Adhyaya 50
Drona Parva · 83 verses
83 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच तस्मिन्न् अहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये आदित्ये ऽस्तंगते श्रीमान् संध्याकाल उपस्थिते
saṃjaya uvāca tasminn ahani nirvṛtte ghore prāṇabhṛtāṃ kṣaye āditye 'staṃgate śrīmān saṃdhyākāla upasthite
Sanjaya said: When that dreadful day, destroyer of living beings, had ended, and the sun had set, and the fair twilight-hour drew near,
संजय ने कहा — जब प्राणियों के उस घोर संहार वाला दिन समाप्त हो गया, सूर्य अस्त हो गया और रमणीय संध्याकाल उपस्थित हुआ —
Verse 2
व्यपयातेषु सैन्येषु वासाय भरतर्षभ हत्वा संशप्तकव्रातान् दिव्यैर् अस्त्रैः कपिध्वजः
vyapayāteṣu sainyeṣu vāsāya bharatarṣabha hatvā saṃśaptakavrātān divyair astraiḥ kapidhvajaḥ
and the armies had withdrawn for their rest, O bull of the Bharatas, the ape-bannered one (Arjuna), having slain the bands of the Samshaptakas with celestial weapons,
और हे भरतश्रेष्ठ! सेनाएँ विश्राम के लिए हट गईं, तब कपिध्वज (अर्जुन) ने दिव्य अस्त्रों से संशप्तक-समूहों को मारकर —
Verse 3
प्रायात् स्वशिबिरं जिष्णुर् जैत्रम् आस्थाय तं रथम् गच्छन्न् एव च गोविन्दं सन्नकण्ठो ऽभ्यभाषत
prāyāt svaśibiraṃ jiṣṇur jaitram āsthāya taṃ ratham gacchann eva ca govindaṃ sannakaṇṭho 'bhyabhāṣata
Jishnu the victorious set out for his own camp, mounting that triumphant chariot; and as he went, with tightening throat he said to Govinda (Krishna):
विजयी रथ पर सवार होकर जिष्णु (अर्जुन) अपने शिविर की ओर चले; और जाते-जाते ही रुँधे कण्ठ से गोविन्द (श्रीकृष्ण) से बोले —
Verse 4
किं नु मे हृदयं त्रस्तं वाक्यं सज्जति केशव स्पन्दन्ति चाप्य् अनिष्टानि गात्रं सीदति चाच्युत
kiṃ nu me hṛdayaṃ trastaṃ vākyaṃ sajjati keśava spandanti cāpy aniṣṭāni gātraṃ sīdati cācyuta
'Why is my heart affrighted, O Keshava, and my speech falters? Ill omens throb, and my body sinks, O Achyuta.'
'हे केशव! मेरा हृदय क्यों भयभीत है, वाणी क्यों रुक रही है? और अनिष्ट-सूचक लक्षण फड़क रहे हैं, तथा शरीर शिथिल हो रहा है, हे अच्युत!'
Verse 5
अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान् नापसर्पति भुवि यद् दिक्षु चाप्य् उग्रा उत्पातास् त्रासयन्ति माम्
aniṣṭaṃ caiva me śliṣṭaṃ hṛdayān nāpasarpati bhuvi yad dikṣu cāpy ugrā utpātās trāsayanti mām
'The dread foreboding clings to me and departs not from my heart; on the earth and in the quarters fierce portents terrify me.'
'और मन में समाया हुआ अनिष्ट मेरे हृदय से हटता नहीं; तथा पृथ्वी पर और दिशाओं में उग्र उत्पात मुझे भयभीत कर रहे हैं।'
Verse 6
बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः अपि स्वस्ति भवेद् राज्ञः सामात्यस्य गुरोर् मम
bahuprakārā dṛśyante sarva evāghaśaṃsinaḥ api svasti bhaved rājñaḥ sāmātyasya guror mama
'Portents of many kinds are seen, all announcing evil. May it yet be well with the king, my elder, and with his counsellors.'
'नाना प्रकार के लक्षण दिखाई दे रहे हैं, सब-के-सब अनिष्ट की सूचना देने वाले; मन्त्रियों सहित राजा (युधिष्ठिर) और मेरे गुरुजनों का कल्याण हो।'
Verse 7
वासुदेव उवाच व्यक्तं शिवं तव भ्रातुः सामात्यस्य भविष्यति मा शुचः किं चिद् एवान्यत् तत्रानिष्टं भविष्यति
vāsudeva uvāca vyaktaṃ śivaṃ tava bhrātuḥ sāmātyasya bhaviṣyati mā śucaḥ kiṃ cid evānyat tatrāniṣṭaṃ bhaviṣyati
Vasudeva said: 'Clearly it shall be well with your brother and his counsellors. Grieve not; it is only some other misfortune that will have befallen elsewhere.'
वासुदेव ने कहा — निश्चय ही मन्त्रियों सहित तुम्हारे भाई का कल्याण होगा; शोक मत करो; किन्तु कहीं-न-कहीं, किसी और स्थान पर, कुछ अनिष्ट अवश्य हुआ होगा।
Verse 8
संजय उवाच ततः संध्याम् उपास्यैव वीरौ वीरावसादने कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथम् आस्थितौ
saṃjaya uvāca tataḥ saṃdhyām upāsyaiva vīrau vīrāvasādane kathayantau raṇe vṛttaṃ prayātau ratham āsthitau
Sanjaya said: Then, having worshipped the twilight, those two heroes, at that fall of heroes, speaking of what had passed in the battle, went on, seated in the chariot.
संजय ने कहा — तब संध्या की उपासना करके वे दोनों वीर, उस वीर-संहार के समय, रण में घटी बातों की चर्चा करते हुए रथ पर सवार होकर चले।
Verse 9
ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम् वासुदेवो ऽर्जुनश् चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
tataḥ svaśibiraṃ prāptau hatānandaṃ hatatviṣam vāsudevo 'rjunaś caiva kṛtvā karma suduṣkaram
Then Vasudeva and Arjuna reached their own camp, its joy destroyed and its lustre gone, having wrought a most difficult deed.
तब वासुदेव और अर्जुन, अत्यन्त दुष्कर कर्म करके, उस शिविर में पहुँचे जिसका आनन्द नष्ट और कान्ति विलीन हो चुकी थी।
Verse 10
ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा बीभत्सुर् अब्रवीत् कृष्णम् अस्वस्थहृदयस् ततः
dhvastākāraṃ samālakṣya śibiraṃ paravīrahā bībhatsur abravīt kṛṣṇam asvasthahṛdayas tataḥ
Marking the camp with its aspect shattered, Bibhatsu (Arjuna), slayer of hostile heroes, with troubled heart then said to Krishna:
नष्ट-सी दशा वाले शिविर को देखकर शत्रुवीरनाशक बीभत्सु (अर्जुन) ने तब अस्वस्थ हृदय से कृष्ण से कहा —
Verse 11
नाद्य नन्दन्ति तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषैः शङ्खाश् चाडम्बरैः सह वीणा वा नाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह
nādya nandanti tūryāṇi maṅgalyāni janārdana miśrā dundubhinirghoṣaiḥ śaṅkhāś cāḍambaraiḥ saha vīṇā vā nādya vādyante śamyātālasvanaiḥ saha
'Today the auspicious instruments do not rejoice, O Janardana — the conchs mingled with the roar of drums and with tabors;'
'हे जनार्दन! आज मंगल-वाद्य हर्ष से नहीं बज रहे, न दुन्दुभियों के घोष से मिले शंख और आडम्बर; और न ताल-मंजीरों के स्वर के साथ आज वीणाएँ बजाई जा रही हैं।'
Verse 12
मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः
maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti ca stutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ
'nor are the lutes today sounded with the beat of cymbals; nor do my bards sing or recite the lovely, auspicious songs of praise in my camps.'
'और मेरे शिविरों में बन्दीजन स्तुति से युक्त वे मंगलमय, रमणीय गीत नहीं गा-पढ़ रहे।'
Verse 13
योधाश् चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्य् अधोमुखाः कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम्
yodhāś cāpi hi māṃ dṛṣṭvā nivartante hy adhomukhāḥ karmāṇi ca yathāpūrvaṃ kṛtvā nābhivadanti mām
'The warriors too, on seeing me, turn away with downcast faces; and having done their deeds as before, they do not greet me.'
'और योद्धा भी मुझे देखकर नीचा मुख किये लौट जाते हैं; और पहले की भाँति कर्म करके भी मुझसे अभिनन्दन का वचन नहीं कहते।'
Verse 14
अपि स्वस्ति भवेद् अद्य भ्रातृभ्यो मम माधव न हि शुध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनम् आकुलम्
api svasti bhaved adya bhrātṛbhyo mama mādhava na hi śudhyati me bhāvo dṛṣṭvā svajanam ākulam
'May it be well today with my brothers, O Madhava; for my mind grows not clear, seeing my own people troubled.'
'हे माधव! आज मेरे भाइयों का कल्याण हो; क्योंकि अपने स्वजनों को व्याकुल देखकर मेरा मन स्वस्थ नहीं हो रहा।'
Verse 15
अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान् ममाच्युत
api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānada sarveṣāṃ caiva yodhānāṃ sāmagryaṃ syān mamācyuta
'May there be well-being, O giver of honour, of the Panchala king and of Virata, and of all the warriors, O Achyuta.'
'हे मानद! पाञ्चालराज (द्रुपद), विराट और समस्त योद्धाओं की कुशलता हो, हे अच्युत!'
Verse 16
न च माम् अद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह रणाद् आयान्तम् उचितं प्रत्युद्याति हसन्न् इव
na ca mām adya saubhadraḥ prahṛṣṭo bhrātṛbhiḥ saha raṇād āyāntam ucitaṃ pratyudyāti hasann iva
'And the son of Subhadra does not today come forth, joyful, with his brothers, to meet me as I return from battle, smiling, as is his wont.'
'और आज सौभद्र अपने भाइयों सहित प्रसन्न होकर, रण से लौटते मुझ को, प्रथानुसार मुसकराता हुआ अगवानी करने नहीं आता।'
Verse 17
एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम् ददृशाते भृशास्वस्थान् पाण्डवान् नष्टचेतसः
evaṃ saṃkathayantau tau praviṣṭau śibiraṃ svakam dadṛśāte bhṛśāsvasthān pāṇḍavān naṣṭacetasaḥ
Thus conversing, those two entered their own camp, and beheld the Pandavas sorely troubled, their senses lost.
इस प्रकार बातें करते हुए वे दोनों अपने शिविर में प्रविष्ट हुए और अत्यन्त अस्वस्थ, सुध-बुध खोये हुए पाण्डवों को देखा।
Verse 18
दृष्ट्वा भ्रातॄंश् च पुत्रांश् च विमना वानरध्वजः अपश्यंश् चैव सौभद्रम् इदं वचनम् अब्रवीत्
dṛṣṭvā bhrātṝṃś ca putrāṃś ca vimanā vānaradhvajaḥ apaśyaṃś caiva saubhadram idaṃ vacanam abravīt
Seeing his brothers and sons dejected, and not seeing the son of Subhadra, the ape-bannered one (Arjuna) spoke this word:
भाइयों और पुत्रों को उदास देखकर और सौभद्र को न देखकर वानरध्वज (अर्जुन) ने ये वचन कहे —
Verse 19
मुखवर्णो ऽप्रसन्नो वः सर्वेषाम् एव लक्ष्यते न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ
mukhavarṇo 'prasanno vaḥ sarveṣām eva lakṣyate na cābhimanyuṃ paśyāmi na ca māṃ pratinandatha
'The colour of the faces of all of you, I mark, is joyless. I do not see Abhimanyu, nor do you greet me.'
'आप सबके मुख का रंग अप्रसन्न दिखाई देता है; और न मुझे अभिमन्यु दिखाई देता है, न आप मेरा अभिनन्दन करते हैं।'
Verse 20
मया श्रुतश् च द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मितः न च वस् तस्य भेत्तास्ति ऋते सौभद्रम् आहवे
mayā śrutaś ca droṇena cakravyūho vinirmitaḥ na ca vas tasya bhettāsti ṛte saubhadram āhave
'I heard that a wheel-array (chakravyuha) was formed by Drona, and that there was none among you to break it in battle, save the son of Subhadra.'
'मैंने सुना है कि द्रोण ने चक्रव्यूह की रचना की; और युद्ध में सौभद्र को छोड़कर आप में से कोई उसका भेदक नहीं है।'
Verse 21
न चोपदिष्टस् तस्यासीन् मयानीकविनिर्गमः कच्चिन् न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः
na copadiṣṭas tasyāsīn mayānīkavinirgamaḥ kaccin na bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṃ praveśitaḥ
'Yet the way out of the array was not taught to him by me. Surely the boy was not made by you to enter the hostile host?'
'और व्यूह से बाहर निकलने की विधि मैंने उसे नहीं सिखाई थी; कहीं आप लोगों ने उस बालक को शत्रु-सेना में तो नहीं घुसा दिया?'
Verse 22
भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशो युधि कच्चिन् न निहतः शेते सौभद्रः परवीरहा
bhittvānīkaṃ maheṣvāsaḥ pareṣāṃ bahuśo yudhi kaccin na nihataḥ śete saubhadraḥ paravīrahā
'Having broken the enemy's array many times in battle, that great bowman — surely the son of Subhadra, slayer of hostile heroes, does not lie slain?'
'रण में शत्रुओं के व्यूह को अनेक बार भेदकर, वह महाधनुर्धर, शत्रुवीरनाशक सौभद्र — कहीं मारा जाकर तो नहीं पड़ा है?'
Verse 23
लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहम् इवाद्रिषु उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथम् आयोधने हतः
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu upendrasadṛśaṃ brūta katham āyodhane hataḥ
'Tell me — the red-eyed, mighty-armed one, like a lion born among the hills, like Upendra (Vishnu): how was he slain in battle?'
'लाल नेत्रों वाले, महाबाहु, पर्वतों में उत्पन्न सिंह-सरीखे, उपेन्द्र (विष्णु) के समान उसको — बताओ, वह रणभूमि में कैसे मारा गया?'
Verse 24
सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् सदा मम प्रियं ब्रूत कथम् आयोधने हतः
sukumāraṃ maheṣvāsaṃ vāsavasyātmajātmajam sadā mama priyaṃ brūta katham āyodhane hataḥ
'That tender great bowman, the son of the son of Vasava (grandson of Indra through Arjuna), ever dear to me — tell me, how was he slain in battle?'
'उस सुकुमार महाधनुर्धर को, वासव (इन्द्र) के पुत्र (अर्जुन) के पुत्र को, जो सदा मुझे प्रिय था — बताओ, वह रणभूमि में कैसे मारा गया?'
Verse 25
वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् अम्बायाश् च प्रियं नित्यं को ऽवधीत् कालचोदितः
vārṣṇeyīdayitaṃ śūraṃ mayā satatalālitam ambāyāś ca priyaṃ nityaṃ ko 'vadhīt kālacoditaḥ
'The hero dear to the Vrishni lady (Subhadra), ever cherished by me, ever dear to the mother — who, urged by Fate, slew him?'
'वार्ष्णेयी (सुभद्रा) के प्यारे, मेरे द्वारा सदा दुलारे गये, अपनी माता के सदा प्रिय उस वीर को — काल से प्रेरित होकर किसने मारा?'
Verse 26
सदृशो वृष्णिसिंहस्य केशवस्य महात्मनः विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथम् आयोधने हतः
sadṛśo vṛṣṇisiṃhasya keśavasya mahātmanaḥ vikramaśrutamāhātmyaiḥ katham āyodhane hataḥ
'Like the lion of the Vrishnis, the great-souled Keshava, in prowess, learning, and greatness — how was he slain in battle?'
'पराक्रम, शास्त्रज्ञान और महिमा में वृष्णिसिंह महात्मा केशव (श्रीकृष्ण) के समान उसको — वह रणभूमि में कैसे मारा गया?'
Verse 27
सुभद्रायाः प्रियं नित्यं द्रौपद्याः केशवस्य च यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्
subhadrāyāḥ priyaṃ nityaṃ draupadyāḥ keśavasya ca yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam
'Ever dear to Subhadra, to Draupadi, and to Keshava — if I do not see my son, I shall go to the abode of Yama.'
'सुभद्रा, द्रौपदी और केशव के सदा प्रिय उस पुत्र को — यदि मैं न देखूँ, तो यमसदन को चला जाऊँगा।'
Verse 28
मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपोतम् इवोद्गतम्
mṛdukuñcitakeśāntaṃ bālaṃ bālamṛgekṣaṇam mattadviradavikrāntaṃ śālapotam ivodgatam
'With soft curling hair, a boy, with the eyes of a young deer, of the gait of a rutting elephant, risen up like a young shala tree,'
'कोमल, घुँघराले केशान्त वाला, बालमृग-सरीखे नेत्रों वाला, मदमत्त हाथी-सी चाल वाला, उगते हुए शाल-वृक्ष के समान वह बालक —'
Verse 29
स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा बाल्ये ऽप्य् अबालकर्माणं प्रियवाक्यम् अमत्सरम्
smitābhibhāṣiṇaṃ dāntaṃ guruvākyakaraṃ sadā bālye 'py abālakarmāṇaṃ priyavākyam amatsaram
'speaking with a smile, self-controlled, ever doing his elders' bidding, even in boyhood of no childish deeds, sweet-spoken and free of envy,'
'मुसकराते हुए बोलने वाला, संयमी, सदा गुरुजनों के वचन का पालन करने वाला, बाल्यावस्था में भी बालकोचित कर्म न करने वाला, प्रिय-भाषी और अमत्सर —'
Verse 30
महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम् भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्
mahotsāhaṃ mahābāhuṃ dīrgharājīvalocanam bhaktānukampinaṃ dāntaṃ na ca nīcānusāriṇam
'of great energy, mighty-armed, with long lotus-like eyes, compassionate to the devoted, self-controlled, and no follower of the base,'
'महान उत्साही, महाबाहु, लम्बे कमलदल-सरीखे नेत्रों वाला, भक्तों पर दया करने वाला, संयमी, और नीच लोगों का अनुसरण न करने वाला —'
Verse 31
कृतज्ञं ज्ञानसंपन्नं कृतास्त्रम् अनिवर्तिनम् युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषताम् अघवर्धनम्
kṛtajñaṃ jñānasaṃpannaṃ kṛtāstram anivartinam yuddhābhinandinaṃ nityaṃ dviṣatām aghavardhanam
'grateful, endowed with knowledge, skilled in arms, never turning back, ever rejoicing in battle, an increaser of the woes of foes,'
'कृतज्ञ, ज्ञान से सम्पन्न, अस्त्रकुशल, कभी न लौटने वाला, सदा युद्ध का अभिनन्दन करने वाला, शत्रुओं के दुःख को बढ़ाने वाला —'
Verse 32
स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम् न च पूर्वप्रहर्तारं संग्रामे नष्टसंभ्रमम् यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्
sveṣāṃ priyahite yuktaṃ pitṝṇāṃ jayagṛddhinam na ca pūrvaprahartāraṃ saṃgrāme naṣṭasaṃbhramam yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam
'devoted to the good and welfare of his own, eager for victory for his elders, never a first-striker in battle, and unshaken in the fight — if I do not see my son, I shall go to the abode of Yama.'
'अपने लोगों के हित-कल्याण में लगा हुआ, अपने पितरों के लिए विजय चाहने वाला, और युद्ध में पहले (अकारण) प्रहार न करने वाला, फिर भी संग्राम में अविचल — यदि मैं अपने पुत्र को न देखूँ, तो यमसदन को चला जाऊँगा।'
Verse 33
सुललाटं सुकेशान्तं सुभ्र्वक्षिदशनच्छदम् अपश्यतस् तद् वदनं का शान्तिर् हृदयस्य मे
sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ subhrvakṣidaśanacchadam apaśyatas tad vadanaṃ kā śāntir hṛdayasya me
'With fair brow, fair hair, fair eyebrows, eyes, and lips — not seeing that face, what peace can there be for my heart?'
'सुन्दर ललाट, सुन्दर केशान्त, सुन्दर भौंहों, नेत्रों, दाँतों और ओठों वाले उस मुख को न देखते हुए मेरे हृदय को क्या शान्ति?'
Verse 34
तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम् अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर् हृदयस्य मे
tantrīsvanasukhaṃ ramyaṃ puṃskokilasamadhvanim aśṛṇvataḥ svanaṃ tasya kā śāntir hṛdayasya me
'Sweet as the sound of the lute, lovely, of the note of the male cuckoo — not hearing that voice of his, what peace can there be for my heart?'
'वीणा-तन्त्री-सी सुखद, रमणीय, नर-कोकिल के समान स्वर वाली उसकी वाणी को न सुनते हुए मेरे हृदय को क्या शान्ति?'
Verse 35
रूपं चाप्रतिरूपं तत् त्रिदशेष्व् अपि दुर्लभम् अपश्यतो ऽद्य वीरस्य का शान्तिर् हृदयस्य मे
rūpaṃ cāpratirūpaṃ tat tridaśeṣv api durlabham apaśyato 'dya vīrasya kā śāntir hṛdayasya me
'That beauty beyond compare, hard to find even among the gods — not seeing that hero today, what peace can there be for my heart?'
'देवताओं में भी दुर्लभ उस अनुपम रूप को — उस वीर को आज न देखते हुए मेरे हृदय को क्या शान्ति?'
Verse 36
अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम् नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर् हृदयस्य मे
abhivādanadakṣaṃ taṃ pitṝṇāṃ vacane ratam nādyāhaṃ yadi paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me
'Skilled in salutation, delighting in the word of his elders — if I do not see him today, what peace can there be for my heart?'
'अभिवादन में कुशल, पितरों के वचन में रत उस पुत्र को यदि आज मैं न देखूँ, तो मेरे हृदय को क्या शान्ति?'
Verse 37
सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः भूमाव् अनाथवच् छेते नूनं नाथवतां वरः
sukumāraḥ sadā vīro mahārhaśayanocitaḥ bhūmāv anāthavac chete nūnaṃ nāthavatāṃ varaḥ
'Ever tender and heroic, worthy of a costly couch, he lies now upon the bare earth like one forlorn — he, surely the best of those who have protectors.'
'वह सुकुमार वीर, सदा बहुमूल्य शय्या के योग्य, नाथवानों में श्रेष्ठ होते हुए भी, आज अनाथ की भाँति पृथ्वी पर पड़ा है।'
Verse 38
शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः तम् अद्य विप्रविद्धाङ्गम् उपासन्त्य् अशिवाः शिवाः
śayānaṃ samupāsanti yaṃ purā paramastriyaḥ tam adya vipraviddhāṅgam upāsanty aśivāḥ śivāḥ
'He whom of old the fairest women waited upon as he lay — upon him now, his limbs scattered, wait the inauspicious she-jackals.'
'जिसको लेटे हुए पहले परम सुन्दरियाँ सेवती थीं, उसी को आज, अंग बिखरे हुए, अशुभ गीदड़ियाँ घेरे हुए हैं।'
Verse 39
यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः बोधयन्त्य् अद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वरैः
yaḥ purā bodhyate suptaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ bodhayanty adya taṃ nūnaṃ śvāpadā vikṛtaiḥ svaraiḥ
'He who of old, when asleep, was wakened by bards, minstrels, and panegyrists — him now, surely, the beasts of prey awaken with their hideous cries.'
'जिसे पहले सोये होने पर सूत, मागध और बन्दीजन जगाते थे, उसी को आज निश्चय ही जंगली पशु अपने विकृत स्वरों से जगा रहे होंगे।'
Verse 40
छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद् वदनं शुभम् नूनम् अद्य रजोध्वस्तं रणे रेणुः करिष्यति
chatracchāyāsamucitaṃ tasya tad vadanaṃ śubham nūnam adya rajodhvastaṃ raṇe reṇuḥ kariṣyati
'That fair face of his, wont to the shade of the umbrella — surely today the dust of battle will cover it with grime.'
'छत्र की छाया के योग्य उसके उस शुभ मुख को आज निश्चय ही रणभूमि की धूल धूलिधूसरित कर देगी।'
Verse 41
हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्
hā putrakāvitṛptasya satataṃ putradarśane bhāgyahīnasya kālena yathā me nīyase balāt
'Alas, my son! I who was ever unsated in beholding you — I, bereft of fortune, how are you borne away by force by Time!'
'हाय मेरे पुत्र! अपने पुत्र के दर्शन से सदा अतृप्त, अब भाग्यहीन मुझसे तुम काल द्वारा बलपूर्वक कैसे हरे जा रहे हो!'
Verse 42
साद्य संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः स्वभाभिर् भासिता रम्या त्वयात्यर्थं विराजते
sādya saṃyamanī nūnaṃ sadā sukṛtināṃ gatiḥ svabhābhir bhāsitā ramyā tvayātyarthaṃ virājate
'Surely today the Realm of Restraint (Yama's abode), ever the goal of the well-doers, is made lovely and radiant, and shines exceedingly by your own splendour.'
'निश्चय ही आज संयमनी (यमपुरी), जो सदा पुण्यात्माओं की गति है, तुम्हारी ही प्रभा से प्रकाशित होकर अत्यन्त रमणीय रूप में तुम्हारे द्वारा सुशोभित हो रही है।'
Verse 43
नूनं वैवस्वतश् च त्वा वरुणश् च प्रियातिथिः शतक्रतुर् धनेशश् च प्राप्तम् अर्चन्त्य् अभीरुकम्
nūnaṃ vaivasvataś ca tvā varuṇaś ca priyātithiḥ śatakratur dhaneśaś ca prāptam arcanty abhīrukam
'Surely Vaivasvata (Yama), and Varuna the lover of guests, and the Hundred-sacrificer (Indra), and the lord of wealth (Kubera), honour you, arrived among them, fearless.'
'निश्चय ही वैवस्वत (यम), अतिथिप्रिय वरुण, शतक्रतु (इन्द्र) और धनेश (कुबेर) आये हुए तुझ निर्भय का सत्कार कर रहे हैं।'
Verse 44
एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग् यथा दुःखेन महताविष्टो युधिष्ठिरम् अपृच्छत
evaṃ vilapya bahudhā bhinnapoto vaṇig yathā duḥkhena mahatāviṣṭo yudhiṣṭhiram apṛcchata
Having lamented thus in many ways, like a merchant whose boat is wrecked, overwhelmed with great grief, he asked Yudhishthira:
इस प्रकार अनेक प्रकार से विलाप करके, टूटी नौका वाले वणिक की भाँति महान दुःख से व्याप्त होकर उन्होंने युधिष्ठिर से पूछा —
Verse 45
कच्चित् स कदनं कृत्वा परेषां पाण्डुनन्दन स्वर्गतो ऽभिमुखः संख्ये युध्यमानो नरर्षभः
kaccit sa kadanaṃ kṛtvā pareṣāṃ pāṇḍunandana svargato 'bhimukhaḥ saṃkhye yudhyamāno nararṣabhaḥ
'Did he, O son of Pandu, having wrought havoc among the foes, go to heaven with his face to the enemy in battle, that bull among men, fighting?'
'हे पाण्डुनन्दन! क्या वह नरश्रेष्ठ शत्रुओं का संहार करके, रण में सम्मुख होकर युद्ध करते हुए स्वर्ग को गया?'
Verse 46
स नूनं बहुभिर् यत्तैर् युध्यमानो नरर्षभैः असहायः सहायार्थी माम् अनुध्यातवान् ध्रुवम्
sa nūnaṃ bahubhir yattair yudhyamāno nararṣabhaiḥ asahāyaḥ sahāyārthī mām anudhyātavān dhruvam
'Surely, fighting against many striving bulls among men, unaided though seeking aid, he thought of me — of that I am certain.'
'निश्चय ही प्रयत्नशील अनेक नरश्रेष्ठों से युद्ध करते हुए, असहाय और सहायता चाहते हुए उसने मेरा स्मरण किया होगा — इसमें सन्देह नहीं।'
Verse 47
पीड्यमानः शरैर् बालस् तात साध्व् अभिधाव माम् इति विप्रलपन् मन्ये नृशंसैर् बहुभिर् हतः
pīḍyamānaḥ śarair bālas tāta sādhv abhidhāva mām iti vipralapan manye nṛśaṃsair bahubhir hataḥ
'Pressed by arrows, the boy must have cried, "Father, come swiftly to me" — so lamenting, I think, he was slain by many cruel ones.'
'बाणों से पीड़ित होकर वह बालक — "हे तात! शीघ्र मेरी ओर दौड़िए!" — ऐसा विलाप करते हुए, मेरे विचार से, उन अनेक निर्दयों द्वारा मारा गया।'
Verse 48
अथ वा मत्प्रसूतश् च स्वस्रीयो माधवस्य च सुभद्रायां च संभूतो नैवं वक्तुम् इहार्हति
atha vā matprasūtaś ca svasrīyo mādhavasya ca subhadrāyāṃ ca saṃbhūto naivaṃ vaktum ihārhati
'Or rather — sprung from me, the sister's son of Madhava (Krishna), and born of Subhadra — he could not have wailed so here.'
'अथवा — मुझसे उत्पन्न, माधव (श्रीकृष्ण) का भानजा और सुभद्रा से जन्मा वह — यहाँ इस प्रकार विलाप करने योग्य नहीं था (वह ऐसा न करता)।'
Verse 49
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन् न दीर्यते
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama apaśyato dīrghabāhuṃ raktākṣaṃ yan na dīryate
'Surely my heart is made of the essence of adamant, exceeding firm, that it does not break, not seeing that long-armed, red-eyed one.'
'निश्चय ही मेरा हृदय वज्र के सार का बना, अत्यन्त दृढ़ है, जो उस दीर्घबाहु, लाल नेत्रों वाले पुत्र को न देखते हुए भी फट नहीं जाता।'
Verse 50
कथं बाले महेष्वासे नृशंसा मर्मभेदिनः स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रे ऽक्षिपञ् शरान्
kathaṃ bāle maheṣvāse nṛśaṃsā marmabhedinaḥ svasrīye vāsudevasya mama putre 'kṣipañ śarān
'How, upon a boy, a great bowman, the sister's son of Vasudeva, my son, did the cruel ones cast their marrow-piercing arrows?'
'उन निर्दय, मर्मभेदी शत्रुओं ने उस बालक, महाधनुर्धर, वासुदेव (श्रीकृष्ण) के भानजे, मेरे पुत्र पर बाण कैसे चलाये?'
Verse 51
यो मां नित्यम् अदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति उपयान्तं रिपून् हत्वा सो ऽद्य मां किं न पश्यति
yo māṃ nityam adīnātmā pratyudgamyābhinandati upayāntaṃ ripūn hatvā so 'dya māṃ kiṃ na paśyati
'He who ever, undaunted of soul, came forth to greet me, having slain the foes that came on — why does he not look upon me today?'
'जो सदा अदीन चित्त से, शत्रुओं को मारकर लौटते मुझ को अगवानी करके अभिनन्दन करता था, वह आज मुझे क्यों नहीं देखता?'
Verse 52
नूनं स पतितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः शोभयन् मेदिनीं गात्रैर् आदित्य इव पातितः
nūnaṃ sa patitaḥ śete dharaṇyāṃ rudhirokṣitaḥ śobhayan medinīṃ gātrair āditya iva pātitaḥ
'Surely he lies fallen upon the ground, drenched in blood, gracing the earth with his limbs, like the sun cast down.'
'निश्चय ही वह रक्त से सना हुआ पृथ्वी पर गिरा पड़ा है, गिराये गये सूर्य की भाँति अपने अंगों से पृथ्वी को सुशोभित करता हुआ।'
Verse 53
रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनंक्ष्यति सुभद्रा वक्ष्यते किं माम् अभिमन्युम् अपश्यती द्रौपदी चैव दुःखार्ते ते च वक्ष्यामि किं न्व् अहम्
raṇe vinihataṃ śrutvā śokārtā vai vinaṃkṣyati subhadrā vakṣyate kiṃ mām abhimanyum apaśyatī draupadī caiva duḥkhārte te ca vakṣyāmi kiṃ nv aham
'Hearing him slain in battle, stricken with grief, Subhadra will perish. What shall she say to me, not seeing Abhimanyu?'
'रण में मारा गया सुनकर शोक से व्याकुल सुभद्रा प्राणहीन हो जायेगी; अभिमन्यु को न देखती हुई वह मुझसे क्या कहेगी? और दुःख से आर्त द्रौपदी भी — उन दोनों से मैं क्या कहूँगा?'
Verse 54
वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन् न यास्यति सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम्
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ yan na yāsyati sahasradhā vadhūṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śokakarśitām
'And Draupadi too — what shall I say to those two, stricken with grief? Surely my heart is made of adamant, that it does not break a thousandfold, beholding the wife (Subhadra) weeping, wasted with grief.'
'निश्चय ही मेरा हृदय वज्र-सार का है, जो रोती हुई, शोक से क्षीण पुत्रवधू को सहस्रों बार देखकर भी नहीं छूटता।'
Verse 55
हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः युयुत्सुश् चापि कृष्णेन श्रुतो वीरान् उपालभन्
hṛṣṭānāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādo mayā śrutaḥ yuyutsuś cāpi kṛṣṇena śruto vīrān upālabhan
'I heard the lion-roar of the joyful sons of Dhritarashtra; and Yuyutsu too was heard by Krishna, reproaching the Kaurava heroes:'
'हर्षित धृतराष्ट्र-पुत्रों का सिंहनाद मैंने सुना; और वीरों को उलाहना देते हुए युयुत्सु को भी कृष्ण ने सुना —'
Verse 56
अशक्नुवन्तो बीभत्सुं बालं हत्वा महारथाः किं नदध्वम् अधर्मज्ञाः पार्थे वै दृश्यतां बलम्
aśaknuvanto bībhatsuṃ bālaṃ hatvā mahārathāḥ kiṃ nadadhvam adharmajñāḥ pārthe vai dṛśyatāṃ balam
'"Unable to face Bibhatsu (Arjuna), you great car-warriors, having slain a boy — why do you roar, O you ignorant of righteousness? Let Partha's strength now be seen!'
'"बीभत्सु (अर्जुन) का सामना करने में असमर्थ तुम महारथियों ने एक बालक को मारकर, हे अधर्मज्ञो! क्यों गर्जना की? अब पार्थ (अर्जुन) का बल देखो!"'
Verse 57
किं तयोर् विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर् मृधे सिंहवन् नदत प्रीताः शोककाल उपस्थिते
kiṃ tayor vipriyaṃ kṛtvā keśavārjunayor mṛdhe siṃhavan nadata prītāḥ śokakāla upasthite
'"What wrong have you done to those two, Keshava and Arjuna, in battle, that you roar like lions, well pleased, when the hour of grief is at hand?'
'"रण में उन दोनों — केशव और अर्जुन — का यह अप्रिय करके, तुम प्रसन्न होकर सिंह की भाँति क्यों गरजते हो, जबकि तुम्हारे लिए शोक का समय निकट है?"'
Verse 58
आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः अधर्मो हि कृतस् तीव्रः कथं स्याद् अफलश् चिरम्
āgamiṣyati vaḥ kṣipraṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ adharmo hi kṛtas tīvraḥ kathaṃ syād aphalaś ciram
'"Swiftly shall the fruit of this wicked deed come upon you; a fierce unrighteousness has been done — how should it long remain without fruit?"'
'"शीघ्र ही तुम्हारे पापकर्म का फल तुम पर आ पहुँचेगा; क्योंकि तीव्र अधर्म किया गया है — वह चिरकाल तक निष्फल कैसे रह सकता है?"'
Verse 59
इति तान् प्रति भाषन् वै वैश्यापुत्रो महामतिः अपायाच् छस्त्रम् उत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः
iti tān prati bhāṣan vai vaiśyāputro mahāmatiḥ apāyāc chastram utsṛjya kopaduḥkhasamanvitaḥ
Speaking thus against them, the high-minded son of the Vaishya woman (Yuyutsu) went away, casting down his weapon, filled with wrath and grief.
उनसे इस प्रकार कहते हुए वैश्यापुत्र (युयुत्सु) महामति अपना शस्त्र त्यागकर, क्रोध और दुःख से भरकर चला गया।
Verse 60
किमर्थम् एतन्न् आख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम अधक्ष्यं तान् अहं सर्वांस् तदा क्रूरान् महारथान्
kimartham etann ākhyātaṃ tvayā kṛṣṇa raṇe mama adhakṣyaṃ tān ahaṃ sarvāṃs tadā krūrān mahārathān
'Wherefore was this counsel told to me by you, O Krishna, in the battle? I would then have burnt up all those cruel great car-warriors.'
'हे कृष्ण! यह मुझे रण में क्यों नहीं बताया गया? मैं तब उन सब क्रूर महारथियों को जला डालता।'
Verse 61
निगृह्य वासुदेवस् तं पुत्राधिभिर् अभिप्लुतम् मैवम् इत्य् अब्रवीत् कृष्णस् तीव्रशोकसमन्वितम्
nigṛhya vāsudevas taṃ putrādhibhir abhiplutam maivam ity abravīt kṛṣṇas tīvraśokasamanvitam
Vasudeva (Krishna), restraining him, overwhelmed with a father's anguish and filled with fierce grief, said to him, 'Not so';
पुत्र के शोक से व्याप्त, तीव्र शोक से भरे उस अर्जुन को रोककर वासुदेव ने कहा — 'हे कृष्ण (अर्जुन)! ऐसा मत कहो।'
Verse 62
सर्वेषाम् एष वै पन्थाः शूराणाम् अनिवर्तिनाम् क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका
sarveṣām eṣa vai panthāḥ śūrāṇām anivartinām kṣatriyāṇāṃ viśeṣeṇa yeṣāṃ yuddhena jīvikā
'This is the path of all heroes that turn not back, and of the kshatriyas above all, whose livelihood is by war.'
'कभी न लौटने वाले समस्त वीरों का यही मार्ग है — विशेषतः उन क्षत्रियों का, जिनकी जीविका युद्ध से है।'
Verse 63
एषा वै युध्यमानानां शूराणाम् अनिवर्तिनाम् विहिता धर्मशास्त्रज्ञैर् गतिर् गतिमतां वर
eṣā vai yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām vihitā dharmaśāstrajñair gatir gatimatāṃ vara
'This is the goal ordained by the knowers of the law for heroes that fight and turn not back, O best of those that attain (that goal).'
'कभी न लौटने वाले, युद्ध करते वीरों के लिए धर्मशास्त्रवेत्ताओं द्वारा यही गति विहित है, हे गतिमानों में श्रेष्ठ!'
Verse 64
ध्रुवं युद्धे हि मरणं शूराणाम् अनिवर्तिनाम् गतः पुण्यकृतां लोकान् अभिमन्युर् न संशयः
dhruvaṃ yuddhe hi maraṇaṃ śūrāṇām anivartinām gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān abhimanyur na saṃśayaḥ
'Certain in battle is the death of heroes that turn not back; Abhimanyu has gone to the worlds of the doers of holy deeds — there is no doubt.'
'कभी न लौटने वाले वीरों की रण में मृत्यु निश्चित है; अभिमन्यु पुण्यकर्मियों के लोकों को चला गया है — इसमें सन्देह नहीं।'
Verse 65
एतच् च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ संग्रामे ऽभिमुखा मृत्युं प्रप्नुयामेति मानद
etac ca sarvavīrāṇāṃ kāṅkṣitaṃ bharatarṣabha saṃgrāme 'bhimukhā mṛtyuṃ prapnuyāmeti mānada
'And this is the longing of all heroes, O bull of the Bharatas: "May we meet death facing the foe in battle," O giver of honour.'
'और समस्त वीरों की यही अभिलाषा होती है, हे भरतश्रेष्ठ — "हम संग्राम में सम्मुख होकर मृत्यु प्राप्त करें," हे मानद!'
Verse 66
स च वीरान् रणे हत्वा राजपुत्रान् महाबलान् वीरैर् आकाङ्क्षितं मृत्युं संप्राप्तो ऽभिमुखो रणे
sa ca vīrān raṇe hatvā rājaputrān mahābalān vīrair ākāṅkṣitaṃ mṛtyuṃ saṃprāpto 'bhimukho raṇe
'And he, having slain heroes and mighty princes in battle, has attained the death that heroes long for, facing the foe in the fight.'
'और वह महाबली राजकुमारों को रण में मारकर, संग्राम में सम्मुख होकर, वीरों द्वारा वाञ्छित मृत्यु को प्राप्त हुआ।'
Verse 67
मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैर् एष सनातनः धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः
mā śucaḥ puruṣavyāghra pūrvair eṣa sanātanaḥ dharmakṛdbhiḥ kṛto dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ raṇe kṣayaḥ
'Grieve not, O tiger among men; this is the ancient, eternal law, made by the doers of righteousness of old — the destruction of kshatriyas in battle.'
'हे पुरुषव्याघ्र! शोक मत करो; यह सनातन धर्म है, जिसे धर्म-प्रवर्तक पूर्वजों ने बनाया है — क्षत्रियों का रण में संहार।'
Verse 68
इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश् च सुहृदस् तव
ime te bhrātaraḥ sarve dīnā bharatasattama tvayi śokasamāviṣṭe nṛpāś ca suhṛdas tava
'These your brothers are all cast down, O best of the Bharatas, while you are sunk in grief, and so are the kings and your friends.'
'हे भरतश्रेष्ठ! तुम्हें शोक से व्याप्त देखकर तुम्हारे ये सब भाई, तथा राजागण और तुम्हारे मित्र दीन हो रहे हैं।'
Verse 69
एतांस् त्वं वचसा साम्ना समाश्वासय मानद विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुम् अर्हसि
etāṃs tvaṃ vacasā sāmnā samāśvāsaya mānada viditaṃ veditavyaṃ te na śokaṃ kartum arhasi
'Console these with gentle words, O giver of honour. What is to be known is known to you; you ought not to give way to grief.'
'हे मानद! इन्हें सान्त्वनापूर्ण कोमल वचनों से आश्वासन दो; जो जानने योग्य है वह तुम्हें ज्ञात है; तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।'
Verse 70
एवम् आश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ततो ऽब्रवीत् तदा भ्रातॄन् सर्वान् पार्थः सगद्गदान्
evam āśvāsitaḥ pārthaḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā tato 'bravīt tadā bhrātṝn sarvān pārthaḥ sagadgadān
Thus consoled by Krishna of wondrous deeds, Partha (Arjuna) then said to all his brothers, in faltering tones:
अद्भुत कर्म करने वाले कृष्ण द्वारा इस प्रकार आश्वासन दिये जाने पर पार्थ (अर्जुन) ने तब सब भाइयों से गद्गद कण्ठ से कहा —
Verse 71
स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः अभिमन्युर् यथा वृत्तः श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं तथा
sa dīrghabāhuḥ pṛthvaṃso dīrgharājīvalocanaḥ abhimanyur yathā vṛttaḥ śrotum icchāmy ahaṃ tathā
'That long-armed, broad-shouldered one, with long lotus-like eyes — Abhimanyu — how he fared, that I wish to hear.'
'वह दीर्घबाहु, विशाल वक्षःस्थल वाला, लम्बे कमलदल-सरीखे नेत्रों वाला अभिमन्यु जैसे युद्ध में बरता, वैसे ही मैं सुनना चाहता हूँ।'
Verse 72
सनागस्यन्दनहयान् द्रक्ष्यध्वं निहतान् मया संग्रामे सानुबन्धांस् तान् मम पुत्रस्य वैरिणः
sanāgasyandanahayān drakṣyadhvaṃ nihatān mayā saṃgrāme sānubandhāṃs tān mama putrasya vairiṇaḥ
'You shall behold slain by me in battle those foes of my son, with their elephants, chariots, and horses, and all their followers.'
'तुम देखोगे कि मेरे पुत्र के वे शत्रु, अपने हाथियों, रथों और घोड़ों सहित तथा अनुचरों सहित, मेरे द्वारा संग्राम में मारे गये पड़े हैं।'
Verse 73
कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् सौभद्रो निधनं गच्छेद् वज्रिणापि समागतः
kathaṃ ca vaḥ kṛtāstrāṇāṃ sarveṣāṃ śastrapāṇinām saubhadro nidhanaṃ gacched vajriṇāpi samāgataḥ
'How, when you all were skilled in arms and weapon in hand, could the son of Subhadra go to his death, even had he met with the Thunderer (Indra)?'
'और तुम सब अस्त्रकुशल, हाथ में शस्त्र लिए हुए रहते, सौभद्र मृत्यु को कैसे प्राप्त हुआ — वह तो वज्रधारी (इन्द्र) से भिड़ने पर भी अजेय था?'
Verse 74
यद्य् एवम् अहम् अज्ञास्यम् अशक्तान् रक्षणे मम पुत्रस्य पाण्डुपाञ्चालान् मया गुप्तो भवेत् ततः
yady evam aham ajñāsyam aśaktān rakṣaṇe mama putrasya pāṇḍupāñcālān mayā gupto bhavet tataḥ
'Had I known thus that the Pandus and Panchalas were unable to protect my son, then he would have been guarded by me.'
'यदि मैं यह जानता — कि पाण्डव और पाञ्चाल मेरे पुत्र की रक्षा में असमर्थ हैं — तो वह मेरे द्वारा सुरक्षित होता।'
Verse 75
कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुञ्चताम् नीतो ऽभिमन्युर् निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः
kathaṃ ca vo rathasthānāṃ śaravarṣāṇi muñcatām nīto 'bhimanyur nidhanaṃ kadarthīkṛtya vaḥ paraiḥ
'How, when you were seated in your chariots, casting showers of arrows, was Abhimanyu brought to his death, made light of by the foes among you?'
'और तुम रथों पर स्थित, बाणवर्षा करते हुए, शत्रुओं द्वारा तिरस्कृत किये जाते रहे, फिर भी अभिमन्यु मृत्यु को कैसे पहुँचाया गया?'
Verse 76
अहो वः पौरुषं नास्ति न च वो ऽस्ति पराक्रमः यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः
aho vaḥ pauruṣaṃ nāsti na ca vo 'sti parākramaḥ yatrābhimanyuḥ samare paśyatāṃ vo nipātitaḥ
'Alas! there is no manhood in you, nor any prowess, since Abhimanyu was struck down in battle before your very eyes.'
'हाय! तुममें पौरुष नहीं, न तुममें पराक्रम है, जो तुम्हारे देखते-देखते अभिमन्यु समर में गिरा दिया गया!'
Verse 77
आत्मानम् एव गर्हेयं यद् अहं वः सुदुर्बलान् युष्मान् आज्ञाय निर्यातो भीरून् अकृतनिश्रमान्
ātmānam eva garheyaṃ yad ahaṃ vaḥ sudurbalān yuṣmān ājñāya niryāto bhīrūn akṛtaniśramān
'I should reproach my own self, that I, knowing you to be so very weak — you cowards, unpractised in exertion — went forth, leaving you.'
'मुझे अपने ही को दोष देना चाहिए, जो मैं तुम अत्यन्त दुर्बल, भीरु और अनभ्यस्त लोगों को रक्षा का भार सौंपकर युद्ध को निकल गया।'
Verse 78
आहो स्विद् भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः वाचश् च वक्तुं संसत्सु मम पुत्रम् अरक्षताम्
āho svid bhūṣaṇārthāya varmaśastrāyudhāni vaḥ vācaś ca vaktuṃ saṃsatsu mama putram arakṣatām
'Or were your armour, weapons, and arms only for ornament, and your speech only to be uttered in assemblies, you who protected not my son?'
'अथवा तुम्हारे कवच, शस्त्र और आयुध केवल शोभा के लिए हैं, और तुम्हारी वाणी केवल सभाओं में बोलने के लिए — जो तुमने मेरे पुत्र की रक्षा नहीं की?'
Verse 79
एवम् उक्त्वा ततो वाक्यं तिष्ठंश् चापवरासिमान् न स्माशक्यत बीभत्सुः केन चित् प्रसमीक्षितुम्
evam uktvā tato vākyaṃ tiṣṭhaṃś cāpavarāsimān na smāśakyata bībhatsuḥ kena cit prasamīkṣitum
Having spoken this word, standing and bearing his fine bow and sword, Bibhatsu (Arjuna) could not be looked upon by anyone.
ऐसे वचन कहकर, धनुष और श्रेष्ठ तलवार लिए खड़े उस बीभत्सु (अर्जुन) की ओर कोई देख भी न सका।
Verse 80
तम् अन्तकम् इव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर् मुहुः पुत्रशोकाभिसंतप्तम् अश्रुपूर्णमुखं तदा
tam antakam iva kruddhaṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ putraśokābhisaṃtaptam aśrupūrṇamukhaṃ tadā
Him, like Death (Antaka) enraged, sighing again and again, scorched with grief for his son, his face full of tears,
उस समय अन्तक (यमराज)-सरीखे क्रुद्ध, बार-बार लम्बी साँसें लेते, पुत्रशोक से संतप्त, आँसुओं से भरे मुखवाले अर्जुन को —
Verse 81
नाभिभाष्टुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदो ऽर्जुनम् अन्यत्र वासुदेवाद् वा ज्येष्टाद् वा पाण्डुनन्दनात्
nābhibhāṣṭuṃ śaknuvanti draṣṭuṃ vā suhṛdo 'rjunam anyatra vāsudevād vā jyeṣṭād vā pāṇḍunandanāt
his friends could not address, nor even look upon Arjuna, save Vasudeva (Krishna), or the eldest son of Pandu (Yudhishthira).
मित्रजन न अर्जुन से बोल सकते थे और न उसकी ओर देख सकते थे — केवल वासुदेव (श्रीकृष्ण) अथवा पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र (युधिष्ठिर) को छोड़कर।
Verse 82
सर्वास्व् अवस्थासु हिताव् अर्जुनस्य मनोनुगौ बहुमानात् प्रियत्वाच् च ताव् एनं वक्तुम् अर्हतः
sarvāsv avasthāsu hitāv arjunasya manonugau bahumānāt priyatvāc ca tāv enaṃ vaktum arhataḥ
Those two, in every condition his well-wishers and followers of his mind, out of great honour and affection, alone were fit to speak to him.
सब अवस्थाओं में उसके हितैषी, उसके मन के अनुकूल चलने वाले वे दोनों, अत्यन्त सम्मान और प्रेम के कारण ही उससे बोलने के योग्य थे।
Verse 83
ततस् तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनम् अब्रवीत्
tatas taṃ putraśokena bhṛśaṃ pīḍitamānasam rājīvalocanaṃ kruddhaṃ rājā vacanam abravīt
Then to him, his mind sorely afflicted with grief for his son, the lotus-eyed one enraged, the king (Yudhishthira) spoke these words:
तब पुत्रशोक से अत्यन्त पीड़ित मन वाले, कमलनयन, क्रुद्ध उस अर्जुन से राजा (युधिष्ठिर) ने यह वचन कहा —