Adhyaya 46
Drona Parva · 24 verses
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच तथा प्रविष्टं तरुणं सौभद्रम् अपराजितम् कुलानुरूपं कुर्वाणं संग्रामेष्व् अपलायिनम्
dhṛtarāṣṭra uvāca tathā praviṣṭaṃ taruṇaṃ saubhadram aparājitam kulānurūpaṃ kurvāṇaṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam
Dhritarashtra said: The young, unconquered son of Subhadra, having thus entered (the array), acting worthily of his line, never fleeing in battles,
धृतराष्ट्र ने कहा — इस प्रकार प्रवेश किया हुआ, तरुण, अपराजित सौभद्र, जो अपने कुल के अनुरूप आचरण करता हुआ संग्रामों में कभी न भागता था —
Verse 2
आजानेयैः सुबलिभिर् युक्तम् अश्वैस् त्रिहायनैः प्लवमानम् इवाकाशे के शूराः समवारयन्
ājāneyaiḥ subalibhir yuktam aśvais trihāyanaiḥ plavamānam ivākāśe ke śūrāḥ samavārayan
borne by strong, well-bred three-year-old steeds, seeming to float in the air -- which heroes withstood him?
उत्तम कुल के, अत्यन्त बलवान, तीन वर्ष के घोड़ों से जुता हुआ, आकाश में मानो तैरता-सा वह — किन वीरों ने उसे रोका?
Verse 3
संजय उवाच अभिमन्युः प्रविश्यैव तावकान् निशितैः शरैः अकरोद् विमुखान् सर्वान् पार्थिवान् पाण्डुनन्दनः
saṃjaya uvāca abhimanyuḥ praviśyaiva tāvakān niśitaiḥ śaraiḥ akarod vimukhān sarvān pārthivān pāṇḍunandanaḥ
Sanjaya said: The son of Pandu's line, Abhimanyu, having entered, with his sharp arrows made all your kings turn their backs.
संजय ने कहा — पाण्डुनन्दन अभिमन्यु ने प्रवेश करते ही तीखे बाणों से आपके समस्त राजाओं को विमुख कर दिया।
Verse 4
तं तु द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिश् च सबृहद्बलः कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड् रथाः पर्यवारयन्
taṃ tu droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiś ca sabṛhadbalaḥ kṛtavarmā ca hārdikyaḥ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan
But Drona, Kripa, Karna, the son of Drona with Brihadbala, and Kritavarman the son of Hridika -- these six car-warriors surrounded him.
किन्तु द्रोण, कृप, कर्ण, बृहद्बल सहित द्रौणि, और हार्दिक्य कृतवर्मा — इन छह रथियों ने उसे घेर लिया।
Verse 5
दृष्ट्वा तु सैन्धवे भारम् अतिमात्रं समाहितम् सैन्यं तव महाराज युधिष्ठिरम् उपाद्रवत्
dṛṣṭvā tu saindhave bhāram atimātraṃ samāhitam sainyaṃ tava mahārāja yudhiṣṭhiram upādravat
But seeing an exceedingly heavy burden laid upon the Saindhava, your army, O great king, rushed against Yudhishthira.
सिन्धुराज (जयद्रथ) पर अत्यधिक भार अर्पित देखकर, हे महाराज! आपकी सेना युधिष्ठिर पर टूट पड़ी।
Verse 6
सौभद्रम् इतरे वीरम् अभ्यवर्षञ् शराम्बुभिः तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथाः
saubhadram itare vīram abhyavarṣañ śarāmbubhiḥ tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ
The others -- the mighty car-warriors, drawing bows as tall as palm-trees -- rained showers of arrows upon the heroic son of Subhadra.
ताड़-जैसे बड़े धनुषों को खींचते हुए अन्य वीर महारथी वीर सौभद्र पर बाणों की वर्षा करने लगे।
Verse 7
तांस् तु सर्वान् महेष्वासान् सर्वविद्यासु निष्ठितान् व्यष्टम्भयद् रणे बाणैः सौभद्रः परवीरहा
tāṃs tu sarvān maheṣvāsān sarvavidyāsu niṣṭhitān vyaṣṭambhayad raṇe bāṇaiḥ saubhadraḥ paravīrahā
But the son of Subhadra, slayer of hostile heroes, checked in battle with his arrows all those great archers, accomplished in every branch of knowledge.
किन्तु समस्त विद्याओं में निष्णात उन सब महाधनुर्धरों को शत्रुवीरनाशक सौभद्र ने रण में बाणों से रोक दिया।
Verse 8
द्रोणं पञ्चाशता विद्ध्वा विंशत्या च बृहद्बलम् अशीत्या कृतवर्माणं कृपं षष्ट्या शिलीमुखैः
droṇaṃ pañcāśatā viddhvā viṃśatyā ca bṛhadbalam aśītyā kṛtavarmāṇaṃ kṛpaṃ ṣaṣṭyā śilīmukhaiḥ
Having pierced Drona with fifty arrows, Brihadbala with twenty, Kritavarman with eighty, and Kripa with sixty arrows;
द्रोण को पचास बाणों से, बृहद्बल को बीस से, कृतवर्मा को अस्सी से, कृप को साठ शिलीमुख बाणों से बींधकर —
Verse 9
रुक्मपुङ्खैर् महावेगैर् आकर्णसमचोदितैः अविध्यद् दशभिर् बाणैर् अश्वत्थामानम् आर्जुनिः
rukmapuṅkhair mahāvegair ākarṇasamacoditaiḥ avidhyad daśabhir bāṇair aśvatthāmānam ārjuniḥ
the son of Arjuna pierced Ashvatthaman with ten arrows -- gold-feathered, of great speed, drawn back to the ear.
स्वर्णपंख वाले, कान तक खींचकर छोड़े गये महान वेगवाले दस बाणों से अर्जुनपुत्र ने अश्वत्थामा को बींधा।
Verse 10
स कर्णं कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च फाल्गुनिर् द्विषतां मध्ये विव्याध परमेषुणा
sa karṇaṃ karṇinā karṇe pītena niśitena ca phālgunir dviṣatāṃ madhye vivyādha parameṣuṇā
The son of Phalguna, in the midst of his foes, pierced Karna upon the ear with a barbed, whetted, sharp, excellent arrow.
फल्गुनपुत्र (अभिमन्यु) ने शत्रुओं के बीच कर्ण को एक तीखे, पैने, कर्णी (कानदार) श्रेष्ठ बाण से कान में बींध दिया।
Verse 11
पातयित्वा कृपस्याश्वांस् तथोभौ पार्ष्णिसारथी अथैनं दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे
pātayitvā kṛpasyāśvāṃs tathobhau pārṣṇisārathī athainaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare
Having brought down Kripa's steeds and both his flank-drivers, he then pierced him (Kripa) with ten arrows in the breast.
कृप के घोड़ों तथा दोनों पार्ष्णि-सारथियों को गिराकर उसने फिर उसे दस बाणों से वक्षःस्थल में बींधा।
Verse 12
ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम् पुत्राणां तव वीराणां पश्यताम् अवधीद् बली
tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanam putrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ paśyatām avadhīd balī
Then the mighty one slew the hero Vrindaraka, the enhancer of the fame of the Kurus, before the eyes of your heroic sons.
तब उस बलवान ने आपके वीर पुत्रों के देखते-देखते कुरुओं की कीर्ति बढ़ाने वाले वीर वृन्दारक को मार डाला।
Verse 13
तं द्रौणिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्पयत् वरं वरम् अमित्राणाम् आरुजन्तम् अभीतवत्
taṃ drauṇiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat varaṃ varam amitrāṇām ārujantam abhītavat
The son of Drona struck him -- Abhimanyu, who was fearlessly striking down the foremost of the foes one after another -- with twenty-five small arrows.
द्रौणि (अश्वत्थामा) ने उसे पच्चीस क्षुद्रक बाण मारे — उस अभिमन्यु को, जो निर्भय होकर शत्रुओं में श्रेष्ठ-श्रेष्ठ को मथ रहा था।
Verse 14
स तु बाणैः शितैस् तूर्णं प्रत्यविध्यत मारिष पश्यतां धार्तराष्ट्राणाम् अश्वत्थामानम् आर्जुनिः
sa tu bāṇaiḥ śitais tūrṇaṃ pratyavidhyata māriṣa paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇām aśvatthāmānam ārjuniḥ
But the son of Arjuna, O sire, swiftly pierced Ashvatthaman in return with sharp arrows, before the eyes of the sons of Dhritarashtra.
किन्तु हे आर्य! अर्जुनपुत्र ने धृतराष्ट्र-पुत्रों के देखते-देखते तीखे बाणों से शीघ्र ही अश्वत्थामा को पलटकर बींध दिया।
Verse 15
षष्ट्या शराणां तं द्रौणिस् तिग्मधारैः सुतेजनैः उग्रैर् नाकम्पयद् विद्ध्वा मैनाकम् इव पर्वतम्
ṣaṣṭyā śarāṇāṃ taṃ drauṇis tigmadhāraiḥ sutejanaiḥ ugrair nākampayad viddhvā mainākam iva parvatam
The son of Drona, having pierced him with sixty sharp-edged, well-whetted, fierce arrows, could not make him tremble, any more than one could shake the mountain Mainaka.
तीखी धार वाले, भली भाँति तेज़ किये गये, उग्र साठ बाणों से बींधकर भी द्रौणि (अश्वत्थामा) उसे वैसे न कँपा सका जैसे कोई मैनाक पर्वत को न कँपा सके।
Verse 16
स तु द्रौणिं त्रिसप्तत्या हेमपुङ्खैर् अजिह्मगैः प्रत्यविध्यन् महातेजा बलवान् अपकारिणम्
sa tu drauṇiṃ trisaptatyā hemapuṅkhair ajihmagaiḥ pratyavidhyan mahātejā balavān apakāriṇam
But the mighty one, of great energy, pierced the son of Drona -- his assailant -- in return with seventy-three straight, gold-feathered arrows.
किन्तु उस महातेजस्वी बलवान ने अपकार करने वाले द्रौणि (अश्वत्थामा) को तिहत्तर स्वर्णपंख वाले, सीधे जाने वाले बाणों से पलटकर बींध दिया।
Verse 17
तस्मिन् द्रोणो बाणशतं पुत्रगृद्धी न्यपातयत् अश्वत्थामा तथाष्टौ च परीप्सन् पितरं रणे
tasmin droṇo bāṇaśataṃ putragṛddhī nyapātayat aśvatthāmā tathāṣṭau ca parīpsan pitaraṃ raṇe
Then Drona, fond of his son, discharged a hundred arrows at him (Abhimanyu); and Ashvatthaman, seeking to protect his father in the battle, discharged eight.
तब पुत्र की रक्षा के लिए लालायित द्रोण ने उस अभिमन्यु पर सौ बाण छोड़े; और अश्वत्थामा ने रण में अपने पिता की रक्षा की इच्छा से आठ बाण छोड़े।
Verse 18
कर्णो द्वाविंशतिं भल्लान् कृतवर्मा चतुर्दश बृहद्बलस् तु पञ्चाशत् कृपः शारद्वतो दश
karṇo dvāviṃśatiṃ bhallān kṛtavarmā caturdaśa bṛhadbalas tu pañcāśat kṛpaḥ śāradvato daśa
Karna loosed twenty-two broad-headed shafts, Kritavarman fourteen, Brihadbala fifty, and Kripa the son of Sharadvata ten.
कर्ण ने बाईस भल्ल, कृतवर्मा ने चौदह, बृहद्बल ने पचास और शरद्वत्पुत्र कृप ने दस बाण छोड़े।
Verse 19
तांस् तु प्रत्यवधीत् सर्वान् दशभिर् दशभिः शरैः तैर् अर्द्यमानः सौभद्रः सर्वतो निशितैः शरैः
tāṃs tu pratyavadhīt sarvān daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ tair ardyamānaḥ saubhadraḥ sarvato niśitaiḥ śaraiḥ
But the son of Subhadra, though tormented on every side by their sharp arrows, struck all of them in return, each with ten arrows.
किन्तु उन सबके तीखे बाणों से सब ओर पीड़ित होकर भी सौभद्र ने दस-दस बाणों से उन सबको पलटकर प्रहार किया।
Verse 20
तं कोसलानाम् अधिपः कर्णिनाताडयद् धृदि स तस्याश्वान् ध्वजं चापं सूतं चापातयत् क्षितौ
taṃ kosalānām adhipaḥ karṇinātāḍayad dhṛdi sa tasyāśvān dhvajaṃ cāpaṃ sūtaṃ cāpātayat kṣitau
The lord of the Kosalas (Brihadbala) struck him upon the breast with a barbed arrow; but he (Abhimanyu) brought down to the earth his steeds, standard, bow, and driver.
तब कोसलराज (बृहद्बल) ने उसे एक कर्णी बाण से हृदय में मारा; उस अभिमन्यु ने उसके घोड़ों, ध्वज, धनुष और सारथि को पृथ्वी पर गिरा दिया।
Verse 21
अथ कोसलराजस् तु विरथः खड्गचर्मधृत् इयेष फाल्गुनेः कायाच् छिरो हर्तुं सकुण्डलम्
atha kosalarājas tu virathaḥ khaḍgacarmadhṛt iyeṣa phālguneḥ kāyāc chiro hartuṃ sakuṇḍalam
Then the king of the Kosalas, carless, bearing sword and shield, sought to take from the body of the son of Phalguna his head with its ear-rings.
तब रथहीन कोसलराज तलवार और ढाल लेकर फल्गुनपुत्र (अभिमन्यु) के धड़ से उसका कुण्डलयुक्त सिर उतार लेना चाहने लगा।
Verse 22
स कोसलानां भर्तारं राजपुत्रं बृहद्बलम् हृदि विव्याध बाणेन स भिन्नहृदयो ऽपतत्
sa kosalānāṃ bhartāraṃ rājaputraṃ bṛhadbalam hṛdi vivyādha bāṇena sa bhinnahṛdayo 'patat
He (Abhimanyu) pierced in the heart with an arrow that prince Brihadbala, lord of the Kosalas; and he, his heart cleft, fell down.
उस अभिमन्यु ने कोसलों के स्वामी राजकुमार बृहद्बल को एक बाण से हृदय में बींध डाला; वह फटे हृदय वाला होकर गिर पड़ा।
Verse 23
बभञ्ज च सहस्राणि दश राजन् महात्मनाम् सृजताम् अशिवा वाचः खड्गकार्मुकधारिणाम्
babhañja ca sahasrāṇi daśa rājan mahātmanām sṛjatām aśivā vācaḥ khaḍgakārmukadhāriṇām
And he broke (slew), O king, ten thousand of those high-souled warriors who bore swords and bows and uttered inauspicious, hostile words.
और हे राजन्! उसने अमंगल वचन बोलते हुए, तलवार और धनुष धारण किये दस हज़ार महात्मा वीरों को मार डाला।
Verse 24
तथा बृहद्बलं हत्वा सौभद्रो व्यचरद् रणे विष्टम्भयन् महेष्वासान् योधांस् तव शराम्बुभिः
tathā bṛhadbalaṃ hatvā saubhadro vyacarad raṇe viṣṭambhayan maheṣvāsān yodhāṃs tava śarāmbubhiḥ
Thus, having slain Brihadbala, the son of Subhadra ranged over the battle, checking your great archers and warriors with showers of arrows.
इस प्रकार बृहद्बल को मारकर सौभद्र रणभूमि में विचरने लगा, आपके महाधनुर्धर योद्धाओं को बाणवर्षा से रोकते हुए।