुए (पर्वतों) के समान रूप वाले वे हाथी, पर्वत-शिखरों, मेघों और जल-भवनों के समान गिर पड़े।

  19. Verse 19

    पेतुर् अश्वसहस्राणि प्रहतान्य् अर्जुनेषुभिः हंसा हिमवतः पृष्ठे वारिविप्रहता इव

    petur aśvasahasrāṇi prahatāny arjuneṣubhiḥ haṃsā himavataḥ pṛṣṭhe vāriviprahatā iva

    Thousands of horses fell, struck by Arjuna's arrows, like swans upon the ridge of Himavat smitten in flight by water.

    अर्जुन के बाणों से मारे गये सहस्रों घोड़े वैसे गिर पड़े जैसे हिमालय की चोटी पर जल (के वेग) से आहत हंस गिरते हैं।

  20. Verse 20

    रथाश्वद्विपपत्त्योघाः सलिलौघा इवाद्भुताः युगान्तादित्यरश्म्याभैः पाण्डवास्तशरैर् हताः

    rathāśvadvipapattyoghāḥ salilaughā ivādbhutāḥ yugāntādityaraśmyābhaiḥ pāṇḍavāstaśarair hatāḥ

    Masses of chariots, horses, elephants, and foot, like wondrous floods of water, were slain by the Pandava's shot arrows, bright as the sun's rays at the yuga's end.

    युगान्त के सूर्य-किरणों के समान आभा वाले पाण्डव के छोड़े गये बाणों से रथ, अश्व, गज और पैदल के समूह — अद्भुत जल-प्रवाहों के समान — मारे गये।

  21. Verse 21

    तं पाण्डवादित्यशरांशुजालं; कुरुप्रवीरान् युधि निष्टपन्तम् स द्रोणमेघः शरवर्षवेगैः; प्राच्छादयन् मेघ इवार्करश्मीन्

    taṃ pāṇḍavādityaśarāṃśujālaṃ; kurupravīrān yudhi niṣṭapantam sa droṇameghaḥ śaravarṣavegaiḥ; prācchādayan megha ivārkaraśmīn

    Him, that Pandava-sun of a net of arrow-rays, scorching the chief Kuru heroes in battle — that Drona-cloud, with the force of his arrow-showers, overspread, as a cloud overspreads the sun's rays.

    बाण-रूपी किरण-जाल वाले उस पाण्डव-रूपी सूर्य को, जो रण में कुरु-प्रवीरों को तपा रहा था, उस द्रोण-रूपी मेघ ने बाणवर्षा के वेगों से वैसे ढक दिया जैसे मेघ सूर्य की किरणों को ढक देता है।

  22. Verse 22

    अथात्यर्थविसृष्टेन द्विषताम् असुभोजिना आजघ्ने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनंजयम्

    athātyarthavisṛṣṭena dviṣatām asubhojinā ājaghne vakṣasi droṇo nārācena dhanaṃjayam

    Then, with an exceedingly-sped iron shaft, an eater of the lives of foes, Drona struck Dhananjaya upon the breast.

    तब द्रोण ने शत्रुओं के प्राणों का भक्षक एक नाराच अत्यन्त वेग से छोड़कर धनंजय की छाती पर मारा।

  23. Verse 23

    स विह्वलितसर्वाङ्गः क्षितिकम्पे यथाचलः धैर्यम् आलम्ब्य बीभत्सुर् द्रोणं विव्याध पत्रिभिः

    sa vihvalitasarvāṅgaḥ kṣitikampe yathācalaḥ dhairyam ālambya bībhatsur droṇaṃ vivyādha patribhiḥ

    With all his limbs shaken, like a mountain in an earthquake, Bibhatsu, clinging to fortitude, pierced Drona with feathered shafts.

    भूकम्प में पर्वत के समान समस्त अंगों से विह्वल होकर भी बीभत्सु ने धैर्य का सहारा लेकर द्रोण को पंखयुक्त बाणों से बेध डाला।

  24. Verse 24

    द्रोणस् तु पञ्चभिर् बाणैर् वासुदेवम् अताडयत् अर्जुनं च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभिः शरैः

    droṇas tu pañcabhir bāṇair vāsudevam atāḍayat arjunaṃ ca trisaptatyā dhvajaṃ cāsya tribhiḥ śaraiḥ

    Then Drona struck Vasudeva with five arrows, and Arjuna with three-and-seventy, and his banner with three shafts.

    तब द्रोण ने पाँच बाणों से वासुदेव को, तिहत्तर बाणों से अर्जुन को, और तीन बाणों से उनके ध्वज को ताड़ित किया।

  25. Verse 25

    विशेषयिष्यञ् शिष्यं च द्रोणो राजन् पराक्रमी अदृश्यम् अर्जुनं चक्रे निमेषाच् छरवृष्टिभिः

    viśeṣayiṣyañ śiṣyaṃ ca droṇo rājan parākramī adṛśyam arjunaṃ cakre nimeṣāc charavṛṣṭibhiḥ

    Wishing to surpass his pupil, Drona, O king, the valiant one, made Arjuna invisible in a moment with showers of arrows.

    हे राजन्, अपने शिष्य को पीछे छोड़ देने की इच्छा से पराक्रमी द्रोण ने क्षण भर में बाणवर्षा से अर्जुन को अदृश्य कर दिया।

  26. Verse 26

    प्रसक्तान् पततो ऽद्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् मण्डलीकृतम् एवास्य धनुश् चादृश्यताद्भुतम्

    prasaktān patato 'drākṣma bhāradvājasya sāyakān maṇḍalīkṛtam evāsya dhanuś cādṛśyatādbhutam

    Continuous we saw the shafts of the son of Bharadvaja falling; and his bow, bent into a circle, was seen — a marvel.

    हमने भारद्वाज (द्रोण) के निरन्तर गिरते हुए बाणों को देखा; और उनका मण्डलाकार किया हुआ धनुष अद्भुत रूप से दिखाई दिया।

  27. Verse 27

    ते ऽभ्ययुः समरे राजन् वासुदेवधनंजयौ द्रोणसृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्रपरिच्छदाः

    te 'bhyayuḥ samare rājan vāsudevadhanaṃjayau droṇasṛṣṭāḥ subahavaḥ kaṅkapatraparicchadāḥ

    They flew against Vasudeva and Dhananjaya in battle, O king, very many, loosed by Drona, feathered with heron-plumes.

    हे राजन्, द्रोण के छोड़े हुए कंकपत्रों से ढके वे बहुत-से बाण रण में वासुदेव और धनंजय की ओर दौड़ पड़े।

  28. Verse 28

    तद् दृष्ट्वा तादृशं युद्धं द्रोणपाण्डवयोस् तदा वासुदेवो महाबुद्धिः कार्यवत्ताम् अचिन्तयत्

    tad dṛṣṭvā tādṛśaṃ yuddhaṃ droṇapāṇḍavayos tadā vāsudevo mahābuddhiḥ kāryavattām acintayat

    Beholding such a fight of Drona and the Pandava then, Vasudeva of great wisdom bethought him of the pressing task.

    तब द्रोण और पाण्डव के उस वैसे युद्ध को देखकर महाबुद्धिमान वासुदेव ने कार्य की तात्कालिकता (आवश्यकता) पर विचार किया।

  29. Verse 29

    ततो ऽब्रवीद् वासुदेवो धनंजयम् इदं वचः पार्थ पार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत्

    tato 'bravīd vāsudevo dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ pārtha pārtha mahābāho na naḥ kālātyayo bhavet

    Then Vasudeva said this word to Dhananjaya: 'Partha, Partha, O mighty-armed one, let there be no wasting of time for us.'

    तब वासुदेव ने धनंजय से यह वचन कहा — 'हे पार्थ, हे पार्थ, हे महाबाहो, हमारे लिए समय का अपव्यय न हो।'

  30. Verse 30

    द्रोणम् उत्सृज्य गच्छामः कृत्यम् एतन् महत्तरम् पार्थश् चाप्य् अब्रवीत् कृष्णं यथेष्टम् इति केशव

    droṇam utsṛjya gacchāmaḥ kṛtyam etan mahattaram pārthaś cāpy abravīt kṛṣṇaṃ yatheṣṭam iti keśava

    'Leaving Drona, let us go; this other task is greater.' And Partha too said to Krishna, 'As you will, O Keshava.'

    'द्रोण को छोड़कर चलें; यह दूसरा कार्य (जयद्रथ-वध) कहीं बड़ा है।' और पार्थ ने भी कृष्ण से कहा — 'हे केशव, जैसी आपकी इच्छा।'

  31. Verse 31

    ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान् महाभुजः परिवृत्तश् च बीभत्सुर् अगच्छद् विसृजञ् शरान्

    tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā droṇaṃ prāyān mahābhujaḥ parivṛttaś ca bībhatsur agacchad visṛjañ śarān

    Then, having made the circumambulation of Drona, the mighty-armed one went on; and Bibhatsu, wheeling about, went, loosing arrows.

    तब महाबाहु (अर्जुन) द्रोण की प्रदक्षिणा करके आगे बढ़ गये; और मुड़कर बीभत्सु बाण छोड़ते हुए चले।

  32. Verse 32

    ततो ऽब्रवीत् स्मयन् द्रोणः क्वेदं पाण्डव गम्यते ननु नाम रणे शत्रुम् अजित्वा न निवर्तसे

    tato 'bravīt smayan droṇaḥ kvedaṃ pāṇḍava gamyate nanu nāma raṇe śatrum ajitvā na nivartase

    Then Drona, smiling, said: 'Whither, O Pandava, is this going? Surely, without conquering the foe in battle, you turn not back?'

    तब द्रोण ने मुस्कराते हुए कहा — 'हे पाण्डव, यह कहाँ जाया जा रहा है? निश्चय ही तुम रण में शत्रु को जीते बिना नहीं लौटते?'

  33. Verse 33

    अर्जुन उवाच गुरुर् भवान् न मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमो ऽस्मि ते न चास्ति स पुमांल् लोके यस् त्वां युधि पराजयेत्

    arjuna uvāca gurur bhavān na me śatruḥ śiṣyaḥ putrasamo 'smi te na cāsti sa pumāṃl loke yas tvāṃ yudhi parājayet

    Arjuna said: 'You are my preceptor, not my foe; I am your pupil, as your son. Nor is there that man in the world who could vanquish you in battle.'

    अर्जुन ने कहा — 'आप मेरे गुरु हैं, शत्रु नहीं; मैं आपका शिष्य, पुत्र-तुल्य हूँ। संसार में वह पुरुष नहीं जो युद्ध में आपको पराजित कर सके।'

  34. Verse 34

    संजय उवाच एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर् जयद्रथवधोत्सुकः त्वरायुक्तो महाबाहुस् तत् सैन्यं समुपाद्रवत्

    saṃjaya uvāca evaṃ bruvāṇo bībhatsur jayadrathavadhotsukaḥ tvarāyukto mahābāhus tat sainyaṃ samupādravat

    Sanjaya said: So speaking, Bibhatsu, eager for the slaying of Jayadratha, the mighty-armed one, in haste rushed against that army.

    संजय ने कहा — ऐसा कहते हुए जयद्रथ-वध के लिए उत्सुक महाबाहु बीभत्सु शीघ्रतापूर्वक उस सेना पर टूट पड़े।

  35. Verse 35

    तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम्

    taṃ cakrarakṣau pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau anvayātāṃ mahātmānau viśantaṃ tāvakaṃ balam

    Him, his two wheel-guards, the Panchalas Yudhamanyu and Uttamaujas, those great-souled ones, followed as he entered your force.

    तुम्हारी सेना में प्रवेश करते हुए उन (अर्जुन) के पीछे-पीछे उनके चक्ररक्षक महात्मा पाञ्चाल युधामन्यु और उत्तमौजा चले।

  36. Verse 36

    ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्त्वतः काम्बोजश् च श्रुतायुश् च धनंजयम् अवारयन्

    tato jayo mahārāja kṛtavarmā ca sāttvataḥ kāmbojaś ca śrutāyuś ca dhanaṃjayam avārayan

    Then, O great king, Jaya, and Kritavarman the Satvata, and the Kamboja (Sudakshina), and Shrutayus, warded off Dhananjaya.

    हे महाराज, तब जय, सात्वत कृतवर्मा, काम्बोज (सुदक्षिण) और श्रुतायु ने धनंजय को रोका।

  37. Verse 37

    तेषां दशसहस्राणि रथानाम् अनुयायिनाम् अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयो ऽथ वसातयः

    teṣāṃ daśasahasrāṇi rathānām anuyāyinām abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ

    Of them, ten thousand chariots followed — the Abhishahas, the Shurasenas, the Shibis, and the Vasatis,

    उनके पीछे-पीछे आने वाले दस हज़ार रथ थे — अभीषाह, शूरसेन, शिबि और वसाति,

  38. Verse 38

    माचेल्लका ललित्थाश् च केकया मद्रकास् तथा नारायणाश् च गोपालाः काम्बोजानां च ये गणाः

    mācellakā lalitthāś ca kekayā madrakās tathā nārāyaṇāś ca gopālāḥ kāmbojānāṃ ca ye gaṇāḥ

    the Machellakas, the Lalitthas, the Kekayas, and the Madrakas, the Narayanas and the Gopalas, and the tribes of the Kambojas,

    माचेल्लक, ललित्थ, केकय और मद्रक, तथा नारायण और गोपाल, और काम्बोजों के जो गण थे —

  39. Verse 39

    कर्णेन विजिताः पूर्वं संग्रामे शूरसंमताः भारद्वाजं पुरस्कृत्य त्यक्तात्मानो ऽर्जुनं प्रति

    karṇena vijitāḥ pūrvaṃ saṃgrāme śūrasaṃmatāḥ bhāradvājaṃ puraskṛtya tyaktātmāno 'rjunaṃ prati

    conquered before by Karna in battle, esteemed as heroes — with the son of Bharadvaja before them, having given up their lives, they stood against Arjuna,

    जो पहले संग्राम में कर्ण द्वारा जीते गये थे, शूर माने जाते थे — वे भारद्वाज (द्रोण) को आगे करके, प्राणों का मोह त्यागकर अर्जुन के विरुद्ध डट गये,

  40. Verse 40

    पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युम् इवान्तकम् त्यजन्तं तुमुले प्राणान् संनद्धं चित्रयोधिनम्

    putraśokābhisaṃtaptaṃ kruddhaṃ mṛtyum ivāntakam tyajantaṃ tumule prāṇān saṃnaddhaṃ citrayodhinam

    against him scorched with grief for his son, wrathful like Death the Ender, casting away his life in the tumult, armoured, a wondrous fighter,

    पुत्रशोक से संतप्त, क्रुद्ध अन्तक (यम) के समान, तुमुल युद्ध में प्राणों को त्यागते, कवचधारी, विचित्र-युद्ध करने वाले उस (अर्जुन) के विरुद्ध;

  41. Verse 41

    गाहमानम् अनीकानि मातङ्गम् इव यूथपम् महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रम् अवारयन्

    gāhamānam anīkāni mātaṅgam iva yūthapam maheṣvāsaṃ parākrāntaṃ naravyāghram avārayan

    plunging into the hosts like an elephant-lord into a herd — that great bowman, that valiant tiger among men, they warded off.

    झुण्ड में घुसते यूथपति हाथी के समान सेनाओं में घुसते हुए उस महाधनुर्धर, पराक्रमी नरव्याघ्र को उन्होंने रोक लिया।

  42. Verse 42

    ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् अन्योन्यं वै प्रार्थयतां योधानाम् अर्जुनस्य च

    tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam anyonyaṃ vai prārthayatāṃ yodhānām arjunasya ca

    Then began the battle, tumultuous and hair-raising, of the warriors and Arjuna, each striving against the other.

    तब योद्धाओं और अर्जुन का, एक-दूसरे के विरुद्ध प्रयत्न करते हुए, तुमुल और रोमांचकारी युद्ध छिड़ गया।

  43. Verse 43

    जयद्रथवधप्रेप्सुम् आयान्तं पुरुषर्षभम् न्यवारयन्त सहिताः क्रिया व्याधिम् इवोत्थितम्

    jayadrathavadhaprepsum āyāntaṃ puruṣarṣabham nyavārayanta sahitāḥ kriyā vyādhim ivotthitam

    Him, that bull among men, coming, longing for the slaying of Jayadratha, they warded off together, as healing rites ward off a risen disease.

    जयद्रथ-वध की इच्छा से आते हुए उस पुरुषर्षभ को उन्होंने मिलकर वैसे रोका जैसे (उपचार की) क्रियाएँ उठे हुए रोग को रोकती हैं।