Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 65

Drona Parva · 32 verses

32 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच तस्मिन् प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना के नु तत्र रणे वीराः प्रत्युदीयुर् धनंजयम्

    dhṛtarāṣṭra uvāca tasmin prabhagne sainyāgre vadhyamāne kirīṭinā ke nu tatra raṇe vīrāḥ pratyudīyur dhanaṃjayam

    Dhritarashtra said: 'When that van of the army was broken, being slain by the diadem-wearer (Arjuna), who then were the heroes there in the battle that came forth against Dhananjaya?'

    धृतराष्ट्र ने कहा — जब वह सेना का अग्रभाग टूट गया और किरीटी (अर्जुन) द्वारा मारा जाने लगा, तब रण में वहाँ कौन-कौन वीर धनंजय के सामने आये?

  2. Verse 2

    आहो स्विच् छकटव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चयाः द्रोणम् आश्रित्य तिष्ठन्तः प्राकारम् अकुतोभयाः

    āho svic chakaṭavyūhaṃ praviṣṭā moghaniścayāḥ droṇam āśritya tiṣṭhantaḥ prākāram akutobhayāḥ

    'Or had they, of futile resolve, entered the cart-array, standing by Drona, fearless, and taking him as their rampart?'

    अथवा क्या वे, जिनका संकल्प व्यर्थ हो चुका था, शकटव्यूह में प्रवेश करके, द्रोण का आश्रय लेकर, उन्हें प्राचीर बनाकर निर्भय खड़े रहे?

  3. Verse 3

    संजय उवाच तथार्जुनेन संभग्ने तस्मिंस् तव बले तदा हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे

    saṃjaya uvāca tathārjunena saṃbhagne tasmiṃs tava bale tadā hatavīre hatotsāhe palāyanakṛtakṣaṇe

    Sanjaya said: Thus, when your army was broken by Arjuna, its heroes slain, its zeal destroyed, seizing the moment for flight,

    संजय ने कहा — इस प्रकार जब अर्जुन द्वारा तुम्हारी वह सेना टूट गई, उसके वीर मारे गये, उत्साह नष्ट हो गया और वह पलायन का अवसर ढूँढ़ने लगी,

  4. Verse 4

    पाकशासनिनाभीक्ष्णं वध्यमाने शरोत्तमैः न तत्र कश् चित् संग्रामे शशाकार्जुनम् ईक्षितुम्

    pākaśāsaninābhīkṣṇaṃ vadhyamāne śarottamaiḥ na tatra kaś cit saṃgrāme śaśākārjunam īkṣitum

    as it was ceaselessly being slain with best arrows by the son of the Chastiser of Paka, none there in the battle could look upon Arjuna.

    जब पाकशासन-पुत्र (अर्जुन) द्वारा वह निरन्तर श्रेष्ठ बाणों से मारी जा रही थी, तब वहाँ संग्राम में कोई भी अर्जुन की ओर देख तक न सका।

  5. Verse 5

    ततस् तव सुतो राजन् दृष्ट्वा सैन्यं तथागतम् दुःशासनो भृशं क्रुद्धो युद्धायार्जुनम् अभ्ययात्

    tatas tava suto rājan dṛṣṭvā sainyaṃ tathāgatam duḥśāsano bhṛśaṃ kruddho yuddhāyārjunam abhyayāt

    Then your son, O king, beholding the army thus reduced, Duhshasana, sorely wrathful, went against Arjuna for battle.

    हे राजन्, तब तुम्हारे पुत्र दुःशासन ने सेना की वैसी दशा देखकर अत्यन्त क्रुद्ध होकर अर्जुन पर युद्ध के लिए आक्रमण किया।

  6. Verse 6

    स काञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृतः जाम्बूनदशिरस्त्राणः शूरस् तीव्रपराक्रमः

    sa kāñcanavicitreṇa kavacena samāvṛtaḥ jāmbūnadaśirastrāṇaḥ śūras tīvraparākramaḥ

    Encased in armour bright with gold, wearing a helmet of Jambunada gold, a hero of fierce prowess,

    स्वर्ण से विचित्र कवच से ढका हुआ, जाम्बूनद स्वर्ण का शिरस्त्राण पहने, तीव्र पराक्रमी वह शूर,

  7. Verse 7

    नागानीकेन महता ग्रसन्न् इव महीम् इमाम् दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनम् आवृणोत्

    nāgānīkena mahatā grasann iva mahīm imām duḥśāsano mahārāja savyasācinam āvṛṇot

    with a great elephant-host, as though devouring this earth, Duhshasana, O great king, encompassed Savyasachin.

    हे महाराज, मानो इस पृथ्वी को निगलते हुए विशाल गजसेना के साथ दुःशासन ने सव्यसाची को चारों ओर से घेर लिया।

  8. Verse 8

    ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च ज्याक्षेपनिनदैश् चैव विरावेण च दन्तिनाम्

    hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca jyākṣepaninadaiś caiva virāveṇa ca dantinām

    With the peal of elephant-bells, the blare of conchs, the twang of bowstrings, and the trumpeting of the elephants,

    हाथियों की घंटियों की झनकार से, शंखों के निनाद से, प्रत्यंचाओं की टंकार से और हाथियों की चिंघाड़ से,

  9. Verse 9

    भूर् दिशश् चान्तरिक्षं च शब्देनासीत् समावृतम् स मुहूर्तं प्रतिभयो दारुणः समपद्यत

    bhūr diśaś cāntarikṣaṃ ca śabdenāsīt samāvṛtam sa muhūrtaṃ pratibhayo dāruṇaḥ samapadyata

    the earth, the quarters, and the sky were filled with sound; for a moment it became terrible and dreadful.

    पृथ्वी, दिशाएँ और अन्तरिक्ष शब्द से भर गये; वह क्षण भर के लिए अत्यन्त भयंकर और दारुण हो उठा।

  10. Verse 10

    तान् दृष्ट्वा पततस् तूर्णम् अङ्कुशैर् अभिचोदितान् व्यालम्बहस्तान् संरब्धान् सपक्षान् इव पर्वतान्

    tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam aṅkuśair abhicoditān vyālambahastān saṃrabdhān sapakṣān iva parvatān

    Beholding them coming swiftly, urged on by hooks, with trunks hanging, furious, like winged mountains,

    अंकुशों से प्रेरित, लटकती सूँड़ों वाले, क्रोध में भरे, पंखवाले पर्वतों के समान शीघ्रता से आते हुए उन (हाथियों) को देखकर,

  11. Verse 11

    सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजयः गजानीकम् अमित्राणाम् अभितो व्यधमच् छरैः

    siṃhanādena mahatā narasiṃho dhanaṃjayaḥ gajānīkam amitrāṇām abhito vyadhamac charaiḥ

    with a great lion-roar, the lion among men, Dhananjaya, blew away the enemy's elephant-host all around with his arrows.

    नरसिंह धनंजय ने महान् सिंहनाद करके शत्रुओं की उस गजसेना को चारों ओर से अपने बाणों से बिखेर दिया।

  12. Verse 12

    महोर्मिणम् इवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् किरीटी तद् गजानीकं प्राविशन् मकरो यथा

    mahormiṇam ivoddhūtaṃ śvasanena mahārṇavam kirīṭī tad gajānīkaṃ prāviśan makaro yathā

    Like the great ocean upheaved with mighty waves by the wind, the diadem-wearer entered that elephant-host, as a makara enters the sea.

    वायु से उद्धत, महान् तरंगों वाले महासागर के समान उस गजसेना में किरीटी ने वैसे प्रवेश किया जैसे मकर समुद्र में प्रवेश करता है।

  13. Verse 13

    काष्ठातीत इवादित्यः प्रतपन् युगसंक्षये ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थः परपुरंजयः

    kāṣṭhātīta ivādityaḥ pratapan yugasaṃkṣaye dadṛśe dikṣu sarvāsu pārthaḥ parapuraṃjayaḥ

    Like the sun scorching beyond the kindling-wood at the dissolution of the yuga, Partha, conqueror of hostile cities, was seen in all the quarters.

    युगान्त में समिधा (काष्ठ) से परे तपते सूर्य के समान, शत्रुनगरों का विजेता पार्थ समस्त दिशाओं में (एक साथ) दिखाई देने लगा।

  14. Verse 14

    खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च तेन चोत्क्रुष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च

    khuraśabdena cāśvānāṃ nemighoṣeṇa tena ca tena cotkruṣṭaśabdena jyāninādena tena ca devadattasya ghoṣeṇa gāṇḍīvaninadena ca

    By the clatter of the horses' hooves, the rattle of the felloes, that shouting sound, the twang of the bowstring, the roar of the Devadatta conch, and the twang of the Gandiva,

    घोड़ों के खुरों के शब्द से, रथ की नेमि (पहियों के घेरे) की घरघराहट से, उस सिंहनाद से, प्रत्यंचा की टंकार से, देवदत्त शंख के घोष से और गाण्डीव के निनाद से,

  15. Verse 15

    मन्दवेगतरा नागा बभूवुस् ते विचेतसः शरैर् आशीविषस्पर्शैर् निर्भिन्नाः सव्यसाचिना

    mandavegatarā nāgā babhūvus te vicetasaḥ śarair āśīviṣasparśair nirbhinnāḥ savyasācinā

    the elephants became slower of pace and lost their senses, pierced by the arrows, of serpent-venom touch, of Savyasachin.

    सव्यसाची के विष-सर्प के स्पर्श समान बाणों से बिंधे हुए वे हाथी मन्द गति वाले और चेतनाशून्य हो गये।

  16. Verse 16

    ते गजा विशिखैस् तीक्ष्णैर् युधि गाण्डीवचोदितैः अनेकशतसाहस्रैः सर्वाङ्गेषु समर्पिताः

    te gajā viśikhais tīkṣṇair yudhi gāṇḍīvacoditaiḥ anekaśatasāhasraiḥ sarvāṅgeṣu samarpitāḥ

    Those elephants, with sharp shafts sped by the Gandiva in battle, by many hundreds of thousands, planted in all their limbs,

    रण में गाण्डीव से छोड़े गये तीक्ष्ण बाणों से, जो अनेक सहस्रों की संख्या में थे, समस्त अंगों में बिंधे हुए वे हाथी,

  17. Verse 17

    आरावं परमं कृत्वा वध्यमानाः किरीटिना निपेतुर् अनिशं भूमौ छिन्नपक्षा इवाद्रयः

    ārāvaṃ paramaṃ kṛtvā vadhyamānāḥ kirīṭinā nipetur aniśaṃ bhūmau chinnapakṣā ivādrayaḥ

    making a great outcry, being slain by the diadem-wearer, fell unceasingly to the earth, like mountains with their wings cut off.

    भीषण चीत्कार करके, किरीटी द्वारा मारे जाते हुए, पंख कटे हुए पर्वतों के समान निरन्तर भूमि पर गिरते रहे।

  18. Verse 18

    अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च शरैः समर्पिता नागाः क्रौञ्चवद् व्यनदन् मुहुः

    apare dantaveṣṭeṣu kumbheṣu ca kaṭeṣu ca śaraiḥ samarpitā nāgāḥ krauñcavad vyanadan muhuḥ

    Others, planted with arrows in their tusk-sockets, frontal globes, and temples, trumpeted again and again like the krauncha bird.

    दूसरे हाथी, दन्तमूलों, कुम्भस्थलों और गण्डस्थलों में बाणों से बिंधे हुए, बार-बार क्रौंच पक्षी के समान चिग्घाड़ने लगे।

  19. Verse 19

    गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना आच्छिद्यन्तोत्तमाङ्गानि भल्लैः संनतपर्वभिः

    gajaskandhagatānāṃ ca puruṣāṇāṃ kirīṭinā ācchidyantottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

    And of the men seated upon the elephants' shoulders, their heads were cut off by the diadem-wearer with bhallas of bent joints.

    और हाथियों के कंधों पर बैठे पुरुषों के सिर किरीटी ने मुड़ी हुई गाँठों वाले भल्लों से काट डाले।

  20. Verse 20

    सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले पद्मानाम् इव संघातैः पार्थश् चक्रे निवेदनम्

    sakuṇḍalānāṃ patatāṃ śirasāṃ dharaṇītale padmānām iva saṃghātaiḥ pārthaś cakre nivedanam

    Of the heads with earrings falling to the earth, Partha made an offering, as it were, with heaps like lotuses.

    कुण्डलों सहित पृथ्वी पर गिरते हुए सिरों के ढेरों से पार्थ ने मानो कमलों के समूह से (देवता को) अर्घ्य-निवेदन कर दिया।

  21. Verse 21

    यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिताः भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे

    yantrabaddhā vikavacā vraṇārtā rudhirokṣitāḥ bhramatsu yudhi nāgeṣu manuṣyā vilalambire

    Bound to the howdahs, stripped of armour, wounded and blood-drenched, men hung dangling as the elephants wheeled in the fight.

    हौदों से बँधे हुए, कवचहीन, घावों से पीड़ित, रक्त से लथपथ मनुष्य, रण में घूमते हाथियों पर लटके हुए झूलते रहे।

  22. Verse 22

    के चिद् एकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा द्वौ त्रयश् च विनिर्भिन्ना निपेतुर् धरणीतले

    ke cid ekena bāṇena sumuktena patatriṇā dvau trayaś ca vinirbhinnā nipetur dharaṇītale

    Some, by a single well-loosed feathered arrow, pierced through two and three men, and fell to the earth.

    कुछ (मनुष्य) एक ही भली-भाँति छोड़े गये पंखयुक्त बाण से दो-तीन के बिंधकर पृथ्वी पर गिर पड़े।

  23. Verse 23

    मौर्वीं धनुर् ध्वजं चैव युगानीषास् तथैव च रथिनां कुट्टयाम् आस भल्लैः संनतपर्वभिः

    maurvīṃ dhanur dhvajaṃ caiva yugānīṣās tathaiva ca rathināṃ kuṭṭayām āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

    The bowstrings, the bows, the banners, and the yoke-poles of the car-warriors he crushed with bhallas of bent joints.

    रथियों की प्रत्यंचाओं, धनुषों, ध्वजों तथा जुए और ईषाओं को उन्होंने मुड़ी गाँठों वाले भल्लों से चूर-चूर कर दिया।

  24. Verse 24

    न संदधन् न चाप्य् अस्यन् न विमुञ्चन् न चोद्धरन् मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन् पार्थः स्म दृश्यते

    na saṃdadhan na cāpy asyan na vimuñcan na coddharan maṇḍalenaiva dhanuṣā nṛtyan pārthaḥ sma dṛśyate

    Not fitting an arrow, nor aiming, nor loosing, nor drawing — with his bow bent in a circle alone, Partha was seen dancing.

    न बाण जोड़ते, न लक्ष्य साधते, न छोड़ते और न (तरकश से) निकालते हुए — केवल मण्डलाकार धनुष लिये नृत्य करते हुए पार्थ दिखाई देते थे।

  25. Verse 25

    अतिविद्धाश् च नाराचैर् वमन्तो रुधिरं मुखैः मुहूर्तान् निपतन्त्य् अन्ये वारणा वसुधातले

    atividdhāś ca nārācair vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ muhūrtān nipatanty anye vāraṇā vasudhātale

    And others, deeply pierced with iron shafts, vomiting blood from their mouths, in a moment fell — the elephants — upon the earth.

    नाराचों से अत्यन्त बिंधे हुए, मुखों से रक्त वमन करते दूसरे हाथी क्षण भर में भूमि पर गिर पड़े।

  26. Verse 26

    उत्थितान्य् अगणेयानि कबन्धानि समन्ततः अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले

    utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ adṛśyanta mahārāja tasmin paramasaṃkule

    Countless headless trunks arose on every side; they were seen, O great king, in that supreme melee.

    हे महाराज, उस परम संकुल (घमासान) में चारों ओर असंख्य कबन्ध (धड़) उठे हुए दिखाई दिये।

  27. Verse 27

    सचापाः साङ्गुलित्राणाः सखड्गाः साङ्गदा रणे अदृश्यन्त भुजाश् छिन्ना हेमाभरणभूषिताः

    sacāpāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sakhaḍgāḥ sāṅgadā raṇe adṛśyanta bhujāś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ

    With bow, with finger-guards, with sword, with armlets in battle, severed arms were seen, adorned with golden ornaments.

    रण में धनुष सहित, अंगुलित्राण सहित, खड्ग सहित और अंगद सहित — स्वर्णाभूषणों से विभूषित कटी हुई भुजाएँ दिखाई दीं।

  28. Verse 28

    सूपस्करैर् अधिष्ठानैर् ईषादण्डकबन्धुरैः चक्रैर् विमथितैर् अक्षै भग्नैश् च बहुधा युगैः

    sūpaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ cakrair vimathitair akṣai bhagnaiś ca bahudhā yugaiḥ

    With their well-appointed floors, with poles, shafts, and seats, with wheels shattered, and axles and yokes broken in many places,

    भली-भाँति सज्जित अधिष्ठानों (फर्शों), ईषा-दण्ड और बन्धुर (आसन-पीठ) सहित, टूटे हुए पहियों, तथा अनेक स्थानों पर भग्न धुरों और जुओं सहित,

  29. Verse 29

    वर्मचापशरैश् चैव व्यवकीर्णैस् ततस् ततः स्रग्भिर् आभरणैर् वस्त्रैः पतितैश् च महाध्वजैः

    varmacāpaśaraiś caiva vyavakīrṇais tatas tataḥ sragbhir ābharaṇair vastraiḥ patitaiś ca mahādhvajaiḥ

    with armour, bows, and arrows scattered here and there, with garlands, ornaments, and raiment, and great banners fallen,

    इधर-उधर बिखरे हुए कवच, धनुष और बाणों से, तथा गिरी हुई मालाओं, आभूषणों, वस्त्रों और विशाल ध्वजों से,

  30. Verse 30

    निहतैर् वारणैर् अश्वैः क्षत्रियैश् च निपातितैः अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना

    nihatair vāraṇair aśvaiḥ kṣatriyaiś ca nipātitaiḥ adṛśyata mahī tatra dāruṇapratidarśanā

    with slain elephants and horses, and kshatriyas struck down, the earth there appeared of dreadful aspect to behold.

    मारे गये हाथियों और घोड़ों से, तथा गिराये गये क्षत्रियों से वहाँ पृथ्वी दारुण दर्शन वाली दिखाई दी।

  31. Verse 31

    एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना संप्राद्रवन् महाराज व्यथितं वै सनायकम्

    evaṃ duḥśāsanabalaṃ vadhyamānaṃ kirīṭinā saṃprādravan mahārāja vyathitaṃ vai sanāyakam

    Thus Duhshasana's force, being slain by the diadem-wearer, fled away, O great king, distressed, together with its leader.

    इस प्रकार किरीटी द्वारा मारी जाती हुई दुःशासन की सेना, हे महाराज, व्यथित होकर अपने नायक सहित भाग खड़ी हुई।

  32. Verse 32

    ततो दुःशासनस् त्रस्तः सहानीकः शरार्दितः द्रोणं त्रातारम् आकाङ्क्षञ् शकटव्यूहम् अभ्यगात्

    tato duḥśāsanas trastaḥ sahānīkaḥ śarārditaḥ droṇaṃ trātāram ākāṅkṣañ śakaṭavyūham abhyagāt

    Then Duhshasana, terrified, together with his host, tormented by arrows, longing for Drona as his saviour, went to the cart-array.

    तब भयभीत, बाणों से पीड़ित दुःशासन, अपनी सेना सहित, द्रोण को रक्षक चाहकर शकटव्यूह की ओर चला गया।