Adhyaya 62
Drona Parva · 23 verses
23 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच हन्त ते संप्रवक्ष्यामि सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्य् अपनयो महान्
saṃjaya uvāca hanta te saṃpravakṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān śuśrūṣasva sthiro bhūtvā tava hy apanayo mahān
Sanjaya said: 'Come, I shall relate to you all, as an eyewitness. Listen, being firm; for great was your misconduct.'
संजय ने कहा — हे राजन्, लो, मैं प्रत्यक्षदर्शी होकर तुम्हें सब कुछ कहता हूँ; स्थिर होकर सुनो, क्योंकि तुम्हारा अपनय (कुनीति) महान् था।
Verse 2
गतोदके सेतुबन्धो यादृक् तादृग् अयं तव विलापो निष्फलो राजन् मा शुचो भरतर्षभ
gatodake setubandho yādṛk tādṛg ayaṃ tava vilāpo niṣphalo rājan mā śuco bharatarṣabha
'Like a dam built after the water has run off, so is this lament of yours, fruitless, O king. Grieve not, O bull of the Bharatas.'
जैसे जल बह जाने पर बाँध बाँधना व्यर्थ है, वैसा ही हे राजन्, तुम्हारा यह विलाप निष्फल है; हे भरतर्षभ, शोक मत करो।
Verse 3
अनतिक्रमणीयो ऽयं कृतान्तस्याद्भुतो विधिः मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टम् एतत् पुरातनम्
anatikramaṇīyo 'yaṃ kṛtāntasyādbhuto vidhiḥ mā śuco bharataśreṣṭha diṣṭam etat purātanam
'Not to be transgressed is this wondrous ordinance of Fate; grieve not, O best of the Bharatas; this was destined from of old.'
काल (कृतान्त) का यह अद्भुत विधान अनतिक्रमणीय है; हे भरतश्रेष्ठ, शोक मत करो — यह तो पुरातन काल से नियत (दिष्ट) था।
Verse 4
यदि हि त्वं पुरा द्यूतात् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् निवर्तयेथाः पुत्रांश् च न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
yadi hi tvaṃ purā dyūtāt kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram nivartayethāḥ putrāṃś ca na tvāṃ vyasanam āvrajet
'For had you of old, before the game of dice, turned back Yudhishthira, son of Kunti, and your sons, calamity would not have come upon you.'
यदि तुमने पहले, द्यूत से पूर्व, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर को और अपने पुत्रों को रोक दिया होता, तो तुम पर यह विपत्ति न आती।
Verse 5
युद्धकाले पुनः प्राप्ते तदैव भवता यदि निवर्तिताः स्युः संरब्धा न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
yuddhakāle punaḥ prāpte tadaiva bhavatā yadi nivartitāḥ syuḥ saṃrabdhā na tvāṃ vyasanam āvrajet
'Again, when the time of war was come, had you then turned them back in their fury, calamity would not have come upon you.'
फिर जब युद्ध का समय आ पहुँचा, तब भी यदि तुमने उन क्रुद्ध (पुत्रों) को रोक दिया होता, तो तुम पर यह विपत्ति न आती।
Verse 6
दुर्योधनं चाविधेयं बध्नीतेति पुरा यदि कुरून् अचोदयिष्यस् त्वं न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
duryodhanaṃ cāvidheyaṃ badhnīteti purā yadi kurūn acodayiṣyas tvaṃ na tvāṃ vyasanam āvrajet
'Had you of old, saying "Bind Duryodhana the unruly," incited the Kurus to it, calamity would not have come upon you.'
यदि पहले ही 'इस अविनीत दुर्योधन को बाँध लो' — ऐसा कहकर तुमने कौरवों को प्रेरित किया होता, तो तुम पर यह विपत्ति न आती।
Verse 7
तत् ते बुद्धिव्यभीचारम् उपलप्स्यन्ति पाण्डवाः पाञ्चाला वृष्णयः सर्वे ये चान्ये ऽपि महाजनाः
tat te buddhivyabhīcāram upalapsyanti pāṇḍavāḥ pāñcālā vṛṣṇayaḥ sarve ye cānye 'pi mahājanāḥ
'The Pandavas will understand this waywardness of your judgment, and the Panchalas and all the Vrishnis, and the other great folk.'
तुम्हारी बुद्धि के इस व्यभिचार (विचलन) को पाण्डव, पाञ्चाल, समस्त वृष्णि तथा अन्य जो महाजन हैं — वे सब जान लेंगे।
Verse 8
स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्रं संस्थाप्य सत्पथे वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनम् आव्रजेत्
sa kṛtvā pitṛkarma tvaṃ putraṃ saṃsthāpya satpathe vartethā yadi dharmeṇa na tvāṃ vyasanam āvrajet
'Having done a father's duty and set your son upon the good path, had you conducted yourself by righteousness, calamity would not have come upon you.'
पिता का कर्तव्य निभाकर, अपने पुत्र को सन्मार्ग पर स्थापित करके, यदि तुम धर्मपूर्वक आचरण करते, तो तुम पर यह विपत्ति न आती।
Verse 9
त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्मं सनातनम् दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश् चान्वगा मतम्
tvaṃ tu prājñatamo loke hitvā dharmaṃ sanātanam duryodhanasya karṇasya śakuneś cānvagā matam
'But you, the wisest in the world, forsaking eternal righteousness, followed the counsel of Duryodhana, Karna, and Shakuni.'
किन्तु तुम, जो संसार में सबसे बुद्धिमान हो, सनातन धर्म को त्यागकर दुर्योधन, कर्ण और शकुनि के मत के पीछे चले।
Verse 10
तत् ते विलपितं सर्वं मया राजन् निशामितम् अर्थे निविशमानस्य विषमिश्रं यथा मधु
tat te vilapitaṃ sarvaṃ mayā rājan niśāmitam arthe niviśamānasya viṣamiśraṃ yathā madhu
'All that lament of yours, O king, is heard by me — the lament of one who set his heart upon worldly gain, like honey mixed with poison.'
हे राजन्, तुम्हारा वह सारा विलाप मैंने सुन लिया — स्वार्थ में लिप्त हुए (तुम्हारे) उस विलाप को, जो विष से मिले मधु के समान है।
Verse 11
न तथा मन्यते कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा न भीष्मं नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यते नृप
na tathā manyate kṛṣṇo rājānaṃ pāṇḍavaṃ purā na bhīṣmaṃ naiva ca droṇaṃ yathā tvāṃ manyate nṛpa
'Krishna esteemed not the Pandava king (Yudhishthira) of old, nor Bhishma, nor yet Drona, as highly as he esteemed you, O king.'
हे राजन्, कृष्ण पहले पाण्डवराज युधिष्ठिर को भी उतना नहीं मानते थे, न भीष्म को, न द्रोण को ही, जितना वे तुम्हें मानते थे।
Verse 12
व्यजानत यदा तु त्वां राजधर्माद् अधश् च्युतम् तदा प्रभृति कृष्णस् त्वां न तथा बहु मन्यते
vyajānata yadā tu tvāṃ rājadharmād adhaś cyutam tadā prabhṛti kṛṣṇas tvāṃ na tathā bahu manyate
'But when he perceived you fallen below the king's duty, from that time Krishna esteems you not so much.'
किन्तु जब उन्होंने तुम्हें राजधर्म से नीचे गिरा हुआ देखा, तभी से कृष्ण तुम्हें उतना अधिक नहीं मानते।
Verse 13
परुषाण्य् उच्यमानांश् च यथा पार्थान् उपेक्षसे तस्यानुबन्धः प्राप्तस् त्वां पुत्राणां राज्यकामुकम्
paruṣāṇy ucyamānāṃś ca yathā pārthān upekṣase tasyānubandhaḥ prāptas tvāṃ putrāṇāṃ rājyakāmukam
'And in that you overlooked the wrong when the Parthas were addressed with harsh words — the consequence of that has come upon you, coveter of a kingdom for your sons.'
पार्थों को जब कठोर वचन कहे जा रहे थे, तब जैसे तुमने उपेक्षा की, उसी का यह अनुबन्ध (परिणाम), हे पुत्रों के लिए राज्य के अभिलाषी, तुम पर आ पड़ा है।
Verse 14
पितृपैतामहं राज्यम् अपवृत्तं तदानघ अथ पार्थैर् जितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथाः
pitṛpaitāmahaṃ rājyam apavṛttaṃ tadānagha atha pārthair jitāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ pratyapadyathāḥ
'The father's and grandfather's kingdom had passed away then, O sinless one; and afterward, through the Parthas, you regained the whole earth won by them.'
हे अनघ, तब पिता-पितामह का राज्य (हाथ से) निकल चुका था; और फिर पार्थों द्वारा जीती हुई समस्त पृथ्वी तुमने पुनः प्राप्त कर ली।
Verse 15
पाण्डुनावर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस् तथा ततश् चाभ्यधिकं भूयः पाण्डवैर् धर्मचारिभिः
pāṇḍunāvarjitaṃ rājyaṃ kauravāṇāṃ yaśas tathā tataś cābhyadhikaṃ bhūyaḥ pāṇḍavair dharmacāribhiḥ
'The kingdom of the Kauravas, and their fame, was augmented by Pandu; and thereafter yet more augmented by the Pandavas, walkers in righteousness.'
कौरवों का राज्य तथा यश पाण्डु ने बढ़ाया; और उसके पश्चात् धर्माचारी पाण्डवों ने उसे और भी अधिक बढ़ाया।
Verse 16
तेषां तत् तादृशं कर्म त्वाम् आसाद्य सुनिष्फलम् यत् पित्र्याद् भ्रंशिता राज्यात् त्वयेहामिषगृद्धिना
teṣāṃ tat tādṛśaṃ karma tvām āsādya suniṣphalam yat pitryād bhraṃśitā rājyāt tvayehāmiṣagṛddhinā
'That such deed of theirs, coming to you, was made utterly fruitless, in that you, greedy for the spoils, cast them out from their father's kingdom.'
उनका वह वैसा (महान्) कर्म तुम्हें पाकर पूर्णतः निष्फल हो गया, क्योंकि तुमने यहाँ भोग के लोभी होकर उन्हें पैतृक राज्य से भ्रष्ट कर दिया।
Verse 17
यत् पुनर् युद्धकाले त्वं पुत्रान् गर्हयसे नृप बहुधा व्याहरन् दोषान् न तद् अद्योपपद्यते
yat punar yuddhakāle tvaṃ putrān garhayase nṛpa bahudhā vyāharan doṣān na tad adyopapadyate
'And now that at the time of war you blame your sons, uttering their faults in many ways, O king — that is not fitting today.'
हे राजन्, अब युद्ध के समय तुम जो अनेक प्रकार से दोष गिनाते हुए अपने पुत्रों की निन्दा करते हो, वह आज उचित नहीं है।
Verse 18
न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे चमूं विगाह्य पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभाः
na hi rakṣanti rājāno yudhyanto jīvitaṃ raṇe camūṃ vigāhya pārthānāṃ yudhyante kṣatriyarṣabhāḥ
'For kings that fight guard not their lives in battle; those bulls among kshatriyas, plunging into the host of the Parthas, fight to the death.'
क्योंकि युद्ध करते हुए राजा रण में अपने जीवन की रक्षा नहीं करते; वे क्षत्रियर्षभ पार्थों की सेना में घुसकर प्राणपण से युद्ध करते हैं।
Verse 19
यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ रक्षेरन् को नु तां युध्येच् चमूम् अन्यत्र कौरवैः
yāṃ tu kṛṣṇārjunau senāṃ yāṃ sātyakivṛkodarau rakṣeran ko nu tāṃ yudhyec camūm anyatra kauravaiḥ
'The host that Krishna and Arjuna guard, that Satyaki and Vrikodara guard — who would fight against that host, save the Kauravas?'
जिस सेना की रक्षा कृष्ण और अर्जुन करते हों, जिसकी सात्यकि और वृकोदर (भीम) रक्षा करते हों, उस सेना से कौरवों के सिवा और कौन युद्ध करेगा?
Verse 20
येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दनः येषां च सात्यकिर् गोप्ता येषां गोप्ता वृकोदरः
yeṣāṃ yoddhā guḍākeśo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ yeṣāṃ ca sātyakir goptā yeṣāṃ goptā vṛkodaraḥ
'They whose warrior is Gudakesha (Arjuna), whose counsellor is Janardana, whose protector is Satyaki, and whose protector is Vrikodara —'
जिनका योद्धा गुडाकेश (अर्जुन) है, जिनका मन्त्री जनार्दन (कृष्ण) है, जिनका रक्षक सात्यकि है और जिनका रक्षक वृकोदर है —
Verse 21
को हि तान् विषहेद् योद्धुं मर्त्यधर्मा धनुर्धरः अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगाः
ko hi tān viṣahed yoddhuṃ martyadharmā dhanurdharaḥ anyatra kauraveyebhyo ye vā teṣāṃ padānugāḥ
'who indeed, a mortal bowman, could bear to fight against them, save the Kauravas, or those who follow in their steps?'
उनके साथ, कौरवों अथवा उनके पदानुगामियों के सिवा, और कौन मर्त्यधर्मा धनुर्धर युद्ध करने का साहस कर सकता है?
Verse 22
यावत् तु शक्यते कर्तुम् अनुरक्तैर् जनाधिपैः क्षत्रधर्मरतैः शूरैस् तावत् कुर्वन्ति कौरवाः
yāvat tu śakyate kartum anuraktair janādhipaiḥ kṣatradharmarataiḥ śūrais tāvat kurvanti kauravāḥ
'So far as it can be done by devoted kings, heroes delighting in the kshatriya's duty, so far the Kauravas do.'
अनुरक्त (स्वामिभक्त), क्षत्रधर्म में रत शूर राजाओं से जितना किया जाना सम्भव है, उतना कौरव कर रहे हैं।
Verse 23
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर् युद्धं परमसङ्कटम् कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत् सर्वं शृणु तत्त्वतः
yathā tu puruṣavyāghrair yuddhaṃ paramasaṅkaṭam kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ tat sarvaṃ śṛṇu tattvataḥ
'But how the battle, most perilous, of the Kurus with the Pandavas, was waged by those tigers among men — hear all that truly.'
अब पुरुषव्याघ्र कौरवों का पाण्डवों के साथ जो परम संकटपूर्ण युद्ध हुआ, वह सब यथार्थ रूप से सुनो।