Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 40

Drona Parva · 24 verses

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच सो ऽभिगर्जन् धनुष्पाणिर् ज्यां विकर्षन् पुनः पुनः तयोर् महात्मनोस् तूर्णं रथान्तरम् अवापतत्

    saṃjaya uvāca so 'bhigarjan dhanuṣpāṇir jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ tayor mahātmanos tūrṇaṃ rathāntaram avāpatat

    Sanjaya said: He (Karna's brother), roaring, bow in hand, drawing the string again and again, swiftly threw himself into the space between the cars of those two high-souled ones.

    संजय ने कहा — गर्जना करता हुआ, धनुष हाथ में लिए, बार-बार प्रत्यञ्चा खींचता हुआ वह (कर्ण का छोटा भाई) शीघ्र ही उन दोनों महात्माओं के रथों के बीच आ पहुँचा।

  2. Verse 2

    सो ऽविध्यद् दशभिर् बाणैर् अभिमन्युं दुरासदम् सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वम् आशु स्मयन्न् इव

    so 'vidhyad daśabhir bāṇair abhimanyuṃ durāsadam sacchatradhvajayantāraṃ sāśvam āśu smayann iva

    He, as if smiling, quickly pierced the unassailable Abhimanyu with ten arrows, together with his umbrella, standard, driver, and steeds.

    मानो मुसकराते हुए उसने दुरासद अभिमन्यु को उसके छत्र, ध्वज, सारथि और घोड़ों सहित शीघ्र ही दस बाणों से बींध दिया।

  3. Verse 3

    पितृपैतामहं कर्म कुर्वाणम् अतिमानुषम् दृष्ट्वार्दितं शरैः कार्ष्णिं त्वदीया हृषिताभवन्

    pitṛpaitāmahaṃ karma kurvāṇam atimānuṣam dṛṣṭvārditaṃ śaraiḥ kārṣṇiṃ tvadīyā hṛṣitābhavan

    Seeing the scion of Krishna's line -- who was performing superhuman deeds, worthy of his father and grandfather -- afflicted by arrows, your men were delighted.

    अपने पिता और पितामह के योग्य अतिमानुष कर्म करते हुए सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) को बाणों से पीड़ित देखकर आपके लोग हर्षित हो गये।

  4. Verse 4

    तस्याभिमन्युर् आयम्य स्मयन्न् एकेन पत्रिणा शिरः प्रच्यावयाम् आस स रथात् प्रापतद् भुवि

    tasyābhimanyur āyamya smayann ekena patriṇā śiraḥ pracyāvayām āsa sa rathāt prāpatad bhuvi

    But Abhimanyu, drawing his bow, smiling, with a single winged arrow struck off his head; and he fell from his car to the ground.

    तब अभिमन्यु ने धनुष खींचकर मुसकराते हुए एक ही बाण से उसका सिर गिरा दिया; वह रथ से पृथ्वी पर गिर पड़ा।

  5. Verse 5

    कर्णिकारम् इवोद्धूतं वातेन मथितं नगात् भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा राजन् कर्णो व्यथां ययौ पुनः कर्णं[र्णः] प्रविव्याध शरैर् आशीविषोपमैः विव्याध दशभिः शूरो अभिमन्युं महाबलम् अप्राप्तान् एव तान् सर्वांश् चिच्छेद लघुहस्तवत् स्मयन् धनुश् छित्त्वा (सुब्मेत्रिच्) राधेयस्य महाबलः हयांश् च जघ्ने त्वरितो ध्वजं सारथिना सह राधेयं विरथं कृत्वा सौभद्रो वाक्यम् अब्रवीत् मया जितो ऽसि राधेय विरथो ऽसि महामते अन्यं रथं समारुह्य युध्यस्व च महाबलः भृत्यो ऽसि सूतपुत्रो ऽसि बैडालव्रतिकः सदा पाण्डवैः सह पैशुन्यं नित्य त्वं कृतवान् असि सभां नीत्वा च पाञ्चाली विवस्त्रा कारिता त्वया तत्तद्रूपान्य् अनेकानि वासांसि सुबहूनि च दृष्टानि तत्र युष्माभिः कुरुभिश् च दुरात्मभिः तत्फलं संप्रदृश्यामि यदि नोत्सहसे रणम् युष्माभिश् च कृतो ऽद्यैव चक्रव्यूहो दुरात्मभिः कुलीना ये च राजानो धर्मिष्ठाः सत्यसंगराः चक्राख्यं च न कुर्वन्ति व्यूहं पापिष्ठकारितम् क्रौञ्चाः सुपर्णा हंसाह्वा मुशला गारुडास् तथा एते व्यूहाश् च शूराणां धर्मिष्ठानां महात्मनाम् यूयं दैत्यांशसंभूताः सर्वे तत्र न संशयः इत्य् एवम् उक्त्वा स तदा महात्मा कर्णं सुभद्रातनयो महाबलः स योद्धुकामः कुरुभिर् नृवीरो महाबलः सत्यवतां वरिष्ठः

    karṇikāram ivoddhūtaṃ vātena mathitaṃ nagāt bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājan karṇo vyathāṃ yayau punaḥ karṇaṃ[rṇaḥ] pravivyādha śarair āśīviṣopamaiḥ vivyādha daśabhiḥ śūro abhimanyuṃ mahābalam aprāptān eva tān sarvāṃś ciccheda laghuhastavat smayan dhanuś chittvā (submetric) rādheyasya mahābalaḥ hayāṃś ca jaghne tvarito dhvajaṃ sārathinā saha rādheyaṃ virathaṃ kṛtvā saubhadro vākyam abravīt mayā jito 'si rādheya viratho 'si mahāmate anyaṃ rathaṃ samāruhya yudhyasva ca mahābalaḥ bhṛtyo 'si sūtaputro 'si baiḍālavratikaḥ sadā pāṇḍavaiḥ saha paiśunyaṃ nitya tvaṃ kṛtavān asi sabhāṃ nītvā ca pāñcālī vivastrā kāritā tvayā tattadrūpāny anekāni vāsāṃsi subahūni ca dṛṣṭāni tatra yuṣmābhiḥ kurubhiś ca durātmabhiḥ tatphalaṃ saṃpradṛśyāmi yadi notsahase raṇam yuṣmābhiś ca kṛto 'dyaiva cakravyūho durātmabhiḥ kulīnā ye ca rājāno dharmiṣṭhāḥ satyasaṃgarāḥ cakrākhyaṃ ca na kurvanti vyūhaṃ pāpiṣṭhakāritam krauñcāḥ suparṇā haṃsāhvā muśalā gāruḍās tathā ete vyūhāś ca śūrāṇāṃ dharmiṣṭhānāṃ mahātmanām yūyaṃ daityāṃśasaṃbhūtāḥ sarve tatra na saṃśayaḥ ity evam uktvā sa tadā mahātmā karṇaṃ subhadrātanayo mahābalaḥ sa yoddhukāmaḥ kurubhir nṛvīro mahābalaḥ satyavatāṃ variṣṭhaḥ

    (He fell) like a Karnikara tree uprooted, shaken by the wind from a mountain. Seeing his brother slain, O king, Karna was filled with anguish. Again Karna pierced (Abhimanyu) with arrows like venomous serpents, and the hero struck the mighty Abhimanyu with ten shafts; but (Abhimanyu), with light hand, cut all those arrows before they even reached him. Smiling, the mighty one, having cut the bow of the son of Radha, swiftly slew his steeds and struck down his standard together with his charioteer. Having made the son of Radha carless, the son of Subhadra spoke these words: 'You are vanquished by me, O son of Radha; you are made carless, O proud one. Mount another car and fight, O mighty one. You are but a servant, a Suta's son, and ever a practiser of the cat's (hypocrite's) vow. You have ever done malice toward the Pandavas. And Panchali (Draupadi), brought into the assembly, was by you caused to be stripped of her garment; many garments of diverse forms were there beheld by you and by the wicked-souled Kurus (as she was miraculously reclothed). I will show you the fruit of that, unless you flee the fight. And this very day the Chakravyuha has been formed by you wicked-souled ones. Kings of noble birth, most righteous, true to their engagements, do not form the array called the wheel, which is contrived by the most sinful. The krauncha, the suparna, the one called hamsa, the mushala, and the garuda -- these are the arrays of heroic, most righteous, high-souled warriors. You are all sprung from portions of the Daityas -- of that there is no doubt.' Having thus spoken to Karna, that high-souled and mighty son of Subhadra, that hero among men, eager to fight with the Kurus, mighty, and the best of the truthful, (fought on).

    अपने भाई को — वायु से उखड़े और पर्वत से झकझोरे गये कर्णिकार-वृक्ष के समान — मारा गया देखकर, हे राजन्! कर्ण व्यथा को प्राप्त हुआ। फिर कर्ण ने आशीविष सर्पों-सरीखे बाणों से अभिमन्यु को बींधा; उस शूर ने महाबली अभिमन्यु को दस बाणों से बींध डाला। किन्तु अभिमन्यु ने हाथ की फुर्ती से उन सब बाणों को उन तक पहुँचने से पहले ही काट दिया। मुसकराते हुए उस महाबली ने राधेय (कर्ण) का धनुष काटकर शीघ्र ही उसके घोड़ों तथा सारथि सहित ध्वज को नष्ट कर दिया। राधेय (कर्ण) को रथहीन करके सौभद्र ने यह वचन कहा — 'हे राधेय! तुम मुझसे जीत लिए गये; हे मानी! तुम रथहीन हो; हे महाबली! दूसरे रथ पर चढ़कर युद्ध करो। तुम सेवक हो, सूतपुत्र हो, सदा बिलाव-सरीखे व्रत वाले (कपटी) हो; पाण्डवों के प्रति तुमने सदा नीचता की है। और पाञ्चाली (द्रौपदी) को सभा में लाकर तुमने उसे निर्वस्त्र कराया था। वहाँ तुम लोगों ने तथा दुरात्मा कौरवों ने (उस समय प्रकट हुए) नाना रूप-रंग के बहुत-से वस्त्र देखे थे। उसी का फल अब मैं तुम्हें दिखाऊँगा, यदि तुममें युद्ध का साहस हो। और इसी दिन तुम दुरात्माओं ने यह चक्रव्यूह रचा है। जो राजा कुलीन, धर्मात्मा और सत्यप्रतिज्ञ होते हैं, वे अत्यन्त पापियों द्वारा रचे जाने वाले "चक्र" नामक व्यूह को नहीं बनाते। क्रौञ्च, सुपर्ण, हंस, मुशल और गारुड़ — ये व्यूह धर्मात्मा, महात्मा वीरों के हैं। तुम सब निःसन्देह दैत्यों के अंश से उत्पन्न हो।' — इस प्रकार कर्ण से कहकर वह महात्मा, महाबली सुभद्रापुत्र, सत्यवादियों में श्रेष्ठ नरवीर कौरवों के साथ युद्ध करने को उद्यत हो गया।

  6. Verse 6

    विमुखीकृत्य कर्णं तु सौभद्रः कङ्कपत्रिभिः अन्यान् अपि महेष्वासांस् तूर्णम् एवाभिदुद्रुवे

    vimukhīkṛtya karṇaṃ tu saubhadraḥ kaṅkapatribhiḥ anyān api maheṣvāsāṃs tūrṇam evābhidudruve

    Having turned Karna away with his heron-plumed arrows, the son of Subhadra swiftly rushed also upon the other great archers.

    कर्ण को विमुख करके सौभद्र कंकपंख वाले बाणों से शीघ्र ही अन्य महाधनुर्धरों पर भी टूट पड़ा।

  7. Verse 7

    ततस् तद् विततं जालं हस्त्यश्वरथपत्तिमत् झषः क्रुद्ध इवाभिन्दद् अभिमन्युर् महायशाः

    tatas tad vitataṃ jālaṃ hastyaśvarathapattimat jhaṣaḥ kruddha ivābhindad abhimanyur mahāyaśāḥ

    Then the greatly glorious Abhimanyu broke that outspread net -- the array of elephants, horses, cars, and foot -- as an enraged fish breaks a net.

    तब हाथी, घोड़े, रथ और पैदलों से भरे उस फैले हुए जाल (व्यूह) को महायशस्वी अभिमन्यु ने क्रुद्ध मछली की भाँति भेद डाला।

  8. Verse 8

    कर्णस् तु बहुभिर् बाणैर् अर्द्यमानो ऽभिमन्युना अपायाज् जवनैर् अश्वैस् ततो ऽनीकम् अभिद्यत

    karṇas tu bahubhir bāṇair ardyamāno 'bhimanyunā apāyāj javanair aśvais tato 'nīkam abhidyata

    But Karna, tormented by many arrows from Abhimanyu, fled upon his swift steeds; and then the host was broken.

    किन्तु अभिमन्यु के अनेक बाणों से पीड़ित कर्ण तीव्रगामी घोड़ों से हट गया; तब वह सेना छिन्न-भिन्न हो गई।

  9. Verse 9

    शलभैर् इव चाकाशे धाराभिर् इव चावृते अभिमन्योः शरै राजन् न प्राज्ञायत किं चन

    śalabhair iva cākāśe dhārābhir iva cāvṛte abhimanyoḥ śarai rājan na prājñāyata kiṃ cana

    The sky being covered, as it were, with locusts, or as with torrents of rain, by the arrows of Abhimanyu, O king, nothing could be discerned.

    जैसे आकाश टिड्डियों से और जलधाराओं से ढक जाये, वैसे ही अभिमन्यु के बाणों से, हे राजन्! कुछ भी दिखाई न देता था।

  10. Verse 10

    तावकानां तु योधानां वध्यतां निशितैः शरैः अन्यत्र सैन्धवाद् राजन् न स्म कश् चिद् अतिष्ठत

    tāvakānāṃ tu yodhānāṃ vadhyatāṃ niśitaiḥ śaraiḥ anyatra saindhavād rājan na sma kaś cid atiṣṭhata

    Of your warriors, being slain by his sharp arrows, none, O king, stood his ground, save the ruler of the Sindhus (Jayadratha).

    हे राजन्! तीखे बाणों से मारे जाते आपके योद्धाओं में सिन्धुराज (जयद्रथ) के सिवा कोई भी डटकर न टिका।

  11. Verse 11

    सौभद्रस् तु ततः शङ्खं प्रध्माप्य पुरुषर्षभः शीघ्रम् अभ्यपतत् सेनां भारतीं भरतर्षभ

    saubhadras tu tataḥ śaṅkhaṃ pradhmāpya puruṣarṣabhaḥ śīghram abhyapatat senāṃ bhāratīṃ bharatarṣabha

    Then the bull among men, the son of Subhadra, having blown his conch, swiftly fell upon the Bharata host, O bull of the Bharatas.

    हे भरतश्रेष्ठ! तब पुरुषश्रेष्ठ सौभद्र ने शंख बजाकर भारती (भरतवंशी) सेना पर शीघ्रता से आक्रमण किया।

  12. Verse 12

    स कक्षे ऽग्निर् इवोत्सृष्टो निर्दहंस् तरसा रिपून् मध्ये भारतसैन्यानाम् आर्जुनिः पर्यवर्तत

    sa kakṣe 'gnir ivotsṛṣṭo nirdahaṃs tarasā ripūn madhye bhāratasainyānām ārjuniḥ paryavartata

    Like a fire loosed among dry grass, swiftly consuming his foes, the son of Arjuna moved about in the midst of the Bharata armies.

    सूखी घास में छोड़ी गई आग की भाँति शीघ्रता से शत्रुओं को भस्म करता हुआ अर्जुनपुत्र भारत-सेनाओं के बीच विचरने लगा।

  13. Verse 13

    रथनागाश्वमनुजान् अर्दयन् निशितैः शरैः स प्रविश्याकरोद् भूमिं कबन्धगणसंकुलाम्

    rathanāgāśvamanujān ardayan niśitaiḥ śaraiḥ sa praviśyākarod bhūmiṃ kabandhagaṇasaṃkulām

    Afflicting cars, elephants, horses, and men with his sharp arrows, he, having entered the host, made the earth crowded with throngs of headless trunks.

    रथ, हाथी, घोड़े और मनुष्यों को तीखे बाणों से पीड़ित करते हुए उसने व्यूह में प्रवेश करके पृथ्वी को कबन्ध-समूहों से भर दिया।

  14. Verse 14

    सौभद्रचापप्रभवैर् निकृत्ताः परमेषुभिः स्वान् एवाभिमुखान् घ्नन्तः प्राद्रवञ् जीवितार्थिनः

    saubhadracāpaprabhavair nikṛttāḥ parameṣubhiḥ svān evābhimukhān ghnantaḥ prādravañ jīvitārthinaḥ

    Cut down by the excellent arrows springing from the bow of the son of Subhadra, the warriors, striking even their own comrades who faced them, fled, longing for life.

    सौभद्र के धनुष से निकले श्रेष्ठ बाणों से कटे हुए आपके लोग सामने आये अपने ही साथियों को मारते हुए, जीवन की रक्षा चाहते हुए भाग निकले।

  15. Verse 15

    ते घोरा रौद्रकर्माणो विपाठाः पृथवः शिताः निघ्नन्तो रथनागाश्वाञ् जग्मुर् आशु वसुंधराम्

    te ghorā raudrakarmāṇo vipāṭhāḥ pṛthavaḥ śitāḥ nighnanto rathanāgāśvāñ jagmur āśu vasuṃdharām

    Those terrible vipatha arrows, of dreadful work, broad and sharp, slaying cars, elephants, and horses, swiftly went into the earth.

    वे घोर, रौद्रकर्मा, चौड़े और तीखे विपाठ बाण रथों, हाथियों और घोड़ों का संहार करते हुए शीघ्र ही उन्हें पृथ्वी पर पहुँचा देते थे।

  16. Verse 16

    सायुधाः साङ्गुलित्राणाः सखड्गाः साङ्गदा रणे दृश्यन्ते बाहवश् छिन्ना हेमाभरणभूषिताः

    sāyudhāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sakhaḍgāḥ sāṅgadā raṇe dṛśyante bāhavaś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ

    Severed arms, with their weapons, their finger-guards, their swords, and their bracelets, adorned with golden ornaments, were seen lying in the battle.

    रण में कटी हुई भुजाएँ — अस्त्रों सहित, अंगुलित्राणों सहित, तलवारों और अंगदों सहित, स्वर्ण-आभूषणों से विभूषित — पड़ी हुई दिखाई देती थीं।

  17. Verse 17

    शराश् चापानि खड्गाश् च शरीराणि शिरांसि च सकुण्डलानि स्रग्वीणि भूमाव् आसन् सहस्रशः

    śarāś cāpāni khaḍgāś ca śarīrāṇi śirāṃsi ca sakuṇḍalāni sragvīṇi bhūmāv āsan sahasraśaḥ

    Arrows, bows, and swords, and bodies, and heads with their ear-rings and garlands, lay upon the earth by the thousands.

    बाण, धनुष, तलवारें, शरीर और कुण्डलों तथा मालाओं से युक्त सिर पृथ्वी पर हज़ारों की संख्या में पड़े थे।

  18. Verse 18

    अपस्करैर् अधिष्ठानैर् ईषादण्डकबन्धुरैः अक्षैर् विमथितैश् चक्रैर् भग्नैश् च बहुधा रथैः शक्तिचापायुधैश् चापि पतितैश् च महाध्वजैः

    apaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ akṣair vimathitaiś cakrair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ śakticāpāyudhaiś cāpi patitaiś ca mahādhvajaiḥ

    With under-carriages, floors, poles, shafts, and seat-frames; with axles, shattered wheels, and cars broken in many ways; and with darts, bows, and weapons, and with fallen great standards --

    उपस्करों, बैठकों, ईषादण्डों और बन्धुरों से, मथे गये अक्षों, टूटे चक्रों और अनेक प्रकार से टूटे रथों से, तथा गिरी हुई शक्तियों, धनुषों, आयुधों और महान ध्वजों से —

  19. Verse 19

    निहतैः क्षत्रियैर् अश्वैर् वारणैश् च विशां पते अगम्यकल्पा पृथिवी क्षणेनासीत् सुदारुणा

    nihataiḥ kṣatriyair aśvair vāraṇaiś ca viśāṃ pate agamyakalpā pṛthivī kṣaṇenāsīt sudāruṇā

    -- with slain Kshatriyas, horses, and elephants, O lord of peoples, the earth in a moment became well-nigh impassable and most terrible.

    हे प्रजापते! मारे गये क्षत्रियों, घोड़ों और हाथियों से क्षणभर में पृथ्वी चलने-योग्य न रहकर अत्यन्त भयानक हो गई।

  20. Verse 20

    वध्यतां राजपुत्राणां क्रन्दताम् इतरेतरम् प्रादुरासीन् महाशब्दो भीरूणां भयवर्धनः स शब्दो भरतश्रेष्ठ दिशः सर्वा व्यनादयत्

    vadhyatāṃ rājaputrāṇāṃ krandatām itaretaram prādurāsīn mahāśabdo bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ sa śabdo bharataśreṣṭha diśaḥ sarvā vyanādayat

    From the princes being slain, crying out to one another, there arose a great cry, augmenting the fear of the timid; and that sound, O best of the Bharatas, made all the quarters resound.

    मारे जाते राजपुत्रों का, जो एक-दूसरे को पुकार रहे थे, एक महान कोलाहल उठा, जो भीरुओं के भय को बढ़ाने वाला था; हे भरतश्रेष्ठ! उस शब्द ने समस्त दिशाओं को गुँजा दिया।

  21. Verse 21

    सौभद्रश् चाद्रवत् सेनां निघ्नन्न् अश्वरथद्विपान् व्यचरत् स दिशः सर्वाः प्रदिशश् चाहितान् रुजन्

    saubhadraś cādravat senāṃ nighnann aśvarathadvipān vyacarat sa diśaḥ sarvāḥ pradiśaś cāhitān rujan

    And the son of Subhadra rushed upon the army, slaying horses, cars, and elephants; he ranged over all the quarters and intermediate quarters, crushing his foes.

    और सौभद्र घोड़ों, रथों और हाथियों का संहार करता हुआ सेना पर टूट पड़ा; शत्रुओं को कुचलता हुआ वह समस्त दिशाओं और विदिशाओं में विचरने लगा।

  22. Verse 22

    तं तदा नानुपश्याम सैन्येन रजसावृतम् आददानं गजाश्वानां नृणां चायूंषि भारत

    taṃ tadā nānupaśyāma sainyena rajasāvṛtam ādadānaṃ gajāśvānāṃ nṛṇāṃ cāyūṃṣi bhārata

    We could not then see him, enveloped by the army and by the dust, as he took the lives of elephants, horses, and men, O Bharata.

    हे भारत! हाथियों, घोड़ों और मनुष्यों के प्राण हरते हुए, सेना की धूल से ढके उस अभिमन्यु को हम उस समय देख न सके।

  23. Verse 23

    क्षणेन भूयो ऽपश्याम सूर्यं मध्यंदिने यथा अभिमन्युं महाराज प्रतपन्तं द्विषद्गणान्

    kṣaṇena bhūyo 'paśyāma sūryaṃ madhyaṃdine yathā abhimanyuṃ mahārāja pratapantaṃ dviṣadgaṇān

    In a moment we again beheld Abhimanyu, O great king, scorching the hosts of his foes, like the sun at midday.

    क्षणभर में हमने उसे फिर मध्याह्न के सूर्य के समान देखा — हे महाराज! शत्रुसमूहों को तपाते हुए अभिमन्यु को।

  24. Verse 24

    स वासवसमः संख्ये वासवस्यात्मजात्मजः अभिमन्युर् महाराज सैन्यमध्ये व्यरोचत

    sa vāsavasamaḥ saṃkhye vāsavasyātmajātmajaḥ abhimanyur mahārāja sainyamadhye vyarocata

    That Abhimanyu, equal in battle to Vasava, the grandson of Vasava (Arjuna's son), O great king, shone forth in the midst of the army.

    वासव (इन्द्र) के पुत्र (अर्जुन) का वह पुत्र, रण में वासव (इन्द्र) के समान, हे महाराज! सेना के बीच अभिमन्यु देदीप्यमान हो उठा।