Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 61

Drona Parva · 51 verses

51 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच श्वोभूते किम् अकार्षुस् ते दुःखशोकसमन्विताः अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामकाः

    dhṛtarāṣṭra uvāca śvobhūte kim akārṣus te duḥkhaśokasamanvitāḥ abhimanyau hate tatra ke vāyudhyanta māmakāḥ

    Dhritarashtra said: 'When the morrow came, what did they do, afflicted with pain and grief? When Abhimanyu had been slain there, who of my people fought?'

    धृतराष्ट्र ने कहा — प्रभात होने पर दुःख और शोक से भरे उन लोगों ने क्या किया? वहाँ अभिमन्यु के मारे जाने पर मेरे किन योद्धाओं ने युद्ध किया?

  2. Verse 2

    जानन्तस् तस्य कर्माणि कुरवः सव्यसाचिनः कथं तत् किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामकाः

    jānantas tasya karmāṇi kuravaḥ savyasācinaḥ kathaṃ tat kilbiṣaṃ kṛtvā nirbhayā brūhi māmakāḥ

    'Knowing the deeds of the ambidextrous one (Arjuna), how, having done that wicked deed, are my people fearless? Tell me.'

    सव्यसाची (अर्जुन) के कर्मों को जानते हुए भी कौरव वह अपराध करके कैसे निर्भय रहे? हे संजय! मेरे लोगों के विषय में बताओ।

  3. Verse 3

    पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युम् इवान्तकम् आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुर् आहवे

    putraśokābhisaṃtaptaṃ kruddhaṃ mṛtyum ivāntakam āyāntaṃ puruṣavyāghraṃ kathaṃ dadṛśur āhave

    'How did they behold in battle that tiger among men, scorched with grief for his son, wrathful, coming on like Death the Ender,'

    पुत्रशोक से संतप्त, अन्तक (यमराज) की भाँति क्रुद्ध, आते हुए उस नरव्याघ्र (अर्जुन) को उन्होंने रण में कैसे देखा?

  4. Verse 4

    कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद् धनुः दृष्ट्वा पुत्रपरिद्यूनं किम् अकुर्वन्त मामकाः

    kapirājadhvajaṃ saṃkhye vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ dṛṣṭvā putraparidyūnaṃ kim akurvanta māmakāḥ

    'the ape-bannered one, shaking his mighty bow in battle? Beholding him wasted with grief for his son, what did my people do?'

    रण में कपिराज-ध्वज वाले, महान धनुष झकझोरते, पुत्र के शोक से व्याकुल उस अर्जुन को देखकर मेरे लोगों ने क्या किया?

  5. Verse 5

    किं नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधनं प्रति परिदेवो महान् अत्र श्रुतो मे नाभिनन्दनम्

    kiṃ nu saṃjaya saṃgrāme vṛttaṃ duryodhanaṃ prati paridevo mahān atra śruto me nābhinandanam

    'What befell, O Sanjaya, in the battle concerning Duryodhana? A great lamentation is heard here in your account, but no rejoicing.'

    हे संजय! रण में दुर्योधन की ओर क्या घटित हुआ? यहाँ तो बड़ा विलाप सुनाई दे रहा है; मैंने कोई हर्ष (शुभ समाचार) नहीं सुना।

  6. Verse 6

    बभूवुर् ये मनोग्राह्याः शब्दाः श्रुतिसुखावहाः न श्रूयन्ते ऽद्य ते सर्वे सैन्धवस्य निवेशने

    babhūvur ye manogrāhyāḥ śabdāḥ śrutisukhāvahāḥ na śrūyante 'dya te sarve saindhavasya niveśane

    'The sounds that were pleasing to the mind and delightful to the ear — all those are not heard today in the Saindhava's dwelling.'

    जो मन को ग्रहणीय, कानों को सुखद शब्द होते थे, वे सब आज सिन्धुराज (जयद्रथ) के निवास में सुनाई नहीं देते।

  7. Verse 7

    स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम सूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वशः

    stuvatāṃ nādya śrūyante putrāṇāṃ śibire mama sūtamāgadhasaṃghānāṃ nartakānāṃ ca sarvaśaḥ

    'The sounds of those who praise are not heard today in the camp of my sons, of the hosts of sutas and Magadhas, and of dancers everywhere.'

    मेरे पुत्रों के शिविर में स्तुति करने वाले सूत-मागध-समूहों और नर्तकों के जो स्वर होते थे, वे सब आज सुनाई नहीं देते।

  8. Verse 8

    शब्देन नादिताभीक्ष्णम् अभवद् यत्र मे श्रुतिः दीनानाम् अद्य तं शब्दं न शृणोमि समीरितम्

    śabdena nāditābhīkṣṇam abhavad yatra me śrutiḥ dīnānām adya taṃ śabdaṃ na śṛṇomi samīritam

    'Where my hearing was ever filled with sound — that sound, now of the wretched, I do not now hear uttered.'

    जहाँ मेरे कान निरन्तर शब्द से गुँजा करते थे, आज उस स्थान का दीनों द्वारा किया गया शब्द मैं नहीं सुनता।

  9. Verse 9

    निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य संजय आसीनो ऽहं पुरा तात शब्दम् अश्रौषम् उत्तमम्

    niveśane satyadhṛteḥ somadattasya saṃjaya āsīno 'haṃ purā tāta śabdam aśrauṣam uttamam

    'In the dwelling of Somadatta of true resolve, O Sanjaya, seated of old, my son, I used to hear excellent sound.'

    हे तात! हे संजय! पहले सत्यधृति सोमदत्त के निवास में बैठा हुआ मैं एक उत्तम शब्द सुना करता था।

  10. Verse 10

    तद् अद्य हीनपुण्यो ऽहम् आर्तस्वरनिनादितम् निवेशनं हतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये

    tad adya hīnapuṇyo 'ham ārtasvaranināditam niveśanaṃ hatotsāhaṃ putrāṇāṃ mama lakṣaye

    'That today, being of diminished merit, I mark the dwelling of my sons resounding with sounds of woe, their zeal destroyed.'

    आज पुण्यहीन मैं उस स्थान को आर्तनाद से गूँजता हुआ और अपने पुत्रों के निवास को उत्साहहीन देख रहा हूँ।

  11. Verse 11

    विविंशतेर् दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोः अन्येषां च सुतानां मे न तथा श्रूयते ध्वनिः

    viviṃśater durmukhasya citrasenavikarṇayoḥ anyeṣāṃ ca sutānāṃ me na tathā śrūyate dhvaniḥ

    'Of Vivimshati, of Durmukha, of Chitrasena and Vikarna, and of my other sons, the sound is not heard as before.'

    विविंशति, दुर्मुख, चित्रसेन और विकर्ण, तथा मेरे अन्य पुत्रों का स्वर वैसा अब सुनाई नहीं देता।

  12. Verse 12

    ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासते द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्

    brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yaṃ śiṣyāḥ paryupāsate droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ putrāṇāṃ me parāyaṇam

    'He whom Brahmanas, kshatriyas, vaishyas, and pupils wait upon — the son of Drona, the great bowman, the refuge of my sons —'

    ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य — जिसके शिष्य — जिस महाधनुर्धर द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) की उपासना करते हैं, जो मेरे पुत्रों का आश्रय है —

  13. Verse 13

    वितण्डालापसंलापैर् हुतयाचितवन्दितैः गीतैश् च विविधैर् इष्टै रमते यो दिवानिशम्

    vitaṇḍālāpasaṃlāpair hutayācitavanditaiḥ gītaiś ca vividhair iṣṭai ramate yo divāniśam

    'who day and night takes delight in disputations and discourses, in the offered, the solicited, and the praised, and in divers desired songs —'

    जो दिन-रात वितण्डा, आलाप और वार्तालाप से, हवन, याचना और वन्दना के शब्दों से, तथा नाना प्रकार के मनचाहे गीतों से आनन्दित रहता है —

  14. Verse 14

    उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः सूत तस्य गृहे शब्धो नाद्य द्रौणेर् यथा पुरा

    upāsyamāno bahubhiḥ kurupāṇḍavasātvataiḥ sūta tasya gṛhe śabdho nādya drauṇer yathā purā

    'waited upon by many of the Kurus, Pandavas, and Satvatas — in his house, O suta, the sound is not today as before, of Drona's son.'

    जिसकी सेवा बहुत-से कुरु, पाण्डव और सात्वत करते हैं — हे सूत! उस द्रौणि (अश्वत्थामा) के घर में आज वैसा शब्द नहीं जैसा पहले था।

  15. Verse 15

    द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश् च ये अत्यर्थम् उपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः

    droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ gāyanā nartakāś ca ye atyartham upatiṣṭhanti teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ

    'The son of Drona, the great bowman, whom singers and dancers exceedingly attend — of them the sound is not heard.'

    जो गायक और नर्तक महाधनुर्धर द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) के पास अत्यधिक उपस्थित रहते थे, उनका स्वर अब सुनाई नहीं देता।

  16. Verse 16

    विन्दानुविन्दयोः सायं शिबिरे यो महाध्वनिः श्रूयते सो ऽद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु

    vindānuvindayoḥ sāyaṃ śibire yo mahādhvaniḥ śrūyate so 'dya na tathā kekayānāṃ ca veśmasu

    'The great sound that was heard at evening in the camp of Vinda and Anuvinda — that today is not so, nor in the houses of the Kekayas.'

    सायंकाल विन्द और अनुविन्द के शिविर में जो महान शब्द सुनाई देता था, वह आज वैसा नहीं, और न केकयों के घरों में।

  17. Verse 17

    नित्यप्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान् नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सो ऽद्य न ध्वनिः

    nityapramuditānāṃ ca tālagītasvano mahān nṛtyatāṃ śrūyate tāta gaṇānāṃ so 'dya na dhvaniḥ

    'The great sound of measure and song of those ever joyful, of the dancing troupes — that sound, my son, is today not heard.'

    सदा प्रमुदित रहने वाले, नाचते हुए गणों के ताल और गीत का जो महान स्वर होता था, हे तात! वह स्वर आज नहीं सुनाई देता।

  18. Verse 18

    सप्ततन्तून् वितन्वाना यम् उपासन्ति याजकाः सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनिः

    saptatantūn vitanvānā yam upāsanti yājakāḥ saumadattiṃ śrutanidhiṃ teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ

    'The reciters who wait upon him, spreading out the seven-threaded sacrifices — of the son of Somadatta, that treasure of sacred lore, of them the sound is not heard.'

    सात तन्तुओं वाले (यज्ञों) का विस्तार करते हुए जो याजक शास्त्रनिधि सौमदत्ति (भूरिश्रवा) की उपासना करते हैं, उनका स्वर अब सुनाई नहीं देता।

  19. Verse 19

    ज्याघोषो ब्रह्मघोषश् च तोमरासिरथध्वनिः द्रोणस्यासीद् अविरतो गृहे तन् न शृणोम्य् अहम्

    jyāghoṣo brahmaghoṣaś ca tomarāsirathadhvaniḥ droṇasyāsīd avirato gṛhe tan na śṛṇomy aham

    'The twang of bowstrings, and the chanting of Brahma, and the din of lances, swords, and chariots, was unceasing in Drona's house — that I do not hear.'

    धनुष की टंकार और ब्रह्मघोष (वेद-पाठ), तोमर, तलवार और रथों का जो शब्द द्रोण के घर में निरन्तर होता था, उसे मैं नहीं सुनता।

  20. Verse 20

    नानादेशसमुत्थानां गीतानां यो ऽभवत् स्वनः वादित्रनादितानां च सो ऽद्य न श्रूयते महान्

    nānādeśasamutthānāṃ gītānāṃ yo 'bhavat svanaḥ vāditranāditānāṃ ca so 'dya na śrūyate mahān

    'The sound that arose of songs of divers lands, and of instruments sounded — that great sound is today not heard.'

    नाना देशों में उत्पन्न गीतों का और वाद्यों से गुँजाये गये वाद्य-नाद का जो महान शब्द होता था, वह आज सुनाई नहीं देता।

  21. Verse 21

    यदा प्रभृत्य् उपप्लव्याच् छान्तिम् इच्छञ् जनार्दनः आगतः सर्वभूतानाम् अनुकम्पार्थम् अच्युतः

    yadā prabhṛty upaplavyāc chāntim icchañ janārdanaḥ āgataḥ sarvabhūtānām anukampārtham acyutaḥ

    'From the time when Janardana, wishing for peace, came from Upaplavya — the imperishable one, for the sake of compassion toward all beings —'

    जब से शान्ति चाहने वाले अच्युत जनार्दन (श्रीकृष्ण) समस्त प्राणियों पर दया के लिए उपप्लव्य से आये थे —

  22. Verse 22

    ततो ऽहम् अब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदा वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः

    tato 'ham abruvaṃ sūta mandaṃ duryodhanaṃ tadā vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

    'then, O suta, I said to the foolish Duryodhana: "By the mediation of Vasudeva, my son, make peace with the Pandavas.'

    तब, हे सूत! मैंने उस मन्द दुर्योधन से कहा था — 'हे पुत्र! वासुदेव (श्रीकृष्ण) को माध्यम (तीर्थ) बनाकर तुम पाण्डवों से सन्धि कर लो।'

  23. Verse 23

    कालप्राप्तम् अहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः शमे चेद् याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् हितार्थम् अभिजल्पन्तं न तथास्त्य् अपराजयः

    kālaprāptam ahaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ śame ced yācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam hitārtham abhijalpantaṃ na tathāsty aparājayaḥ

    '"I deem the time to have come; go not beyond it, O Duryodhana. If you shall reject Keshava as he sues for peace, speaking for your good, then only defeat awaits you."'

    'मैं इस अवसर को समयोचित मानता हूँ; हे दुर्योधन! तुम इसे मत लाँघो; यदि शान्ति की याचना करते, तुम्हारे हित के लिए बोलते केशव (श्रीकृष्ण) को तुम ठुकरा दोगे — तो तुम्हारी पराजय निश्चित-सी है।'

  24. Verse 24

    प्रत्याचष्ट स दाशार्हम् ऋषभं सर्वधन्विनाम् अनुनेयानि जल्पन्तम् अनयान् नान्वपद्यत

    pratyācaṣṭa sa dāśārham ṛṣabhaṃ sarvadhanvinām anuneyāni jalpantam anayān nānvapadyata

    'He rejected the bull of the Dasharhas (Krishna), chief of all bowmen, speaking words meant to conciliate, and did not comply, from misconduct.'

    वह (दुर्योधन) समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ उस दाशार्ह (श्रीकृष्ण) को, जो समझाने योग्य मेल की बातें कह रहे थे, ठुकरा बैठा; अपनी दुर्नीति के कारण उसने उन्हें स्वीकार नहीं किया।

  25. Verse 25

    ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोः अन्ववर्तत हित्वा मां कृष्टः कालेन दुर्मतिः

    tato duḥśāsanasyaiva karṇasya ca mataṃ dvayoḥ anvavartata hitvā māṃ kṛṣṭaḥ kālena durmatiḥ

    'Then, following the counsel of those two, Duhshasana and Karna, forsaking me, that evil-minded one, dragged by Fate, went his way.'

    तब मुझे छोड़कर वह दुर्बुद्धि, काल द्वारा खींचा हुआ, उन दोनों — दुःशासन और कर्ण — के मत का अनुसरण करने लगा।

  26. Verse 26

    न ह्य् अहं द्यूतम् इच्छामि विदुरो न प्रशंसति सैन्धवो नेच्छते द्यूतं भीष्मो न द्यूतम् इच्छति

    na hy ahaṃ dyūtam icchāmi viduro na praśaṃsati saindhavo necchate dyūtaṃ bhīṣmo na dyūtam icchati

    'For I did not wish the game of dice; Vidura approves it not; the Saindhava wished not the game; Bhishma wishes not the game;'

    'क्योंकि न तो मैं द्यूत चाहता हूँ, न विदुर उसकी प्रशंसा करते हैं; न सिन्धुराज (जयद्रथ) द्यूत चाहता है, न भीष्म द्यूत चाहते हैं।'

  27. Verse 27

    शल्यो भूरिश्रवाश् चैव पुरुमित्रो जयस् तथा अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय

    śalyo bhūriśravāś caiva purumitro jayas tathā aśvatthāmā kṛpo droṇo dyūtaṃ necchanti saṃjaya

    'Shalya, and Bhurishravas, and Purumitra, and Jaya, Ashvatthama, Kripa, and Drona wish not the game, O Sanjaya.'

    'हे संजय! शल्य, भूरिश्रवा, पुरुमित्र और जय, अश्वत्थामा, कृप तथा द्रोण — ये द्यूत नहीं चाहते।'

  28. Verse 28

    एतेषां मतम् आज्ञाय यदि वर्तेत पुत्रकः सज्ञातिमित्रः ससुहृच् चिरं जीवेद् अनामयः

    eteṣāṃ matam ājñāya yadi varteta putrakaḥ sajñātimitraḥ sasuhṛc ciraṃ jīved anāmayaḥ

    'If my son had acted knowing the counsel of these, with his kinsmen, friends, and well-wishers he would long have lived, free of disease.'

    'यदि मेरा पुत्र इनके मत को जानकर आचरण करता, तो अपने ज्ञाति, मित्रों और सुहृदों सहित चिरकाल तक नीरोग जीवित रहता।'

  29. Verse 29

    श्लक्ष्णा मधुरसंभाषा ज्ञातिमध्ये प्रियंवदाः कुलीनाः संमताः प्राज्ञाः सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवाः

    ślakṣṇā madhurasaṃbhāṣā jñātimadhye priyaṃvadāḥ kulīnāḥ saṃmatāḥ prājñāḥ sukhaṃ prāpsyanti pāṇḍavāḥ

    'Gentle, of sweet speech, kindly-spoken among their kinsmen, well-born, esteemed, and wise — the Pandavas would attain happiness.'

    'कोमल, मधुरभाषी, ज्ञातिजनों के बीच प्रियवादी, कुलीन, सम्मानित, बुद्धिमान पाण्डव सुख प्राप्त करेंगे।'

  30. Verse 30

    धर्मापेक्षो नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम् प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते

    dharmāpekṣo naro nityaṃ sarvatra labhate sukham pretyabhāve ca kalyāṇaṃ prasādaṃ pratipadyate

    'A man ever heedful of righteousness attains happiness everywhere, and in the after-state too attains blessedness and grace.'

    'धर्म का सदा ध्यान रखने वाला मनुष्य सर्वत्र सुख पाता है, और परलोक में भी कल्याण एवं प्रसाद (अनुग्रह) को प्राप्त करता है।'

  31. Verse 31

    अर्हन्त्य् अर्धं पृथिव्यास् ते भोक्तुं सामर्थ्यसाधनाः तेषाम् अपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही

    arhanty ardhaṃ pṛthivyās te bhoktuṃ sāmarthyasādhanāḥ teṣām api samudrāntā pitṛpaitāmahī mahī

    'They deserve to enjoy half the earth, endowed as they are with the means of might; theirs too is the sea-girt earth, their father's and grandfather's.'

    'वे सामर्थ्य से अपना कार्य सिद्ध करने वाले आधी पृथ्वी के भोग के योग्य हैं; समुद्रपर्यन्त पृथ्वी उनकी पितृ-पैतामही सम्पत्ति है।'

  32. Verse 32

    नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि सन्ति नो ज्ञातयस् तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः

    niyujyamānāḥ sthāsyanti pāṇḍavā dharmavartmani santi no jñātayas tāta yeṣāṃ śroṣyanti pāṇḍavāḥ

    'If set in their place, the Pandavas will abide in the path of righteousness. We have kinsmen, my son, whom the Pandavas will hearken to —'

    'इस प्रकार नियुक्त किये जाने पर पाण्डव धर्म के मार्ग पर स्थित रहेंगे; हे तात! हमारे ऐसे ज्ञातिजन हैं, जिनकी बात पाण्डव सुनेंगे।'

  33. Verse 33

    शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लिकस्य कृपस्य च

    śalyasya somadattasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ droṇasyātha vikarṇasya bāhlikasya kṛpasya ca

    'of Shalya, of Somadatta, of the great-souled Bhishma, of Drona, of Vikarna, of Bahlika, and of Kripa,'

    'शल्य के, सोमदत्त के, महात्मा भीष्म के, द्रोण के, विकर्ण के, बाह्लीक के और कृप के —'

  34. Verse 34

    अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम् त्वदर्थं ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हितम्

    anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ bharatānāṃ mahātmanām tvadarthaṃ bruvatāṃ tāta kariṣyanti vaco hitam

    'and of other aged and great-souled Bharatas — when they speak for your sake, my son, the Pandavas will do their salutary word.'

    'और अन्य वृद्ध, महात्मा भरतवंशियों के — जो तुम्हारे लिए हित बोलते हैं, हे तात! — वे पाण्डव उनका हितकर वचन मान लेंगे।'

  35. Verse 35

    कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस् त्वा ब्रूयाद् अतो ऽन्यथा कृष्णो न धर्मं संजह्यात् सर्वे ते च त्वदन्वयाः

    kaṃ vā tvaṃ manyase teṣāṃ yas tvā brūyād ato 'nyathā kṛṣṇo na dharmaṃ saṃjahyāt sarve te ca tvadanvayāḥ

    'Whom among them do you think would speak to you otherwise? Krishna would not forsake righteousness, and all these are of your line.'

    'अथवा उनमें से किसे तुम ऐसा मानते हो जो तुमसे इससे अन्यथा कहे? कृष्ण धर्म को नहीं छोड़ेंगे, और वे सब तुम्हारे ही वंश के अनुयायी हैं।'

  36. Verse 36

    मयापि चोक्तास् ते वीरा वचनं धर्मसंहितम् नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः

    mayāpi coktās te vīrā vacanaṃ dharmasaṃhitam nānyathā prakariṣyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ

    'By me too were those heroes told a word in accord with righteousness; and the Pandavas, being righteous of soul, will not do otherwise.'

    'मैंने भी इन वीरों से धर्म से युक्त वचन कहा था; धर्मात्मा पाण्डव अन्यथा आचरण नहीं करेंगे।'

  37. Verse 37

    इत्य् अहं विलपन् सूत बहुशः पुत्रम् उक्तवान् न च मे श्रुतवान् मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम्

    ity ahaṃ vilapan sūta bahuśaḥ putram uktavān na ca me śrutavān mūḍho manye kālasya paryayam

    'Thus lamenting, O suta, I spoke to my son many times; but the fool hearkened not to me. I deem it the turning of Fate.'

    हे सूत! इस प्रकार विलाप करते हुए मैंने पुत्र से बार-बार कहा; किन्तु उस मूढ़ ने मेरी बात न सुनी; मैं समझता हूँ यह काल का विपर्यय है।

  38. Verse 38

    वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश् च सात्यकिः उत्तमौजाश् च पाञ्चाल्यो युधामन्युश् च दुर्जयः

    vṛkodarārjunau yatra vṛṣṇivīraś ca sātyakiḥ uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ

    'Where are Vrikodara and Arjuna, and the Vrishni hero Satyaki, and Uttamaujas the Panchala, and the invincible Yudhamanyu,'

    जहाँ वृकोदर (भीम) और अर्जुन हैं, और वृष्णिवीर सात्यकि, तथा पाञ्चालकुमार उत्तमौजा और अजेय युधामन्यु —

  39. Verse 39

    धृष्टद्युम्नश् च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः अश्मकाः केकयाश् चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः

    dhṛṣṭadyumnaś ca durdharṣaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ aśmakāḥ kekayāś caiva kṣatradharmā ca saumakiḥ

    'and the invincible Dhrishtadyumna, and the unvanquished Shikhandin, the Ashmakas and the Kekayas, and Kshatradharma the son of Somaka,'

    और दुर्धर्ष धृष्टद्युम्न, अपराजित शिखण्डी, अश्मक और केकयगण, तथा सौमकि क्षत्रधर्मा —

  40. Verse 40

    चैद्यश् च चेकितानश् च पुत्रः काश्यस्य चाभिभुः द्रौपदेया विराटश् च द्रुपदश् च महारथः यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः

    caidyaś ca cekitānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhuḥ draupadeyā virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ yamau ca puruṣavyāghrau mantrī ca madhusūdanaḥ

    'and the Chaidya and Chekitana, and the powerful son of the Kashi king, the sons of Draupadi, and Virata, and Drupada the mighty car-warrior, and the twins, those tigers among men, and the counsellor, the slayer of Madhu (Krishna) —'

    और चैद्य (धृष्टकेतु) और चेकितान, तथा काशिराज का बलवान पुत्र, द्रौपदी के पुत्र, विराट, महारथी द्रुपद, वे दोनों नरव्याघ्र जुड़वाँ (नकुल-सहदेव), और मन्त्री मधुसूदन (श्रीकृष्ण) —

  41. Verse 41

    क एताञ् जातु युध्येत लोके ऽस्मिन् वै जिजीविषुः दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणान् संहरेयुर् अरिंदमाः

    ka etāñ jātu yudhyeta loke 'smin vai jijīviṣuḥ divyam astraṃ vikurvāṇān saṃhareyur ariṃdamāḥ

    'who in this world, wishing to live, would ever fight against these who wield celestial weapons? Those subduers of foes would utterly destroy their opponents.'

    इस संसार में जीने की इच्छा रखने वाला कौन इनसे कभी युद्ध करेगा? वे शत्रुदमन तो दिव्य अस्त्र चलाने वालों का भी संहार कर दें।

  42. Verse 42

    अन्यो दुर्योधनात् कर्णाच् छकुनेश् चापि सौबलात् दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम्

    anyo duryodhanāt karṇāc chakuneś cāpi saubalāt duḥśāsanacaturthānāṃ nānyaṃ paśyāmi pañcamam

    'Other than Duryodhana, and Karna, and Shakuni son of Subala, with Duhshasana as the fourth — no fifth do I see fit to face them.'

    दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि से भिन्न, तथा जिनमें दुःशासन चौथा है — इनके सिवा मैं कोई पाँचवाँ नहीं देखता जो साहस करे।

  43. Verse 43

    येषाम् अभीशुहस्तः स्याद् विष्वक्सेनो रथे स्थितः संनद्धश् चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः

    yeṣām abhīśuhastaḥ syād viṣvakseno rathe sthitaḥ saṃnaddhaś cārjuno yoddhā teṣāṃ nāsti parājayaḥ

    'They in whose service Vishvaksena (Krishna) stands upon the chariot with the reins in hand, and Arjuna, armed, as the warrior — for them there is no defeat.'

    जिनका लगाम थामने वाला रथ पर स्थित विष्वक्सेन (श्रीकृष्ण) हो, और योद्धा कवचधारी अर्जुन हो — उनकी कोई पराजय नहीं।

  44. Verse 44

    तेषां मम विलापानां न हि दुर्योधनः स्मरेत् हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वम् आत्थ मे

    teṣāṃ mama vilāpānāṃ na hi duryodhanaḥ smaret hatau hi puruṣavyāghrau bhīṣmadroṇau tvam āttha me

    'But Duryodhana would not remember these laments of mine; for you tell me that those two tigers among men, Bhishma and Drona, are slain.'

    दुर्योधन मेरे इन विलापों को स्मरण तक नहीं करेगा; क्योंकि दोनों नरव्याघ्र भीष्म और द्रोण मारे गये — ऐसा तुम मुझसे कह रहे हो।

  45. Verse 45

    तेषां विदुरवाक्यानाम् उक्तानां दीर्घदर्शिनाम् दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    teṣāṃ viduravākyānām uktānāṃ dīrghadarśinām dṛṣṭvemāṃ phalanirvṛttiṃ manye śocanti putrakāḥ

    'Beholding this ripening of the fruit of the words of the far-seeing Vidura, spoken of old, I think my sons now grieve.'

    दूरदर्शी विदुर के उन कहे गये वचनों का यह फल देखकर, मैं समझता हूँ, मेरे पुत्र अब शोक कर रहे हैं।

  46. Verse 46

    हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान् अग्निर् दहेत् तथा सेनां मामिकां स धनंजयः

    himātyaye yathā kakṣaṃ śuṣkaṃ vāterito mahān agnir dahet tathā senāṃ māmikāṃ sa dhanaṃjayaḥ

    'As, at winter's end, a great fire fanned by the wind burns dry grass, so shall that Dhananjaya burn my army.'

    जैसे शिशिर के अन्त में वायु से प्रेरित महान अग्नि सूखी झाड़ी को जला डालती है, वैसे ही वह धनंजय (अर्जुन) मेरी सेना को जला देगा।

  47. Verse 47

    आचक्ष्व तद् धि नः सर्वं कुशलो ह्य् असि संजय यद् उपायात् तु सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम् अभिमन्यौ हते तात कथम् आसीन् मनो हि वः

    ācakṣva tad dhi naḥ sarvaṃ kuśalo hy asi saṃjaya yad upāyāt tu sāyāhne kṛtvā pārthasya kilbiṣam abhimanyau hate tāta katham āsīn mano hi vaḥ

    'Relate all that to us, for you are skilled, O Sanjaya — what befell toward evening when the offence against Partha had been done. When Abhimanyu was slain, my son, how then was your mind?'

    हे तात! वह सब हमें बताओ, क्योंकि तुम वर्णन में कुशल हो; बताओ कि पार्थ (अर्जुन) के प्रति वह अपराध करके, जब सायंकाल वह अर्जुन लौटा — अभिमन्यु के मारे जाने पर — तुम लोगों के मन की क्या दशा थी?

  48. Verse 48

    न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः अपकृत्वा महत् तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः

    na jātu tasya karmāṇi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ apakṛtvā mahat tāta soḍhuṃ śakṣyanti māmakāḥ

    'Never the deeds of the wielder of the Gandiva in battle, after great injury done, my son, will my people be able to endure.'

    हे तात! बड़ा अपकार करके मेरे लोग रण में उस गाण्डीवधारी (अर्जुन) के कर्मों को कभी सहन न कर सकेंगे।

  49. Verse 49

    किं नु दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किम् अब्रवीत् दुःशासनः सौबलश् च तेषाम् एवं गते अपि सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय

    kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ karṇaḥ kṛtyaṃ kim abravīt duḥśāsanaḥ saubalaś ca teṣām evaṃ gate api sarveṣāṃ samavetānāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya

    'What did Duryodhana think fit to do? What did Karna say was to be done? And Duhshasana and the son of Subala — of all my sons assembled thus, O Sanjaya —'

    दुर्योधन ने क्या करना उचित समझा, कर्ण ने क्या करने को कहा, दुःशासन और सुबलपुत्र (शकुनि) ने — ऐसी स्थिति आ जाने पर भी? — हे संजय! मेरे उन सब एकत्र हुए पुत्रों का भी बताओ —

  50. Verse 50

    यद् वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर् भृशम् लोभानुगतदुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः

    yad vṛttaṃ tāta saṃgrāme mandasyāpanayair bhṛśam lobhānugatadurbuddheḥ krodhena vikṛtātmanaḥ

    'what befell, my son, in the battle, sorely through the misdeeds of that fool, of evil mind that followed greed, of nature perverted by wrath,'

    हे तात! संग्राम में जो कुछ घटित हुआ — उस मन्द पुत्र के कुकृत्यों से, जो दुर्बुद्धि, लोभ के अनुगामी और क्रोध से विकृतात्मा था —

  51. Verse 51

    राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन् ममाचक्ष्व संजय

    rājyakāmasya mūḍhasya rāgopahatacetasaḥ durnītaṃ vā sunītaṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya

    'the deluded one coveting the kingdom, his heart smitten by passion — whether ill-guided or well-guided, that tell me, O Sanjaya.'

    राज्य के लोभी, राग से उपहत चित्त वाले उस मूढ़ के कर्म — चाहे दुर्नीति हो या सुनीति — वह मुझे बताओ, हे संजय।