Adhyaya 33
Drona Parva · 20 verses
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच समरे ऽत्युग्रकर्माणः कर्मभिर् व्यञ्जितश्रमाः सकृष्णाः पाण्डवाः पञ्च देवैर् अपि दुरासदाः
saṃjaya uvāca samare 'tyugrakarmāṇaḥ karmabhir vyañjitaśramāḥ sakṛṣṇāḥ pāṇḍavāḥ pañca devair api durāsadāḥ
Sanjaya said: Of most terrible deeds in battle, their exertions made manifest by their feats, the five Pandavas, together with Krishna, are hard to assail even by the gods.
संजय ने कहा — समर में अत्यन्त उग्र कर्म करने वाले, अपने कर्मों से पराक्रम प्रकट करने वाले, श्रीकृष्ण सहित वे पाँचों पाण्डव देवताओं के लिए भी दुरासद हैं।
Verse 2
सत्त्वकर्मान्वयैर् बुद्ध्या प्रकृत्या यशसा श्रिया नैव भूतो न भविता कृष्णतुल्यगुणः पुमान्
sattvakarmānvayair buddhyā prakṛtyā yaśasā śriyā naiva bhūto na bhavitā kṛṣṇatulyaguṇaḥ pumān
In goodness, deeds, lineage, intellect, nature, fame, and fortune, there never was, nor shall there ever be, a man of qualities equal to Krishna.
सत्त्व, कर्म, कुल, बुद्धि, स्वभाव, यश और श्री में श्रीकृष्ण के समान गुणों वाला पुरुष न कभी हुआ और न होगा।
Verse 3
सत्यधर्मपरो दाता विप्रपूजादिभिर् गुणैः सदैव त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिष्ठिरः
satyadharmaparo dātā viprapūjādibhir guṇaiḥ sadaiva tridivaṃ prāpto rājā kila yudhiṣṭhiraḥ
Devoted to truth and righteousness, a giver, endowed with the virtues of reverencing Brahmins and the like, King Yudhishthira has, it is said, ever attained (as though) to heaven itself.
सत्य और धर्म में तत्पर, दानी, ब्राह्मणों की पूजा आदि गुणों से युक्त राजा युधिष्ठिर तो (जीवित रहते ही) सदैव स्वर्ग को प्राप्त किये हुए कहे जाते हैं।
Verse 4
युगान्ते चान्तको राजञ् जामदग्न्यश् च वीर्यवान् रणस्थो भीमसेनश् च कथ्यन्ते सदृशास् त्रयः
yugānte cāntako rājañ jāmadagnyaś ca vīryavān raṇastho bhīmasenaś ca kathyante sadṛśās trayaḥ
Death at the end of the age, the valiant son of Jamadagni (Parashurama), and Bhimasena stationed in battle -- these three, O king, are spoken of as alike.
हे राजन्! युगान्त के अन्तक (यमराज), पराक्रमी जामदग्न्य (परशुराम) और रणस्थित भीमसेन — ये तीनों समान कहे जाते हैं।
Verse 5
प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्वनः उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षितौ
pratijñākarmadakṣasya raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ upamāṃ nādhigacchāmi pārthasya sadṛśīṃ kṣitau
For Partha, the wielder of the Gandiva, skilled in fulfilling his vows by deeds in battle, I can find no fitting comparison upon the earth.
प्रतिज्ञा और कर्म में कुशल, रण में गाण्डीवधारी पार्थ (अर्जुन) के लिए मैं पृथ्वी पर कोई उपयुक्त उपमा नहीं पाता।
Verse 6
गुरुवात्सल्यम् अत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दमः नकुले ऽप्रातिरूप्यं च शौर्यं च नियतानि षट्
guruvātsalyam atyantaṃ naibhṛtyaṃ vinayo damaḥ nakule 'prātirūpyaṃ ca śauryaṃ ca niyatāni ṣaṭ
In Nakula six qualities are constant: exceeding tenderness toward his elders, discretion, modesty, self-restraint, unmatched (beauty), and valor.
गुरुजनों के प्रति अत्यन्त वात्सल्य, गोपनीयता, विनय, संयम, अनुपम रूप और शौर्य — ये छह गुण नकुल में नियत (स्थिर) हैं।
Verse 7
श्रुतगाम्भीर्यमाधुर्यसत्त्ववीर्यपराक्रमैः सदृशो देवयोर् वीरः सहदेवः किलाश्विनोः
śrutagāmbhīryamādhuryasattvavīryaparākramaiḥ sadṛśo devayor vīraḥ sahadevaḥ kilāśvinoḥ
In learning, gravity, sweetness, goodness, valor, and prowess, the hero Sahadeva is, it is said, like the two gods, the Ashvins.
शास्त्रज्ञान, गाम्भीर्य, माधुर्य, सत्त्व, वीर्य और पराक्रम में वीर सहदेव दोनों देवताओं — अश्विनीकुमारों — के समान कहे जाते हैं।
Verse 8
ये च कृष्णे गुणाः स्फीताः पाण्डवेषु च ये गुणाः अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते गुणसंचयाः
ye ca kṛṣṇe guṇāḥ sphītāḥ pāṇḍaveṣu ca ye guṇāḥ abhimanyau kilaikasthā dṛśyante guṇasaṃcayāḥ
The abundant virtues that are in Krishna, and the virtues that are in the Pandavas -- all those aggregates of virtue are seen, it is said, gathered together in Abhimanyu alone.
श्रीकृष्ण में जो विपुल गुण हैं और पाण्डवों में जो गुण हैं, वे समस्त गुणसमूह मानो एक ही स्थान पर अभिमन्यु में दिखाई देते हैं।
Verse 9
युधिष्ठिरस्य धैर्येण कृष्णस्य चरितेन च कर्मभिर् भीमसेनस्य सदृशो भीमकर्मणः
yudhiṣṭhirasya dhairyeṇa kṛṣṇasya caritena ca karmabhir bhīmasenasya sadṛśo bhīmakarmaṇaḥ
In firmness he was like Yudhishthira; in conduct, like Krishna; in deeds, like Bhimasena of dreadful feats;
धैर्य में युधिष्ठिर के समान, आचरण में श्रीकृष्ण के समान, और भयानक कर्म करने वाले भीमसेन के समान कर्मों वाला —
Verse 10
धनंजयस्य रूपेण विक्रमेण श्रुतेन च विनयात् सहदेवस्य सदृशो नकुलस्य च
dhanaṃjayasya rūpeṇa vikrameṇa śrutena ca vinayāt sahadevasya sadṛśo nakulasya ca
In beauty, prowess, and learning, like Dhananjaya; and in modesty, like Sahadeva and Nakula.
रूप, पराक्रम और शास्त्रज्ञान में धनंजय (अर्जुन) के समान, तथा विनय में सहदेव और नकुल के समान वह अभिमन्यु था।
Verse 11
धृतराष्ट्र उवाच अभिमन्युम् अहं सूत सौभद्रम् अपराजितम् श्रोतुम् इच्छामि कार्त्स्न्येन कथम् आयोधने हतः
dhṛtarāṣṭra uvāca abhimanyum ahaṃ sūta saubhadram aparājitam śrotum icchāmi kārtsnyena katham āyodhane hataḥ
Dhritarashtra said: O Suta, I wish to hear in full concerning Abhimanyu, the unconquered son of Subhadra -- how he was slain in the battle.
धृतराष्ट्र ने कहा — हे सूत! अपराजित सुभद्रापुत्र अभिमन्यु रणभूमि में किस प्रकार मारा गया, यह मैं पूर्णतया सुनना चाहता हूँ।
Verse 12
संजय उवाच चक्रव्यूहो महाराज आचार्येणाभिकल्पितः तत्र शक्रोपमाः सर्वे राजानो विनिवेशिताः
saṃjaya uvāca cakravyūho mahārāja ācāryeṇābhikalpitaḥ tatra śakropamāḥ sarve rājāno viniveśitāḥ
Sanjaya said: The Chakravyuha (wheel-array), O great king, was formed by the preceptor; therein were stationed all the kings, each like Shakra.
संजय ने कहा — हे महाराज! आचार्य (द्रोण) ने चक्रव्यूह की रचना की; उसमें इन्द्र के समान सब राजा नियुक्त किये गये।
Verse 13
संघातो राजपुत्राणां सर्वेषाम् अभवत् तदा कृताभिसमयाः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः
saṃghāto rājaputrāṇāṃ sarveṣām abhavat tadā kṛtābhisamayāḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ
There was then a gathering of all the princes; all had made a mutual compact, and all bore standards wrought of gold.
तब सब राजकुमारों का संघ बना; उन सभी ने परस्पर प्रतिज्ञा कर रखी थी और सबके ध्वज स्वर्ण से मढ़े हुए थे।
Verse 14
रक्ताम्बरधराः सर्वे सर्वे रक्तविभूषणाः सर्वे रक्तपताकाश् च सर्वे वै हेममालिनः
raktāmbaradharāḥ sarve sarve raktavibhūṣaṇāḥ sarve raktapatākāś ca sarve vai hemamālinaḥ
All wore red garments, all wore red ornaments, all had red banners, and all wore golden garlands.
सबने लाल वस्त्र धारण किये थे, सबके आभूषण लाल थे, सबकी पताकाएँ लाल थीं और सब सोने की मालाएँ पहने हुए थे।
Verse 15
तेषां दशसहस्राणि बभूवुर् दृढधन्विनाम् पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम्
teṣāṃ daśasahasrāṇi babhūvur dṛḍhadhanvinām pautraṃ tava puraskṛtya lakṣmaṇaṃ priyadarśanam
Of those firm bowmen there were ten thousand, having placed at their head your grandson Lakshmana, of pleasing aspect.
उन दृढ़धन्वा वीरों की संख्या दस हज़ार थी, जिन्होंने आपके प्रियदर्शन पौत्र लक्ष्मण को आगे करके —
Verse 16
अन्योन्यसमदुःखास् ते अन्योन्यसमसाहसाः अन्योन्यं स्पर्धमानाश् च अन्योन्यस्य हिते रताः
anyonyasamaduḥkhās te anyonyasamasāhasāḥ anyonyaṃ spardhamānāś ca anyonyasya hite ratāḥ
They shared one another's sorrows, matched one another in daring, vied with one another, and were devoted to one another's welfare.
वे परस्पर समान दुःख वाले, परस्पर समान साहस वाले, एक-दूसरे से होड़ करते हुए और एक-दूसरे के हित में लगे हुए थे।
Verse 17
कर्णदुःशासनकृपैर् वृतो राजा महारथैः देवराजोपमः श्रीमाञ् श्वेतच्छत्राभिसंवृतः चामरव्यजनाक्षेपैर् उदयन्न् इव भास्करः
karṇaduḥśāsanakṛpair vṛto rājā mahārathaiḥ devarājopamaḥ śrīmāñ śvetacchatrābhisaṃvṛtaḥ cāmaravyajanākṣepair udayann iva bhāskaraḥ
The king (Duryodhana), surrounded by the mighty car-warriors Karna, Duhshasana, and Kripa, glorious as the king of the gods, shaded by a white umbrella and fanned by the wavings of chamaras and fans, shone like the rising sun.
कर्ण, दुःशासन और कृप — इन महारथियों से घिरे हुए, श्वेत छत्र से ढके, चँवर-व्यंजनों के झलने के बीच देवराज के समान श्रीसम्पन्न राजा (दुर्योधन) उदित होते सूर्य की भाँति शोभा पा रहे थे।
Verse 18
प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणो ऽवस्थितनायके सिन्धुराजस् तथातिष्ठच् छ्रीमान् मेरुर् इवाचलः
pramukhe tasya sainyasya droṇo 'vasthitanāyake sindhurājas tathātiṣṭhac chrīmān merur ivācalaḥ
At the head of that army, of which Drona was the appointed leader, the king of the Sindhus (Jayadratha) took his stand, glorious and unmoving as Mount Meru.
उस सेना के अग्रभाग में, जहाँ द्रोण नायक के रूप में स्थित थे, वहाँ श्रीमान सिन्धुराज (जयद्रथ) भी अचल मेरु की भाँति खड़ा था।
Verse 19
सिन्धुराजस्य पार्श्वस्था अश्वत्थामपुरोगमाः सुतास् तव महाराज त्रिंशत् त्रिदशसंनिभाः
sindhurājasya pārśvasthā aśvatthāmapurogamāḥ sutās tava mahārāja triṃśat tridaśasaṃnibhāḥ
By the side of the king of the Sindhus stood, headed by Ashvatthaman, your thirty sons, O great king, resembling the gods.
हे महाराज! सिन्धुराज (जयद्रथ) के पार्श्व में, अश्वत्थामा को आगे किये हुए, देवताओं के समान आपके तीस पुत्र खड़े थे।
Verse 20
गान्धारराजः कितवः शल्यो भूरिश्रवास् तथा पार्श्वतः सिन्धुराजस्य व्यराजन्त महारथाः
gāndhārarājaḥ kitavaḥ śalyo bhūriśravās tathā pārśvataḥ sindhurājasya vyarājanta mahārathāḥ
The king of the Gandharas (Shakuni), Kitava, Shalya, and Bhurishravas -- those mighty car-warriors -- shone at the side of the king of the Sindhus.
गान्धारराज (शकुनि), कितव, शल्य और भूरिश्रवा — वे महारथी सिन्धुराज (जयद्रथ) के पार्श्व में सुशोभित हो रहे थे।