Adhyaya 41
Drona Parva · 20 verses
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच बालम् अत्यन्तसुखिनम् अवार्यबलदर्पितम् युद्धेषु कुशलं वीरं कुलपुत्रं तनुत्यजम्
dhṛtarāṣṭra uvāca bālam atyantasukhinam avāryabaladarpitam yuddheṣu kuśalaṃ vīraṃ kulaputraṃ tanutyajam
Dhritarashtra said: A boy, most delicately nurtured, proud of his irresistible strength, skilled in battles, a hero, a scion of a noble house, ready to lay down his life --
धृतराष्ट्र ने कहा — वह बालक, जो अत्यन्त सुखी, अप्रतिहत बल से उन्मत्त, युद्धों में कुशल, वीर, कुलीन और प्राणों को न्योछावर करने वाला था —
Verse 2
गाहमानम् अनीकानि सदश्वैस् तं त्रिहायनैः अपि यौधिष्ठिरात् सैन्यात् कश् चिद् अन्वपतद् रथी
gāhamānam anīkāni sadaśvais taṃ trihāyanaiḥ api yaudhiṣṭhirāt sainyāt kaś cid anvapatad rathī
-- as he plunged into the enemy ranks with his good three-year-old steeds -- did any car-warrior from Yudhishthira's army follow after him?
उन उत्तम तीन वर्ष के घोड़ों से सेनाओं में घुसते हुए उस अभिमन्यु के पीछे क्या युधिष्ठिर की सेना से कोई भी रथी गया?
Verse 3
संजय उवाच युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर् यमौ धृष्टद्युम्नो विराटश् च द्रुपदश् च सकेकयः धृष्टकेतुश् च संरब्धो मत्स्याश् चान्वपतन् रणे
saṃjaya uvāca yudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ śikhaṇḍī sātyakir yamau dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca drupadaś ca sakekayaḥ dhṛṣṭaketuś ca saṃrabdho matsyāś cānvapatan raṇe
Sanjaya said: Yudhishthira, Bhimasena, Shikhandin, Satyaki, the twins, Dhrishtadyumna, Virata, Drupada with the Kekayas, the furious Dhrishtaketu, and the Matsyas followed him into the battle.
संजय ने कहा — युधिष्ठिर, भीमसेन, शिखण्डी, सात्यकि, दोनों जुड़वाँ (नकुल-सहदेव), धृष्टद्युम्न, विराट, केकय सहित द्रुपद, क्रुद्ध धृष्टकेतु और मत्स्य — ये रण में उसके पीछे गये।
Verse 4
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणः तान् दृष्ट्वा द्रवतः शूरांस् त्वदीया विमुखाभवन्
abhyadravan parīpsanto vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ tān dṛṣṭvā dravataḥ śūrāṃs tvadīyā vimukhābhavan
Those smiters, with their ranks arrayed, rushed on, seeking to rescue him; and seeing those heroes rushing on, your men turned their backs.
व्यूहबद्ध सेनाओं वाले वे प्रहारकारी उस अभिमन्यु की रक्षा की इच्छा से आगे दौड़े; उन वीरों को झपटते देखकर आपके लोग विमुख हो गये।
Verse 5
ततस् तद् विमुखं दृष्ट्वा तव सूनोर् महद् बलम् जामाता तव तेजस्वी विष्टम्भयिषुर् आद्रवत्
tatas tad vimukhaṃ dṛṣṭvā tava sūnor mahad balam jāmātā tava tejasvī viṣṭambhayiṣur ādravat
Then, seeing that great host of your son turning away, your energetic son-in-law rushed forth, wishing to stem the tide.
तब आपके पुत्र की उस विशाल सेना को विमुख देखकर आपके तेजस्वी जामाता (जयद्रथ) उन्हें रोकने की इच्छा से दौड़ पड़े।
Verse 6
सैन्धवस्य महाराज पुत्रो राजा जयद्रथः स पुत्रगृद्धिनः पार्थान् सहसैन्यान् अवारयत्
saindhavasya mahārāja putro rājā jayadrathaḥ sa putragṛddhinaḥ pārthān sahasainyān avārayat
King Jayadratha, the son of the ruler of the Sindhus, O great king, held back the Parthas -- who longed to save their son -- together with their troops.
हे महाराज! सिन्धुराज (वृद्धक्षत्र) के पुत्र राजा जयद्रथ ने अपने पुत्र (अभिमन्यु) की रक्षा के लिए लालायित उन पार्थों को उनकी सेना सहित रोक दिया।
Verse 7
उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यम् अस्त्रम् उदीरयन् वार्धक्षत्रिर् उपासेधत् प्रवणाद् इव कुञ्जरान्
ugradhanvā maheṣvāso divyam astram udīrayan vārdhakṣatrir upāsedhat pravaṇād iva kuñjarān
That great archer of fierce bow, the son of Vriddhakshatra, invoking a celestial weapon, held them back, as one holds elephants back from a steep slope.
उग्रधन्वा महाधनुर्धर वृद्धक्षत्रपुत्र (जयद्रथ) ने दिव्य अस्त्र का प्रयोग करके उन्हें वैसे ही रोक दिया जैसे ढाल से उतरते हाथियों को।
Verse 8
धृतराष्ट्र उवाच अतिभारम् अहं मन्ये सैन्धवे संजयाहितम् यद् एकः पाण्डवान् क्रुद्धान् पुत्रगृद्धीन् अवारयत्
dhṛtarāṣṭra uvāca atibhāram ahaṃ manye saindhave saṃjayāhitam yad ekaḥ pāṇḍavān kruddhān putragṛddhīn avārayat
Dhritarashtra said: A very heavy burden, I think, O Sanjaya, was laid upon the Saindhava, in that he alone held back the wrathful Pandavas, eager to reach their son.
धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय! मैं समझता हूँ कि सिन्धुराज (जयद्रथ) पर बहुत भारी भार आ पड़ा — कि उसने अकेले ही अपने पुत्र की रक्षा के लिए लालायित क्रुद्ध पाण्डवों को रोक लिया।
Verse 9
अत्यद्भुतम् इदं मन्ये बलं शौर्यं च सैन्धवे तद् अस्य ब्रूहि मे वीर्यं कर्म चाग्र्यं महात्मनः
atyadbhutam idaṃ manye balaṃ śauryaṃ ca saindhave tad asya brūhi me vīryaṃ karma cāgryaṃ mahātmanaḥ
Most wondrous, I deem, is this strength and valor in the Saindhava. Tell me of his prowess and of the foremost deed of that high-souled one.
सिन्धुराज में यह बल और शौर्य मैं अत्यन्त अद्भुत मानता हूँ; उस महात्मा का वह पराक्रम और श्रेष्ठ कर्म मुझे बताओ।
Verse 10
किं दत्तं हुतम् इष्टं वा सुतप्तम् अथ वा तपः सिन्धुराजेन येनैकः क्रुद्धान् पार्थान् अवारयत्
kiṃ dattaṃ hutam iṣṭaṃ vā sutaptam atha vā tapaḥ sindhurājena yenaikaḥ kruddhān pārthān avārayat
What was given in charity, offered in sacrifice, or worshipped, or what austerity well-practiced, by the king of the Sindhus, whereby he alone held back the wrathful Parthas?
सिन्धुराज ने ऐसा कौन-सा दान दिया, कौन-सी आहुति दी, कौन-सा यज्ञ किया, अथवा कौन-सा उग्र तप तपा, जिससे उसने अकेले ही क्रुद्ध पार्थों को रोक दिया?
Verse 11
संजय उवाच द्रौपदीहरणे यत् तद् भीमसेनेन निर्जितः मानात् स तप्तवान् राजा वरार्थी सुमहत् तपः
saṃjaya uvāca draupadīharaṇe yat tad bhīmasenena nirjitaḥ mānāt sa taptavān rājā varārthī sumahat tapaḥ
Sanjaya said: At the seizure of Draupadi (of old), that king was vanquished by Bhimasena; and from wounded pride, seeking a boon, he performed most severe austerities.
संजय ने कहा — द्रौपदी के हरण के समय जब वह भीमसेन से पराजित हुआ था, तब उस राजा ने अपमान के कारण, वर पाने की इच्छा से अत्यन्त महान तप किया।
Verse 12
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रियेभ्यः संनिवर्त्य सः क्षुत्पिपासातपसहः कृशो धमनिसंततः देवम् आराधयच् छर्वं गृणन् ब्रह्म सनातनम्
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ priyebhyaḥ saṃnivartya saḥ kṣutpipāsātapasahaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ devam ārādhayac charvaṃ gṛṇan brahma sanātanam
Withdrawing his senses from the objects of sense, however dear, enduring hunger, thirst, and heat, emaciated and with his veins showing, he propitiated the god Sharva (Shiva), reciting the eternal Brahman (the sacred Veda).
प्रिय विषयों से अपनी इन्द्रियों को लौटाकर, भूख, प्यास और धूप को सहते हुए, कृश और नाड़ियों से व्याप्त शरीर वाले होकर उसने सनातन ब्रह्म का जप करते हुए भगवान शर्व (शिव) की आराधना की।
Verse 13
भक्तानुकम्पी भगवांस् तस्य चक्रे ततो दयाम् स्वप्नान्ते ऽप्य् अथ चैवाह हरः सिन्धुपतेः सुतम् वरं वृणीष्व प्रीतो ऽस्मि जयद्रथ किम् इच्छसि
bhaktānukampī bhagavāṃs tasya cakre tato dayām svapnānte 'py atha caivāha haraḥ sindhupateḥ sutam varaṃ vṛṇīṣva prīto 'smi jayadratha kim icchasi
The blessed Lord, compassionate to his devotees, then showed him grace; and Hara, appearing even at the close of a dream, said to the son of the lord of the Sindhus: 'Choose a boon; I am pleased, O Jayadratha. What do you desire?'
भक्तों पर दया करने वाले भगवान ने तब उस पर दया की; और स्वप्न में ही हर (शिव) ने सिन्धुपति के पुत्र से कहा — 'वर माँगो; हे जयद्रथ! मैं प्रसन्न हूँ; तुम क्या चाहते हो?'
Verse 14
एवम् उक्तस् तु शर्वेण सिन्धुराजो जयद्रथः उवाच प्रणतो रुद्रं प्राञ्जलिर् नियतात्मवान्
evam uktas tu śarveṇa sindhurājo jayadrathaḥ uvāca praṇato rudraṃ prāñjalir niyatātmavān
Thus addressed by Sharva, the king of the Sindhus, Jayadratha, bowing to Rudra, with joined palms and subdued self, said:
शर्व (शिव) द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सिन्धुराज जयद्रथ ने प्रणाम करके, हाथ जोड़े, संयमी होकर रुद्र से कहा —
Verse 15
पाण्डवेयान् अहं संख्ये भीमवीर्यपराक्रमान् एको रणे धारयेयं समस्तान् इति भारत
pāṇḍaveyān ahaṃ saṃkhye bhīmavīryaparākramān eko raṇe dhārayeyaṃ samastān iti bhārata
'May I, alone in battle, hold back all the Pandavas together, of terrible valor and prowess, O lord.'
'हे भगवन्! मैं अकेला ही रण में भयानक बल और पराक्रम वाले समस्त पाण्डवों को युद्ध में रोक सकूँ।'
Verse 16
एवम् उक्तस् तु देवेशो जयद्रथम् अथाब्रवीत् ददामि ते वरं सौम्य विना पार्थं धनंजयम्
evam uktas tu deveśo jayadratham athābravīt dadāmi te varaṃ saumya vinā pārthaṃ dhanaṃjayam
Thus addressed, the lord of the gods then said to Jayadratha: 'I grant you the boon, O gentle one -- save with respect to Partha Dhananjaya (Arjuna).'
इस प्रकार कहे जाने पर देवेश (शिव) ने तब जयद्रथ से कहा — 'हे सौम्य! पार्थ धनंजय (अर्जुन) को छोड़कर शेष के विरुद्ध मैं तुम्हें यह वर देता हूँ।'
Verse 17
धारयिष्यसि संग्रामे चतुरः पाण्डुनन्दनान् एवम् अस्त्व् इति देवेशम् उक्त्वाबुध्यत पार्थिवः
dhārayiṣyasi saṃgrāme caturaḥ pāṇḍunandanān evam astv iti deveśam uktvābudhyata pārthivaḥ
'You shall be able to hold back in battle the (other) four sons of Pandu.' Saying to the lord of the gods, 'So be it,' the king awoke.
'तुम युद्ध में पाण्डु के चार पुत्रों को रोक सकोगे।' देवेश से 'ऐसा ही हो' कहकर वह राजा जाग उठा।
Verse 18
स तेन वरदानेन दिव्येनास्त्रबलेन च एकः संधारयाम् आस पाण्डवानाम् अनीकिनीम्
sa tena varadānena divyenāstrabalena ca ekaḥ saṃdhārayām āsa pāṇḍavānām anīkinīm
By that grant of the boon, and by the power of his celestial weapon, he alone held back the army of the Pandavas.
उस वरदान और दिव्य अस्त्र के बल से उसने अकेले ही पाण्डवों की सेना को रोक लिया।
Verse 19
तस्य ज्यातलघोषेण क्षत्रियान् भयम् आविशत् परांस् तु तव सैन्यस्य हर्षः परमको ऽभवत्
tasya jyātalaghoṣeṇa kṣatriyān bhayam āviśat parāṃs tu tava sainyasya harṣaḥ paramako 'bhavat
At the sound of his bowstring and palms, fear entered the (Pandava) Kshatriyas; while among your soldiers there was the greatest joy.
उसके धनुष की प्रत्यञ्चा और दस्ताने के शब्द से (शत्रुपक्ष के) क्षत्रियों में भय समा गया; किन्तु आपकी सेना को परम हर्ष हुआ।
Verse 20
दृष्ट्वा तु क्षत्रिया भारं सैन्धवे सर्वम् अर्पितम् उत्क्रुश्याभ्यद्रवन् राजन् येन यौधिष्ठिरं बलम्
dṛṣṭvā tu kṣatriyā bhāraṃ saindhave sarvam arpitam utkruśyābhyadravan rājan yena yaudhiṣṭhiraṃ balam
Seeing the whole burden laid upon the Saindhava, the Kshatriyas of your side, shouting, rushed, O king, to where Yudhishthira's force was.
और सिन्धुराज (जयद्रथ) पर समस्त भार अर्पित हुआ देखकर, हे राजन्! आपके क्षत्रिय ललकारते हुए युधिष्ठिर की उस सेना पर टूट पड़े।