Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 51

Drona Parva · 43 verses

43 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    युधिष्ठिर उवाच त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबलं प्रति प्रयत्नम् अकरोत् तीव्रम् आचार्यो ग्रहणे मम

    yudhiṣṭhira uvāca tvayi yāte mahābāho saṃśaptakabalaṃ prati prayatnam akarot tīvram ācāryo grahaṇe mama

    Yudhishthira said: 'When you had gone, O mighty-armed one, against the host of the Samshaptakas, the preceptor (Drona) made a fierce effort to capture me.'

    युधिष्ठिर ने कहा — हे महाबाहो! जब तुम संशप्तक-सेना की ओर चले गये, तब आचार्य (द्रोण) ने मुझे पकड़ने का तीव्र प्रयत्न किया।

  2. Verse 2

    व्याढानीकं वयं द्रोणं वरयामः स्म सर्वशः प्रतिव्यूह्य रथानीकं यतमानं तथा रणे

    vyāḍhānīkaṃ vayaṃ droṇaṃ varayāmaḥ sma sarvaśaḥ prativyūhya rathānīkaṃ yatamānaṃ tathā raṇe

    'We warded off Drona and his arrayed host on every side, drawing up our chariot-host in counter-array against him as he strove in the battle.'

    हमने अपनी रथसेना का प्रतिव्यूह रचकर, व्यूहबद्ध एवं रण में प्रयत्नशील द्रोण को सब ओर से रोका।

  3. Verse 3

    स वार्यमाणो रथिभी रक्षितेन मया तथा अस्मान् अपि जघानाशु पीडयन् निशितैः शरैः

    sa vāryamāṇo rathibhī rakṣitena mayā tathā asmān api jaghānāśu pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ

    'Warded off by the car-warriors, and guarded by me too, he yet swiftly smote even us, afflicting us with sharp arrows.'

    किन्तु रथियों द्वारा रोके जाने और मेरे इस प्रकार सुरक्षित रहने पर भी उसने तीखे बाणों से पीड़ित करते हुए शीघ्र ही हममें से कुछ को मार डाला।

  4. Verse 4

    ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीकं न शक्नुमः प्रतिवीक्षितुम् अप्य् आजौ भेत्तुं तत् कुत एव तु

    te pīḍyamānā droṇena droṇānīkaṃ na śaknumaḥ prativīkṣitum apy ājau bhettuṃ tat kuta eva tu

    'Oppressed by Drona, we could not even look upon Drona's host in the fray — how then were we to break it?'

    द्रोण से पीड़ित होकर हम रण में द्रोण-सेना की ओर देख भी न सके — फिर उसे भेदना तो दूर की बात थी।

  5. Verse 5

    वयं त्व् अप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रम् आत्मजम् उक्तवन्तः स्म ते तात भिन्ध्य् अनीकम् इति प्रभो

    vayaṃ tv apratimaṃ vīrye sarve saubhadram ātmajam uktavantaḥ sma te tāta bhindhy anīkam iti prabho

    'Then we all, O lord, said to your son, the son of Subhadra, of unequalled valour: "Break the array, O dear one."'

    किन्तु हम सबने तुम्हारे अप्रतिम पराक्रमी पुत्र सौभद्र से कहा — 'हे प्रभो! व्यूह को भेद दो,' हे तात।

  6. Verse 6

    स तथा चोदितो ऽस्माभिः सदश्व इव वीर्यवान् असह्यम् अपि तं भारं वोढुम् एवोपचक्रमे

    sa tathā codito 'smābhiḥ sadaśva iva vīryavān asahyam api taṃ bhāraṃ voḍhum evopacakrame

    'Thus urged by us, that valiant one, like a noble steed, set himself to bear even that unbearable burden.'

    हमारे इस प्रकार प्रेरित करने पर वह पराक्रमी, उत्तम घोड़े की भाँति, उस असह्य भार को भी वहन करने में जुट गया।

  7. Verse 7

    स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वितः प्राविशत् तद् बलं बालः सुपर्ण इव सागरम्

    sa tavāstropadeśena vīryeṇa ca samanvitaḥ prāviśat tad balaṃ bālaḥ suparṇa iva sāgaram

    'Furnished with the training in arms given by you, and with valour, that boy entered that host, as Garuda enters the ocean.'

    तुम्हारे अस्त्रोपदेश और अपने पराक्रम से सम्पन्न वह बालक उस सेना में वैसे ही घुस गया जैसे गरुड़ समुद्र में।

  8. Verse 8

    ते ऽनुयाता वयं वीरं सात्वतीपुत्रम् आहवे प्रवेष्टुकामास् तेनैव येन स प्राविशच् चमूम्

    te 'nuyātā vayaṃ vīraṃ sātvatīputram āhave praveṣṭukāmās tenaiva yena sa prāviśac camūm

    'We followed that hero, the son of the Satvata lady (Subhadra), in the battle, wishing to enter by the same breach by which he had entered the army.'

    हम उस वीर सात्वती-पुत्र (अभिमन्यु) के पीछे रण में उसी मार्ग से प्रवेश करना चाहते हुए चले जिससे वह सेना में घुसा था।

  9. Verse 9

    ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस् तात जयद्रथः वरदानेन रुद्रस्य सर्वान् नः समवारयत्

    tataḥ saindhavako rājā kṣudras tāta jayadrathaḥ varadānena rudrasya sarvān naḥ samavārayat

    'Then the base Saindhava king, O dear one, Jayadratha, by the boon-grant of Rudra, held us all back.'

    किन्तु हे तात! सिन्धुराज वह क्षुद्र जयद्रथ रुद्र (शिव) के वरदान से हम सबको रोक बैठा।

  10. Verse 10

    ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिश् च स बृहद्बलः कृतवर्मा च सौभद्रं षड् रथाः पर्यवारयन्

    tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiś ca sa bṛhadbalaḥ kṛtavarmā ca saubhadraṃ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan

    'Then Drona, Kripa, Karna, Ashvatthama, and Brihadbala, and Kritavarman — six car-warriors — surrounded the son of Subhadra.'

    तब द्रोण, कृप, कर्ण, बृहद्बल सहित द्रौणि, और कृतवर्मा — इन छह रथियों ने सौभद्र को घेर लिया।

  11. Verse 11

    परिवार्य तु तैः सर्वैर् युधि बालो महारथैः यतमानः परं शक्त्या बहुभिर् विरथीकृतः

    parivārya tu taiḥ sarvair yudhi bālo mahārathaiḥ yatamānaḥ paraṃ śaktyā bahubhir virathīkṛtaḥ

    'Surrounded by all those great car-warriors in the battle, the boy, striving with utmost might, was made carless by the many.'

    रण में उन सब महारथियों से घिरकर वह बालक अपनी पूरी शक्ति से लड़ते हुए अनेकों द्वारा रथहीन कर दिया गया।

  12. Verse 12

    ततो दौःशासनिः क्षिप्रं तथा तैर् विरथीकृतम् संशयं परमं प्राप्य दिष्टान्तेनाभ्ययोजयत्

    tato dauḥśāsaniḥ kṣipraṃ tathā tair virathīkṛtam saṃśayaṃ paramaṃ prāpya diṣṭāntenābhyayojayat

    'Then the son of Duhshasana, when the boy had thus been made carless by them, coming to the utmost peril, joined him to his appointed end.'

    तब दुःशासनपुत्र ने उसे उनके द्वारा रथहीन किया गया देखकर, परम संकट में पड़े उस बालक को शीघ्र ही मृत्यु-रूपी नियत अन्त से जोड़ दिया (मार डाला)।

  13. Verse 13

    स तु हत्वा सहस्राणि द्विपाश्वरथसादिनाम् राजपुत्रशतं चाग्र्यं वीरांश् चालक्षितान् बहून्

    sa tu hatvā sahasrāṇi dvipāśvarathasādinām rājaputraśataṃ cāgryaṃ vīrāṃś cālakṣitān bahūn

    'But he, having slain thousands of riders of elephants, horses, and chariots, and a hundred foremost princes, and many unmarked heroes,'

    किन्तु उसने हाथी, घोड़े और रथ के हज़ारों सवारों को, एक सौ श्रेष्ठ राजकुमारों को, तथा अनेक अलक्षित वीरों को मारकर —

  14. Verse 14

    बृहद्बलं च राजानं स्वर्गेणाजौ प्रयोज्य ह ततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तम् उपजग्मिवान्

    bṛhadbalaṃ ca rājānaṃ svargeṇājau prayojya ha tataḥ paramadharmātmā diṣṭāntam upajagmivān

    'and having sent King Brihadbala to heaven in the battle, then, that most righteous soul, went to his appointed end.'

    और राजा बृहद्बल को रण में स्वर्ग भेजकर, वह परम धर्मात्मा तब अपने नियत अन्त को प्राप्त हुआ।

  15. Verse 15

    एतावद् एव निर्वृत्तम् अस्माकं शोकवर्धनम् स चैवं पुरुषव्याघ्रः स्वर्गलोकम् अवाप्तवान्

    etāvad eva nirvṛttam asmākaṃ śokavardhanam sa caivaṃ puruṣavyāghraḥ svargalokam avāptavān

    'So much only has befallen us, increasing our grief; and that tiger among men has attained the world of heaven.'

    हमारे शोक को बढ़ाने वाली बस इतनी ही घटना घटी; और इस प्रकार वह नरव्याघ्र स्वर्गलोक को प्राप्त हुआ।

  16. Verse 16

    संजय उवाच ततो ऽर्जुनो वचः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम् हा पुत्र इति निःश्वस्य व्यथितो न्यपतद् भुवि

    saṃjaya uvāca tato 'rjuno vacaḥ śrutvā dharmarājena bhāṣitam hā putra iti niḥśvasya vyathito nyapatad bhuvi

    Sanjaya said: Then Arjuna, hearing the words spoken by the King of Righteousness, sighing 'Alas, my son!', fell stricken to the earth.

    संजय ने कहा — तब धर्मराज द्वारा कहे गये वे वचन सुनकर अर्जुन 'हाय पुत्र!' कहकर लम्बी साँस लेते हुए व्यथित होकर पृथ्वी पर गिर पड़े।

  17. Verse 17

    विषण्णवदनाः सर्वे परिगृह्य धनंजयम् नेत्रैर् अनिमिषैर् दीनाः प्रत्यवेक्षन् परस्परम्

    viṣaṇṇavadanāḥ sarve parigṛhya dhanaṃjayam netrair animiṣair dīnāḥ pratyavekṣan parasparam

    With dejected faces, all, embracing Dhananjaya, with unwinking eyes and wretched, gazed upon one another.

    सब लोग उदास मुख किये, धनंजय (अर्जुन) को पकड़कर, निर्निमेष नेत्रों से, दीन होकर एक-दूसरे की ओर देखने लगे।

  18. Verse 18

    प्रतिलभ्य ततः संज्ञां वासविः क्रोधमूर्छितः कम्पमानो ज्वरेणेव निःश्वसंश् च मुहुर् मुहुः

    pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ vāsaviḥ krodhamūrchitaḥ kampamāno jvareṇeva niḥśvasaṃś ca muhur muhuḥ

    Then, regaining consciousness, the son of Vasava (Arjuna), stupefied with wrath, trembling as with fever, sighing again and again,

    तब होश में आकर वासवपुत्र (अर्जुन) क्रोध से मूर्च्छित-सा, ज्वर की भाँति काँपता हुआ, बार-बार लम्बी साँसें लेता हुआ —

  19. Verse 19

    पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य श्वसमानो ऽश्रुनेत्रवान् उन्मत्त इव विप्रेक्षन्न् इदं वचनम् अब्रवीत्

    pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya śvasamāno 'śrunetravān unmatta iva viprekṣann idaṃ vacanam abravīt

    grinding hand against hand, breathing hard, his eyes full of tears, glaring like one distraught, spoke this word:

    हाथ-पर-हाथ मलते, ज़ोर से साँस लेते, आँसू भरे नेत्रों वाले, उन्मत्त-से देखते हुए उन्होंने ये वचन कहे —

  20. Verse 20

    सत्यं वः प्रतिजानामि श्वो ऽस्मि हन्ता जयद्रथम् न चेद् वधभयाद् भीतो धार्तराष्ट्रान् प्रहास्यति

    satyaṃ vaḥ pratijānāmi śvo 'smi hantā jayadratham na ced vadhabhayād bhīto dhārtarāṣṭrān prahāsyati

    'Truly I vow to you: tomorrow I am the slayer of Jayadratha — unless, out of fear of death, he in terror abandons the sons of Dhritarashtra,'

    'मैं तुम सबके समक्ष सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ: कल मैं जयद्रथ का वध करने वाला हूँ — यदि वह वध के भय से डरकर धृतराष्ट्र-पुत्रों को न छोड़ दे —'

  21. Verse 21

    न चास्माञ् शरणं गच्छेत् कृष्णं वा पुरुषोत्तमम् भवन्तं वा महाराज श्वो ऽस्मि हन्ता जयद्रथम्

    na cāsmāñ śaraṇaṃ gacchet kṛṣṇaṃ vā puruṣottamam bhavantaṃ vā mahārāja śvo 'smi hantā jayadratham

    'and unless he comes for refuge to us, or to Krishna the best of men, or to you, O great king — tomorrow I am the slayer of Jayadratha.'

    'और यदि वह हमारी, अथवा पुरुषोत्तम कृष्ण की, अथवा हे महाराज! आपकी शरण में न जाये — तो कल मैं जयद्रथ का वध करने वाला हूँ।'

  22. Verse 22

    धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम् पापं बालवधे हेतुं श्वो ऽस्मि हन्ता जयद्रथम्

    dhārtarāṣṭrapriyakaraṃ mayi vismṛtasauhṛdam pāpaṃ bālavadhe hetuṃ śvo 'smi hantā jayadratham

    'The doer of the pleasure of Dhritarashtra's sons, who forgot his friendship for me, that sinner, the cause of the boy's slaying — tomorrow I am the slayer of Jayadratha.'

    'धृतराष्ट्र-पुत्रों का प्रिय करने वाले, मेरे प्रति सौहार्द भुला देने वाले, बालक के वध का कारण उस पापी जयद्रथ को — कल मैं मार डालूँगा।'

  23. Verse 23

    रक्षमाणाश् च तं संख्ये ये मां योत्स्यन्ति के चन अपि द्रोणकृपौ वीरौ छादयिष्यामि ताञ् शरैः

    rakṣamāṇāś ca taṃ saṃkhye ye māṃ yotsyanti ke cana api droṇakṛpau vīrau chādayiṣyāmi tāñ śaraiḥ

    'And whoever, guarding him in battle, shall fight against me — be they even the heroes Drona and Kripa — I shall cover them with my arrows.'

    'और जो कोई रण में उसकी रक्षा करते हुए मुझसे युद्ध करेंगे — चाहे वीर द्रोण और कृप ही क्यों न हों — उन्हें मैं बाणों से ढक दूँगा।'

  24. Verse 24

    यद्य् एतद् एवं संग्रामे न कुर्यां पुरुषर्षभाः मा स्म पुण्यकृतां लोकान् प्राप्नुयां शूरसंमतान्

    yady etad evaṃ saṃgrāme na kuryāṃ puruṣarṣabhāḥ mā sma puṇyakṛtāṃ lokān prāpnuyāṃ śūrasaṃmatān

    'If I do not do thus in the battle, O bulls among men, may I not attain the worlds of the doers of holy deeds, honoured by heroes.'

    'हे पुरुषश्रेष्ठो! यदि मैं संग्राम में ऐसा न करूँ, तो वीरों द्वारा सम्मानित पुण्यकर्मियों के लोकों को न पाऊँ।'

  25. Verse 25

    ये लोका मातृहन्तॄणां ये चापि पितृघातिनाम् गुरुदारगामिनां ये च पिशुनानां च ये तथा

    ye lokā mātṛhantṝṇāṃ ye cāpi pitṛghātinām gurudāragāmināṃ ye ca piśunānāṃ ca ye tathā

    'The worlds that are for slayers of mothers, and for slayers of fathers, for those who go in unto their teachers' wives, and likewise for informers,'

    'मातृहन्ताओं के जो लोक हैं, पितृघातियों के, गुरुपत्नीगामियों के और चुगलखोरों के जो लोक हैं —'

  26. Verse 26

    साधून् असूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम् ये च निक्षेपहर्तॄणां ये च विश्वासघातिनाम्

    sādhūn asūyatāṃ ye ca ye cāpi parivādinām ye ca nikṣepahartṝṇāṃ ye ca viśvāsaghātinām

    'and for those who slander the good, and for backbiters, for stealers of deposits, and for betrayers of trust,'

    'जो साधुओं से द्वेष करते हैं, जो परनिन्दक हैं, जो धरोहर हड़पते हैं और जो विश्वासघाती हैं —'

  27. Verse 27

    भुक्तपूर्वां स्त्रियं ये च निन्दताम् अघशंसिनाम् ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनाम् अपि

    bhuktapūrvāṃ striyaṃ ye ca nindatām aghaśaṃsinām brahmaghnānāṃ ca ye lokā ye ca goghātinām api

    'for those who revile the wife they have wedded, and for the malicious, and the worlds of slayers of Brahmanas and of slayers of cows,'

    'जो पूर्व-भुक्त स्त्री (अपनी पत्नी) की निन्दा करते हैं, जो अमंगल-वचन बोलते हैं, तथा ब्रह्महत्यारों और गोघातियों के जो लोक हैं —'

  28. Verse 28

    पायसं वा यवान्नं वा शाकं कृसरम् एव वा संयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्नताम् तान् अह्नैवाधिगच्छेयं न चेद् धन्यां जयद्रथम्

    pāyasaṃ vā yavānnaṃ vā śākaṃ kṛsaram eva vā saṃyāvāpūpamāṃsāni ye ca lokā vṛthāśnatām tān ahnaivādhigaccheyaṃ na ced dhanyāṃ jayadratham

    'and the worlds of those who eat rice-milk, barley-food, greens, or kricara, or cakes and meats, in vain (without offering) — those may I attain this very day, if I slay not Jayadratha.'

    'जो बिना यज्ञादि को अर्पित किये व्यर्थ ही खीर, जौ का अन्न, शाक, कृसर, संयाव (पूआ) और मांस खाते हैं, उनके जो लोक हैं — वे नरक मैं आज ही पा जाऊँ, यदि जयद्रथ का वध न करूँ।'

  29. Verse 29

    वेदाध्यायिनम् अत्यर्थं संशितं वा द्विजोत्तमम् अवमन्यमानो यान् याति वृद्धान् साधूंस् तथा गुरून्

    vedādhyāyinam atyarthaṃ saṃśitaṃ vā dvijottamam avamanyamāno yān yāti vṛddhān sādhūṃs tathā gurūn

    'The goal to which one goes who scorns a Brahmana deep in Vedic study, or of strict vows, and who scorns the aged, the good, and his teachers,'

    'वेद का अध्ययन करने वाले अथवा उग्र व्रतधारी श्रेष्ठ ब्राह्मण को, तथा वृद्धों, साधुओं और गुरुजनों को — जो अवज्ञा करता है वह जिस गति को जाता है —'

  30. Verse 30

    स्पृशतां ब्राह्मणं गां च पादेनाग्निं च यां लभेत् याप्सु श्लेष्म पुरीषं वा मूत्रं वा मुञ्चतां गतिः तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद् धन्यां जयद्रथम्

    spṛśatāṃ brāhmaṇaṃ gāṃ ca pādenāgniṃ ca yāṃ labhet yāpsu śleṣma purīṣaṃ vā mūtraṃ vā muñcatāṃ gatiḥ tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ced dhanyāṃ jayadratham

    'and the goal one meets who touches a Brahmana or a cow with his foot, or who casts phlegm, dung, or urine into water — that dreadful goal may I attain, if I slay not Jayadratha.'

    'ब्राह्मण, गाय और अग्नि को जो पैर से छूता है, अथवा जो जल में कफ, मल या मूत्र छोड़ता है, उसकी जो गति होती है — वह घोर गति मैं पाऊँ, यदि जयद्रथ का वध न करूँ।'

  31. Verse 31

    नग्नस्य स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर् गतिः उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वञ्चकानां च या गतिः आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम्

    nagnasya snāyamānasya yā ca vandhyātither gatiḥ utkocināṃ mṛṣoktīnāṃ vañcakānāṃ ca yā gatiḥ ātmāpahāriṇāṃ yā ca yā ca mithyābhiśaṃsinām

    'The goal of one who bathes naked, and of a host who gives no fee; the goal of takers of bribes, of speakers of falsehood, and of deceivers; of embezzlers, and of false accusers;'

    'नग्न होकर स्नान करने वाले की, तथा जिसका अतिथि निराश लौट जाये उसकी जो गति है; रिश्वतखोरों, झूठ बोलने वालों और ठगों की जो गति है; तथा आत्मापहारियों (कपटियों) और मिथ्या दोष लगाने वालों की जो गति है —'

  32. Verse 32

    भृत्यैः संदृश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस् तथा असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर् मृष्टम् अश्नताम् तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद् धन्यां जयद्रथम्

    bhṛtyaiḥ saṃdṛśyamānānāṃ putradārāśritais tathā asaṃvibhajya kṣudrāṇāṃ yā gatir mṛṣṭam aśnatām tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ced dhanyāṃ jayadratham

    'and the goal of the mean-souled who, watched by their servants, sons, and dependents, eat dainties without sharing — that dreadful goal may I attain, if I slay not Jayadratha.'

    'जो क्षुद्र लोग अपने सेवकों, पुत्रों, पत्नियों और आश्रितों के देखते हुए, बिना बाँटे ही स्वादिष्ट भोजन खाते हैं, उनकी जो गति है — वह घोर गति मैं पाऊँ, यदि जयद्रथ का वध न करूँ।'

  33. Verse 33

    संश्रितं वापि यस् त्यक्त्वा साधुं तद्वचने रतम् न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्

    saṃśritaṃ vāpi yas tyaktvā sādhuṃ tadvacane ratam na bibharti nṛśaṃsātmā nindate copakāriṇam

    'He who abandons a good man that has sought his shelter and delights in his word, and, cruel-souled, maintains him not, and reviles his benefactor;'

    'जो निर्दय अपने आश्रित — वचन के पालन में रत साधु — को त्यागकर उसका भरण-पोषण नहीं करता और उपकारी की निन्दा करता है —'

  34. Verse 34

    अर्हते प्रातिवेश्याय श्राद्धं यो न ददाति च अनर्हते च यो दद्याद् वृषलीपत्युर् एव च

    arhate prātiveśyāya śrāddhaṃ yo na dadāti ca anarhate ca yo dadyād vṛṣalīpatyur eva ca

    'who gives no sraddha-offering to a worthy neighbour, and gives to the unworthy; and the husband of a Shudra woman (who neglects his duty);'

    'और जो योग्य पड़ोसी को श्राद्ध नहीं देता, और अयोग्य को देता है, तथा जो वृषली (शूद्रा) का पति है —'

  35. Verse 35

    मद्यपो भिन्नमर्यादः कृतघ्नो भ्रातृनिन्दकः तेषां गतिम् इयां क्षिप्रं न चेद् धन्यां जयद्रथम्

    madyapo bhinnamaryādaḥ kṛtaghno bhrātṛnindakaḥ teṣāṃ gatim iyāṃ kṣipraṃ na ced dhanyāṃ jayadratham

    'the wine-drinker, the transgressor of bounds, the ingrate, the reviler of his brothers — their goal may I swiftly attain, if I slay not Jayadratha.'

    'मद्यप, मर्यादा-भंग करने वाला, कृतघ्न और भाई की निन्दा करने वाला — उनकी गति मैं शीघ्र पाऊँ, यदि जयद्रथ का वध न करूँ।'

  36. Verse 36

    धर्माद् अपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिताः ये चानुकीर्तिताः क्षिप्रं तेषां गतिम् अवाप्नुयाम् यदि व्युष्टाम् इमां रात्रिं श्वो न हन्यां जयद्रथम्

    dharmād apetā ye cānye mayā nātrānukīrtitāḥ ye cānukīrtitāḥ kṣipraṃ teṣāṃ gatim avāpnuyām yadi vyuṣṭām imāṃ rātriṃ śvo na hanyāṃ jayadratham

    'And whatever others there be, fallen from righteousness, whom I have not here recounted, and those I have recounted — may I swiftly attain their goal, if, this night being passed, I slay not Jayadratha tomorrow.'

    'और धर्म से च्युत जो अन्य पापी मैंने यहाँ नहीं गिनाये, तथा जो गिनाये हैं — उनकी गति मैं शीघ्र पाऊँ, यदि इस रात्रि के बीत जाने पर कल जयद्रथ का वध न करूँ।'

  37. Verse 37

    इमां चाप्य् अपरां भूयः प्रतिज्ञां मे निबोधत यद्य् अस्मिन्न् अहते पापे सूर्यो ऽस्तम् उपयास्यति इहैव संप्रवेष्टाहं ज्वलितं जातवेदसम्

    imāṃ cāpy aparāṃ bhūyaḥ pratijñāṃ me nibodhata yady asminn ahate pāpe sūryo 'stam upayāsyati ihaiva saṃpraveṣṭāhaṃ jvalitaṃ jātavedasam

    'And hear this yet other vow of mine: if, this sinner unslain, the sun shall set, here and now shall I enter the blazing fire.'

    'और मेरी यह एक और प्रतिज्ञा सुनो: यदि इस पापी के मारे बिना सूर्य अस्त हो जाये, तो मैं यहीं प्रज्वलित अग्नि में प्रवेश कर जाऊँगा।'

  38. Verse 38

    असुरसुरमनुष्याः पक्षिणो वोरगा वा; पितृरजनिचरा वा ब्रह्मदेवर्षयो वा चरम् अचरम् अपीदं यत् परं चापि तस्मात्; तद् अपि मम रिपुं तं रक्षितुं नैव शक्ताः

    asurasuramanuṣyāḥ pakṣiṇo voragā vā; pitṛrajanicarā vā brahmadevarṣayo vā caram acaram apīdaṃ yat paraṃ cāpi tasmāt; tad api mama ripuṃ taṃ rakṣituṃ naiva śaktāḥ

    'The asuras, the gods, and men, the birds and serpents, the fathers and the night-rangers, and the Brahma-sages and divine sages, this world moving and unmoving, and whatever is beyond it — not even they shall be able to protect that foe of mine.'

    'असुर, देवता और मनुष्य, पक्षी अथवा नाग, पितर, निशाचर (राक्षस), अथवा ब्रह्मर्षि और देवर्षि — यह चराचर जगत्, और जो कुछ इससे परे है — वह भी मेरे उस शत्रु की रक्षा करने में समर्थ नहीं।'

  39. Verse 39

    यदि विशति रसातलं तदग्र्यं; वियद् अपि देवपुरं दितेः पुरं वा तद् अपि शरशतैर् अहं प्रभाते; भृशम् अभिपत्य रिपोः शिरो ऽभिहर्ता

    yadi viśati rasātalaṃ tadagryaṃ; viyad api devapuraṃ diteḥ puraṃ vā tad api śaraśatair ahaṃ prabhāte; bhṛśam abhipatya ripoḥ śiro 'bhihartā

    'Though he enter the lowest netherworld, or the sky, or the city of the gods, or the city of Diti — even there, at dawn, with hundreds of arrows, swiftly falling upon him, I shall bear off the head of my foe.'

    'यदि वह सबसे नीचे रसातल में प्रवेश कर जाये, अथवा आकाश में, देवपुर में, या दिति (असुरों) के नगर में — वहाँ भी प्रातःकाल सैकड़ों बाणों से शीघ्रता से टूटकर मैं उस शत्रु का सिर उतार लूँगा।'

  40. Verse 40

    एवम् उक्त्वा विचिक्षेप गाण्डीवं सव्यदक्षिणम् तस्य शब्दम् अतिक्रम्य धनुःशब्दो ऽस्पृशद् दिवम्

    evam uktvā vicikṣepa gāṇḍīvaṃ savyadakṣiṇam tasya śabdam atikramya dhanuḥśabdo 'spṛśad divam

    Having spoken thus, he brandished the Gandiva with left hand and right; and, surpassing his own voice, the twang of the bow touched the heavens.

    ऐसा कहकर उन्होंने गाण्डीव को बायें-दायें झकझोरा; उसके अपने शब्द को लाँघकर उस धनुष का शब्द आकाश का स्पर्श करने लगा।

  41. Verse 41

    अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाञ्चजन्यं जनार्दनः प्रदध्मौ तत्र संक्रुद्धो देवदत्तं धनंजयः

    arjunena pratijñāte pāñcajanyaṃ janārdanaḥ pradadhmau tatra saṃkruddho devadattaṃ dhanaṃjayaḥ

    When Arjuna had thus vowed, Janardana (Krishna), enraged, there blew the Panchajanya, and Dhananjaya his Devadatta.

    अर्जुन की प्रतिज्ञा करने पर जनार्दन (श्रीकृष्ण) ने पाञ्चजन्य शंख बजाया; और वहाँ क्रुद्ध धनंजय (अर्जुन) ने देवदत्त शंख बजाया।

  42. Verse 42

    स पाञ्चजन्यो ऽच्युतवक्त्रवायुना; भृशं सुपूर्णोदरनिःसृतध्वनिः जगत् सपातालवियद्दिगीश्वरं; प्रकम्पयाम् आस युगात्यये यथा

    sa pāñcajanyo 'cyutavaktravāyunā; bhṛśaṃ supūrṇodaraniḥsṛtadhvaniḥ jagat sapātālaviyaddigīśvaraṃ; prakampayām āsa yugātyaye yathā

    That Panchajanya, by the wind of Achyuta's mouth, its full belly pouring forth a mighty sound, made the world, with its netherworlds, sky, and lords of the quarters, tremble as at the end of a yuga.

    वह पाञ्चजन्य, अच्युत (श्रीकृष्ण) के मुख की वायु से, अपने भरे हुए उदर से निकलते प्रबल घोष वाला होकर, पाताल, आकाश और दिक्पालों सहित जगत् को वैसे ही कँपा दिया जैसे युगान्त में।

  43. Verse 43

    ततो वादित्रघोषाश् च प्रादुरासन् समन्ततः सिंहनादाश् च पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना

    tato vāditraghoṣāś ca prādurāsan samantataḥ siṃhanādāś ca pāṇḍūnāṃ pratijñāte mahātmanā

    Then the sounds of instruments arose on every side, and the lion-roars of the Pandavas, when the great-souled one (Arjuna) had made his vow.

    तब उस महात्मा (अर्जुन) द्वारा प्रतिज्ञा किये जाने पर सब ओर वाद्यों के घोष और पाण्डवों के सिंहनाद गूँज उठे।