Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 25

Drona Parva · 59 verses

59 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच तेष्व् एवं संनिवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः कथं युयुधिरे पार्था मामकाश् च तरस्विनः

    dhṛtarāṣṭra uvāca teṣv evaṃ saṃnivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ kathaṃ yuyudhire pārthā māmakāś ca tarasvinaḥ

    Dhritarashtra said: When they had thus rallied and advanced against one another in their several groups, how did the Parthas and my own swift warriors fight?

    धृतराष्ट्र ने कहा — इस प्रकार अपने-अपने दलों में लौटकर परस्पर आगे बढ़े हुए पार्थगण और मेरे वेगवान् योद्धा कैसे लड़े?

  2. Verse 2

    किम् अर्जुनश् चाप्य् अकरोत् संशप्तकबलं प्रति संशप्तका वा पार्थस्य किम् अकुर्वत संजय

    kim arjunaś cāpy akarot saṃśaptakabalaṃ prati saṃśaptakā vā pārthasya kim akurvata saṃjaya

    And what did Arjuna do against the host of the Samshaptakas? And what did the Samshaptakas do against Partha, O Sanjaya?

    और हे संजय! अर्जुन ने संशप्तक-सेना के विरुद्ध क्या किया? और संशप्तकों ने पार्थ के विरुद्ध क्या किया?

  3. Verse 3

    संजय उवाच तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः स्वयम् अभ्यद्रवद् भीमं नागानीकेन ते सुतः

    saṃjaya uvāca tathā teṣu nivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ svayam abhyadravad bhīmaṃ nāgānīkena te sutaḥ

    Sanjaya said: When they had thus rallied and advanced in their several groups, your son himself charged against Bhima with a division of elephants.

    संजय ने कहा — इस प्रकार अपने-अपने दलों में लौटकर आगे बढ़े हुए (योद्धाओं के बीच) आपका पुत्र स्वयं हाथियों की सेना लेकर भीम पर टूट पड़ा।

  4. Verse 4

    स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृषः समाहूतः स्वयं राज्ञा नागानीकम् उपाद्रवत्

    sa nāga iva nāgena govṛṣeṇeva govṛṣaḥ samāhūtaḥ svayaṃ rājñā nāgānīkam upādravat

    He (Bhima), like an elephant challenged by an elephant, or a bull by a bull, being himself summoned by the king, charged against the elephant-division.

    हाथी से ललकारे गए हाथी के समान, या बैल से ललकारे गए बैल के समान, स्वयं राजा (दुर्योधन) के द्वारा ललकारा गया वह (भीम) उस हाथी-सेना पर टूट पड़ा।

  5. Verse 5

    स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चान्वितः अभिनत् कुञ्जरानीकम् अचिरेणैव मारिष

    sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥ abhinat kuñjarānīkam acireṇaiva māriṣa

    That son of Pritha, skilled in battle and endowed with the might of his arms, shattered the elephant-division in but a moment, O sire.

    हे मान्यवर! युद्धकुशल, भुजाओं के बल से सम्पन्न उस पृथापुत्र (भीम) ने थोड़े ही समय में उस हाथी-सेना को विदीर्ण कर दिया।

  6. Verse 6

    ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तः सर्वतो मदम् भीमसेनस्य नाराचैर् विमुखा विमदीकृताः

    te gajā girisaṃkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madam bhīmasenasya nārācair vimukhā vimadīkṛtāḥ

    Those elephants, huge as hills, streaming with rut on every side, were turned back and stripped of their fury by the iron shafts of Bhimasena.

    पर्वत के समान विशाल, चारों ओर मद बहाते वे हाथी भीमसेन के नाराचों से विमुख होकर मदरहित (भयभीत) कर दिए गए।

  7. Verse 7

    विधमेद् अभ्रजालानि यथा वायुः समन्ततः व्यधमत् तान्य् अनीकानि तथैव पवनात्मजः

    vidhamed abhrajālāni yathā vāyuḥ samantataḥ vyadhamat tāny anīkāni tathaiva pavanātmajaḥ

    As the wind scatters masses of cloud on every side, so did the son of the Wind scatter those (elephant) hosts.

    जैसे वायु चारों ओर बादलों के समूहों को उड़ा देती है, वैसे ही पवनपुत्र (भीम) ने उन (हाथी) सेनाओं को उड़ा दिया।

  8. Verse 8

    स तेषु विसृजन् बाणान् भीमो नागेष्व् अशोभत भुवनेष्व् इव सर्वेषु गभस्तीन् उदितो रविः

    sa teṣu visṛjan bāṇān bhīmo nāgeṣv aśobhata bhuvaneṣv iva sarveṣu gabhastīn udito raviḥ

    Bhima, loosing his arrows upon those elephants, shone forth as the risen sun shines, casting its rays upon all the worlds.

    उन हाथियों पर बाण छोड़ता भीम वैसे ही शोभित हुआ, जैसे उदित सूर्य समस्त लोकों पर अपनी किरणें डालते हुए शोभित होता है।

  9. Verse 9

    ते भीमबाणैः शतशः संस्यूता विबभुर् गजाः गभस्तिभिर् इवार्कस्य व्योम्नि नानाबलाहकाः

    te bhīmabāṇaiḥ śataśaḥ saṃsyūtā vibabhur gajāḥ gabhastibhir ivārkasya vyomni nānābalāhakāḥ

    Those elephants, pierced by the hundreds by Bhima's arrows, shone like diverse clouds in the sky pierced by the rays of the sun.

    भीम के बाणों से सैकड़ों स्थानों पर बिंधे वे हाथी वैसे ही शोभित हुए, जैसे सूर्य की किरणों से बिंधे आकाश में नाना मेघ।

  10. Verse 10

    तथा गजानां कदनं कुर्वाणम् अनिलात्मजम् क्रुद्धो दुर्योधनो ऽभ्येत्य प्रत्यविध्यच् छितैः शरैः

    tathā gajānāṃ kadanaṃ kurvāṇam anilātmajam kruddho duryodhano 'bhyetya pratyavidhyac chitaiḥ śaraiḥ

    As the son of the Wind was thus making havoc of the elephants, the wrathful Duryodhana, coming up, pierced him in return with sharp arrows.

    इस प्रकार हाथियों का संहार करते पवनपुत्र (भीम) को क्रुद्ध दुर्योधन ने निकट आकर तीखे बाणों से उत्तर में बींधा।

  11. Verse 11

    ततः क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षणः क्षयं निनीषुर् निशितैर् भीमो विव्याध पत्रिभिः

    tataḥ kṣaṇena kṣitipaṃ kṣatajapratimekṣaṇaḥ kṣayaṃ ninīṣur niśitair bhīmo vivyādha patribhiḥ

    Then in an instant Bhima, his eyes red as blood, seeking to bring the king to destruction, pierced him with sharp winged arrows.

    तब रक्त के समान लाल आँखों वाले भीम ने क्षण भर में उस राजा (दुर्योधन) को नष्ट करने की इच्छा से तीखे पंखयुक्त बाणों से बींध डाला।

  12. Verse 12

    स शरार्पितसर्वाङ्गः क्रुद्धो विव्याध पाण्डवम् नाराचैर् अर्करश्म्याभैर् भीमसेनं स्मयन्न् इव

    sa śarārpitasarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavam nārācair arkaraśmyābhair bhīmasenaṃ smayann iva

    He (Duryodhana), all his limbs stuck with arrows, wrathful, pierced the Pandava Bhimasena with iron shafts bright as the sun's rays, as though smiling.

    उस (दुर्योधन) ने, जिसके सारे अंग बाणों से बिंधे थे, क्रुद्ध होकर, मानो मुस्कराते हुए, सूर्य-किरणों के समान नाराचों से पाण्डव भीमसेन को बींधा।

  13. Verse 13

    तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रं ध्वजे स्थितम् भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिच्छेद पाण्डवः

    tasya nāgaṃ maṇimayaṃ ratnacitraṃ dhvaje sthitam bhallābhyāṃ kārmukaṃ caiva kṣipraṃ ciccheda pāṇḍavaḥ

    The Pandava quickly cut off, with two broad-headed shafts, the jeweled elephant, bright with gems, that stood upon Duryodhana's standard, and his bow as well.

    पाण्डव (भीम) ने उसकी ध्वजा पर स्थित मणिमय, रत्नों से विचित्र हाथी (चिह्न) को और उसके धनुष को भी दो भल्लों से शीघ्र काट डाला।

  14. Verse 14

    दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिष चुक्षोभयिषुर् अभ्यागाद् अङ्गो मातङ्गम् आस्थितः

    duryodhanaṃ pīḍyamānaṃ dṛṣṭvā bhīmena māriṣa cukṣobhayiṣur abhyāgād aṅgo mātaṅgam āsthitaḥ

    Seeing Duryodhana hard pressed by Bhima, O sire, the king of the Angas, mounted upon an elephant, came up, wishing to throw (Bhima) into confusion.

    हे मान्यवर! भीम के द्वारा पीड़ित दुर्योधन को देखकर, हाथी पर आरूढ़ अंगराज, (भीम को) क्षुब्ध करने की इच्छा से आगे आया।

  15. Verse 15

    तम् आपतन्तं मातङ्गम् अम्बुदप्रतिमस्वनम् कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचेनार्दयद् भृशम्

    tam āpatantaṃ mātaṅgam ambudapratimasvanam kumbhāntare bhīmaseno nārācenārdayad bhṛśam

    As that elephant, whose trumpeting was like the roar of clouds, rushed on, Bhimasena sorely smote it between the frontal globes with an iron shaft.

    मेघ की गर्जना के समान ध्वनि करते आक्रमण करते उस हाथी को भीमसेन ने उसके कुम्भस्थल के बीच नाराच से अत्यन्त आहत किया।

  16. Verse 16

    तस्य कायं विनिर्भिद्य ममज्ज धरणीतले ततः पपात द्विरदो वज्राहत इवाचलः

    tasya kāyaṃ vinirbhidya mamajja dharaṇītale tataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ

    Piercing through its body, (the shaft) sank into the earth; and then the elephant fell like a mountain struck by the thunderbolt.

    उसके शरीर को भेदकर (वह बाण) पृथ्वीतल में समा गया; तब वह हाथी वज्र से आहत पर्वत के समान गिर पड़ा।

  17. Verse 17

    तस्यावर्जितनागस्य म्लेच्छस्यावपतिष्यतः शिरश् चिच्छेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदरः

    tasyāvarjitanāgasya mlecchasyāvapatiṣyataḥ śiraś ciccheda bhallena kṣiprakārī vṛkodaraḥ

    As the Mleccha (king of the Angas), his elephant overthrown, was about to fall, the swift-handed Vrikodara cut off his head with a broad-headed shaft.

    हाथी के गिर जाने पर, गिरने को उद्यत उस म्लेच्छ (अंगराज) का सिर शीघ्रकारी वृकोदर ने भल्ल से काट डाला।

  18. Verse 18

    तस्मिन् निपतिते वीरे संप्राद्रवत सा चमूः संभ्रान्ताश्वद्विपरथा पदातीन् अवमृद्नती

    tasmin nipatite vīre saṃprādravata sā camūḥ saṃbhrāntāśvadviparathā padātīn avamṛdnatī

    When that hero fell, that host broke and fled, its horses, elephants, and cars thrown into panic, trampling down its own foot-soldiers.

    उस वीर के गिरने पर वह सेना भाग खड़ी हुई — उसके घोड़े, हाथी और रथ घबरा गए, और वह अपने ही पैदल सैनिकों को रौंदने लगी।

  19. Verse 19

    तेष्व् अनीकेषु सर्वेषु विद्रवत्सु समन्ततः प्राग्ज्योतिषस् ततो भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत्

    teṣv anīkeṣu sarveṣu vidravatsu samantataḥ prāgjyotiṣas tato bhīmaṃ kuñjareṇa samādravat

    When all those hosts were fleeing on every side, the king of Pragjyotisha (Bhagadatta) then charged against Bhima with his elephant.

    जब वे सारी सेनाएँ चारों ओर भाग रही थीं, तब प्राग्ज्योतिषराज (भगदत्त) अपने हाथी से भीम पर टूट पड़ा।

  20. Verse 20

    येन नागेन मघवान् अजयद् दैत्यदानवान् स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाद्रवत्

    yena nāgena maghavān ajayad daityadānavān sa nāgapravaro bhīmaṃ sahasā samupādravat

    That foremost of elephants, upon which Maghavat had of old conquered the Daityas and Danavas, charged suddenly against Bhima.

    जिस हाथी पर चढ़कर मघवान् (इन्द्र) ने दैत्यों और दानवों को जीता था, वह श्रेष्ठ हाथी सहसा भीम पर टूट पड़ा।

  21. Verse 21

    श्रवणाभ्याम् अथो पद्भ्यां संहतेन करेण च व्यावृत्तनयनः क्रुद्धः प्रदहन्न् इव पाण्डवम्

    śravaṇābhyām atho padbhyāṃ saṃhatena kareṇa ca vyāvṛttanayanaḥ kruddhaḥ pradahann iva pāṇḍavam

    With its ears, its feet, and its coiled trunk, its eyes rolling, enraged, (the elephant advanced) as if to consume the Pandava.

    कानों, पैरों और सिकुड़ी हुई सूँड़ से, आँखें घुमाते, क्रुद्ध होकर वह (हाथी) मानो पाण्डव (भीम) को भस्म करता हुआ (आगे बढ़ा)।

  22. Verse 22

    ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन् महान् हा हा विनिहतो भीमः कुञ्जरेणेति मारिष

    tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavan mahān hā hā vinihato bhīmaḥ kuñjareṇeti māriṣa

    Then from the whole army there arose a great cry: 'Alas, alas! Bhima is slain by the elephant!' -- so it was, O sire.

    हे मान्यवर! तब समस्त सेना का महान् नाद उठ खड़ा हुआ — 'हाय! हाय! भीम हाथी के द्वारा मारा गया!'

  23. Verse 23

    तेन नादेन वित्रस्ता पाण्डवानाम् अनीकिनी सहसाभ्यद्रवद् राजन् यत्र तस्थौ वृकोदरः

    tena nādena vitrastā pāṇḍavānām anīkinī sahasābhyadravad rājan yatra tasthau vṛkodaraḥ

    Alarmed by that cry, the host of the Pandavas rushed at once, O king, to where Vrikodara stood.

    हे राजन्! उस नाद से भयभीत पाण्डवों की सेना सहसा वहाँ दौड़ पड़ी, जहाँ वृकोदर खड़ा था।

  24. Verse 24

    ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम् भगदत्तं सपाञ्चालः सर्वतः समवारयत्

    tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā vṛkodaram bhagadattaṃ sapāñcālaḥ sarvataḥ samavārayat

    Then King Yudhishthira, believing Vrikodara slain, together with the Panchalas, hemmed in Bhagadatta on every side.

    तब राजा युधिष्ठिर ने वृकोदर को मारा गया मानकर, पाञ्चालों सहित भगदत्त को चारों ओर से घेर लिया।

  25. Verse 25

    तं रथै रथिनां श्रेष्ठाः परिवार्य समन्ततः अवाकिरञ् शरैस् तीक्ष्णैः शतशो ऽथ सहस्रशः

    taṃ rathai rathināṃ śreṣṭhāḥ parivārya samantataḥ avākirañ śarais tīkṣṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

    Those foremost of car-warriors, surrounding him on all sides with their cars, covered him with sharp arrows by the hundreds and the thousands.

    रथियों में श्रेष्ठ उन (योद्धाओं) ने अपने रथों से उसे चारों ओर से घेरकर सैकड़ों और हजारों तीखे बाणों से ढक दिया।

  26. Verse 26

    स विघातं पृषत्कानाम् अङ्कुशेन समाचरन् गजेन पाण्डुपाञ्चालान् व्यधमत् पर्वतेश्वरः

    sa vighātaṃ pṛṣatkānām aṅkuśena samācaran gajena pāṇḍupāñcālān vyadhamat parvateśvaraḥ

    That lord of the mountains (Bhagadatta), warding off the arrows with his goad, scattered the Pandavas and Panchalas with his elephant.

    उस पर्वतेश्वर (भगदत्त) ने अंकुश से बाणों का निवारण करते हुए अपने हाथी से पाण्डवों और पाञ्चालों को छिन्न-भिन्न कर दिया।

  27. Verse 27

    तद् अद्भुतम् अपश्याम भगदत्तस्य संयुगे तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशां पते

    tad adbhutam apaśyāma bhagadattasya saṃyuge tathā vṛddhasya caritaṃ kuñjareṇa viśāṃ pate

    We beheld that wondrous feat of Bhagadatta in the battle, O lord of peoples -- of that aged one, fighting with his elephant.

    हे प्रजापते! समर में भगदत्त का वह अद्भुत पराक्रम हमने देखा — उस वृद्ध का अपने हाथी के साथ किया हुआ चरित्र।

  28. Verse 28

    ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषम् उपाद्रवत् तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना

    tato rājā daśārṇānāṃ prāgjyotiṣam upādravat tiryagyātena nāgena samadenāśugāminā

    Then the king of the Dasharnas charged against the king of Pragjyotisha with his rutting, swift-going elephant, advancing obliquely.

    तब दशार्णराज मदमत्त, शीघ्रगामी हाथी से तिरछा चलकर प्राग्ज्योतिष (भगदत्त) पर टूट पड़ा।

  29. Verse 29

    तयोर् युद्धं समभवन् नागयोर् भीमरूपयोः सपक्षयोः पर्वतयोर् यथा सद्रुमयोः पुरा

    tayor yuddhaṃ samabhavan nāgayor bhīmarūpayoḥ sapakṣayoḥ parvatayor yathā sadrumayoḥ purā

    A battle took place between those two elephants of dreadful form, like that of old between two winged mountains covered with trees.

    उन दोनों भयंकर रूप वाले हाथियों का युद्ध वैसा ही हुआ, जैसे प्राचीन काल में वृक्षों से ढके पंखवाले दो पर्वतों का।

  30. Verse 30

    प्राग्ज्योतिषपतेर् नागः संनिपत्यापवृत्य च पार्श्वे दशार्णाधिपतेर् भित्त्वा नागम् अपातयत्

    prāgjyotiṣapater nāgaḥ saṃnipatyāpavṛtya ca pārśve daśārṇādhipater bhittvā nāgam apātayat

    The elephant of the lord of Pragjyotisha, closing in and then wheeling about, pierced the elephant of the lord of the Dasharnas in the flank and brought it down.

    प्राग्ज्योतिषराज के हाथी ने भिड़कर और फिर घूमकर दशार्णाधिपति के हाथी को पार्श्व में भेदकर गिरा दिया।

  31. Verse 31

    तोमरैः सूर्यरश्म्याभैर् भगदत्तो ऽथ सप्तभिः जघान द्विरदस्थं तं शत्रुं प्रचलितासनम्

    tomaraiḥ sūryaraśmyābhair bhagadatto 'tha saptabhiḥ jaghāna dviradasthaṃ taṃ śatruṃ pracalitāsanam

    Then Bhagadatta, with seven lances bright as the sun's rays, slew that foe upon his elephant, who was already tottering from his seat.

    तब भगदत्त ने सूर्य-किरणों के समान सात तोमरों से हाथी पर स्थित उस शत्रु को, जो आसन से डगमगा रहा था, मार डाला।

  32. Verse 32

    उपसृत्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरः रथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत्

    upasṛtya tu rājānaṃ bhagadattaṃ yudhiṣṭhiraḥ rathānīkena mahatā sarvataḥ paryavārayat

    But Yudhishthira, approaching King Bhagadatta, surrounded him on every side with a great division of chariots.

    किन्तु युधिष्ठिर ने राजा भगदत्त के पास पहुँचकर उसे विशाल रथ-सेना से चारों ओर से घेर लिया।

  33. Verse 33

    स कुञ्जरस्थो रथिभिः शुशुभे सर्वतो वृतः पर्वते वनमध्यस्थो ज्वलन्न् इव हुताशनः

    sa kuñjarastho rathibhiḥ śuśubhe sarvato vṛtaḥ parvate vanamadhyastho jvalann iva hutāśanaḥ

    He, upon his elephant, encircled on all sides by the car-warriors, shone like a blazing fire set amid a forest upon a mountain.

    हाथी पर स्थित, रथियों से चारों ओर घिरा वह वैसे ही शोभित हुआ, जैसे पर्वत पर वन के मध्य स्थित प्रज्वलित अग्नि।

  34. Verse 34

    मण्डलं सर्वतः श्लिष्टं रथिनाम् उग्रधन्विनाम् किरतां शरवर्षाणि स नागः पर्यवर्तत

    maṇḍalaṃ sarvataḥ śliṣṭaṃ rathinām ugradhanvinām kiratāṃ śaravarṣāṇi sa nāgaḥ paryavartata

    That elephant wheeled about amid the close-drawn ring of fierce-bowed car-warriors on every side, who poured down showers of arrows.

    बाण-वर्षाएँ बरसाते उग्रधन्वा रथियों के चारों ओर से सटे हुए घेरे के भीतर वह हाथी घूमने लगा।

  35. Verse 35

    ततः प्राग्ज्योतिषो राजा परिगृह्य द्विपर्षभम् प्रेषयाम् आस सहसा युयुधानरथं प्रति

    tataḥ prāgjyotiṣo rājā parigṛhya dviparṣabham preṣayām āsa sahasā yuyudhānarathaṃ prati

    Then the king of Pragjyotisha, wheeling his bull-elephant, drove it suddenly against the car of Yuyudhana (Satyaki).

    तब प्राग्ज्योतिषराज ने अपने श्रेष्ठ हाथी को मोड़कर सहसा युयुधान (सात्यकि) के रथ की ओर भेजा।

  36. Verse 36

    शिनेः पौत्रस्य तु रथं परिगृह्य महाद्विपः अभिचिक्षेप वेगेन युयुधानस् त्व् अपाक्रमत्

    śineḥ pautrasya tu rathaṃ parigṛhya mahādvipaḥ abhicikṣepa vegena yuyudhānas tv apākramat

    The great elephant, seizing the car of the grandson of Shini, hurled it away with force; but Yuyudhana leapt clear.

    उस महान् हाथी ने शिनिपौत्र (सात्यकि) के रथ को पकड़कर वेग से फेंक दिया; किन्तु युयुधान कूदकर अलग हो गया।

  37. Verse 37

    बृहतः सैन्धवान् अश्वान् समुत्थाप्य तु सारथिः तस्थौ सात्यकिम् आसाद्य संप्लुतस् तं रथं पुनः

    bṛhataḥ saindhavān aśvān samutthāpya tu sārathiḥ tasthau sātyakim āsādya saṃplutas taṃ rathaṃ punaḥ

    But the charioteer, having got the large Sindhu-bred steeds up again, stood firm; and reaching him, Satyaki leapt once more onto that car.

    किन्तु सारथि ने विशाल सिन्धुदेशीय घोड़ों को फिर उठा खड़ा किया और डटा रहा; और सात्यकि उसके पास पहुँचकर फिर उस रथ पर कूद चढ़ा।

  38. Verse 38

    स तु लब्ध्वान्तरं नागस् त्वरितो रथमण्डलात् निश्चक्राम ततः सर्वान् परिचिक्षेप पार्थिवान्

    sa tu labdhvāntaraṃ nāgas tvarito rathamaṇḍalāt niścakrāma tataḥ sarvān paricikṣepa pārthivān

    That elephant, finding an opening, swiftly broke out of the ring of chariots, and then scattered all the kings.

    किन्तु वह हाथी अवसर पाकर शीघ्र रथ-घेरे से निकल पड़ा, और तब उसने समस्त राजाओं को बिखेर दिया।

  39. Verse 39

    ते त्व् आशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाः तम् एकं द्विरदं संख्ये मेनिरे शतशो नृपाः

    te tv āśugatinā tena trāsyamānā nararṣabhāḥ tam ekaṃ dviradaṃ saṃkhye menire śataśo nṛpāḥ

    Those bulls among men, terrified by that swift-moving elephant, those kings in battle deemed that single elephant to be as though a hundred.

    उस शीघ्रगामी (हाथी) से भयभीत वे नरश्रेष्ठ राजा लोग रण में उस एक हाथी को सैकड़ों (हाथियों)-जैसा मानने लगे।

  40. Verse 40

    ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पाण्डवाः ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः

    te gajasthena kālyante bhagadattena pāṇḍavāḥ airāvatasthena yathā devarājena dānavāḥ

    The Pandavas were driven by Bhagadatta upon his elephant, as the Danavas were driven by the king of the gods upon Airavata.

    हाथी पर स्थित भगदत्त के द्वारा पाण्डव वैसे ही खदेड़े गए, जैसे ऐरावत पर स्थित देवराज (इन्द्र) के द्वारा दानव।

  41. Verse 41

    तेषां प्रद्रवतां भीमः पाञ्चालानाम् इतस् ततः गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान् समजायत

    teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ pāñcālānām itas tataḥ gajavājikṛtaḥ śabdaḥ sumahān samajāyata

    As those Panchalas fled hither and thither, a fearful and mighty din, made by elephants and horses, arose.

    इधर-उधर भागते उन पाञ्चालों का हाथियों और घोड़ों से उत्पन्न अत्यन्त विशाल (भयंकर) शब्द उठ खड़ा हुआ।

  42. Verse 42

    भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु प्राग्ज्योतिषम् अभिक्रुद्धः पुनर् भीमः समभ्ययात्

    bhagadattena samare kālyamāneṣu pāṇḍuṣu prāgjyotiṣam abhikruddhaḥ punar bhīmaḥ samabhyayāt

    As the Pandavas were being driven by Bhagadatta in the battle, Bhima, greatly enraged, again advanced against the king of Pragjyotisha.

    समर में भगदत्त के द्वारा पाण्डवों के खदेड़े जाने पर अत्यन्त क्रुद्ध भीम फिर प्राग्ज्योतिष (भगदत्त) पर टूट पड़ा।

  43. Verse 43

    तस्याभिद्रवतो वाहान् हस्तमुक्तेन वारिणा सिक्त्वा व्यत्रासयन् नागस् ते पार्थम् अहरंस् ततः

    tasyābhidravato vāhān hastamuktena vāriṇā siktvā vyatrāsayan nāgas te pārtham aharaṃs tataḥ

    As Bhima charged, the elephant, sprinkling his steeds with water loosed from its trunk, threw them into panic; and they then bolted, carrying Partha away.

    आक्रमण करते उस (भीम) के घोड़ों को हाथी ने सूँड़ से छोड़े जल से सींचकर घबरा दिया; और वे तब पार्थ (भीम) को ले भागे।

  44. Verse 44

    ततस् तम् अभ्ययात् तूर्णं रुचिपर्वाकृतीसुतः समुक्षञ् शरवर्षेण रथस्थो ऽन्तकसंनिभः

    tatas tam abhyayāt tūrṇaṃ ruciparvākṛtīsutaḥ samukṣañ śaravarṣeṇa rathastho 'ntakasaṃnibhaḥ

    Then Ruchiparvan, of fair form, swiftly advanced against him, standing upon his car like Death itself, drenching (him) with a shower of arrows.

    तब सुन्दर रूप वाला रुचिपर्वा का पुत्र (रुचिराङ्गद?/रुचिपर्वा) शीघ्र उस पर टूट पड़ा, रथ पर स्थित अन्तक के समान बाण-वर्षा से (उसे) भिगोता हुआ।

  45. Verse 45

    ततो रुचिरपर्वाणं शरेण नतपर्वणा सुपर्वा पर्वतपतिर् निन्ये वैवस्वतक्षयम्

    tato ruciraparvāṇaṃ śareṇa nataparvaṇā suparvā parvatapatir ninye vaivasvatakṣayam

    Then the lord of the mountains (Bhagadatta), himself well-formed, with a straight-jointed arrow sent Ruchiraparvan to the abode of Vaivasvata.

    तब सुन्दर अंगों वाले पर्वतपति (भगदत्त) ने एक सीधे पर्व वाले बाण से रुचिराङ्गद (रुचिपर्वा) को वैवस्वत (यम) के लोक पहुँचा दिया।

  46. Verse 46

    तस्मिन् निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुताः चेकितानो धृष्टकेतुर् युयुत्सुश् चार्दयन् द्विपम्

    tasmin nipatite vīre saubhadro draupadīsutāḥ cekitāno dhṛṣṭaketur yuyutsuś cārdayan dvipam

    When that hero fell, the son of Subhadra, the sons of Draupadi, Chekitana, Dhrishtaketu, and Yuyutsu assailed the elephant.

    उस वीर के गिरने पर सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु), द्रौपदीपुत्र, चेकितान, धृष्टकेतु और युयुत्सु उस हाथी को पीड़ित करने लगे।

  47. Verse 47

    त एनं शरधाराभिर् धाराभिर् इव तोयदाः सिषिचुर् भैरवान् नादान् विनदन्तो जिघांसवः

    ta enaṃ śaradhārābhir dhārābhir iva toyadāḥ siṣicur bhairavān nādān vinadanto jighāṃsavaḥ

    They drenched it with streams of arrows, as rain-clouds with torrents of water, uttering fearful roars, eager to slay it.

    जैसे मेघ जल की धाराओं से, वैसे ही उन्होंने उसे बाण-धाराओं से सींचा, भैरव नाद करते हुए, उसे मारने के इच्छुक।

  48. Verse 48

    ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपः प्रसारितकरः प्रायात् स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम्

    tataḥ pārṣṇyaṅkuśāṅguṣṭhaiḥ kṛtinā codito dvipaḥ prasāritakaraḥ prāyāt stabdhakarṇekṣaṇo drutam

    Then the elephant, urged on by the skilled (rider) with heel, goad, and thumb, went forward swiftly, its trunk outstretched, its ears and eyes held rigid.

    तब कुशल (महावत) के द्वारा एड़ी, अंकुश और अंगूठे से प्रेरित वह हाथी, सूँड़ फैलाए, जड़ कान और आँखों वाला होकर शीघ्र आगे बढ़ा।

  49. Verse 49

    सो ऽधिष्ठाय पदा वाहान् युयुत्सोः सूतम् आरुजत् पुत्रस् तु तव संभ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतो रथम्

    so 'dhiṣṭhāya padā vāhān yuyutsoḥ sūtam ārujat putras tu tava saṃbhrāntaḥ saubhadrasyāpluto ratham

    Treading with its foot upon the steeds of Yuyutsu, it crushed his charioteer; but your son (Yuyutsu), in alarm, leapt onto the car of the son of Subhadra.

    उसने पैर से युयुत्सु के घोड़ों को दबाकर उसके सारथि को कुचल डाला; किन्तु आपका पुत्र (युयुत्सु) घबराकर सुभद्रापुत्र के रथ पर कूद चढ़ा।

  50. Verse 50

    स कुञ्जरस्थो विसृजन्न् इषून् अरिषु पार्थिवः बभौ रश्मीन् इवादित्यो भुवनेषु समुत्सृजन्

    sa kuñjarastho visṛjann iṣūn ariṣu pārthivaḥ babhau raśmīn ivādityo bhuvaneṣu samutsṛjan

    That king (Bhagadatta), upon his elephant, loosing arrows upon his foes, shone like the sun casting its rays upon the worlds.

    हाथी पर स्थित वह राजा (भगदत्त) शत्रुओं पर बाण छोड़ता हुआ वैसे ही शोभित हुआ, जैसे लोकों पर किरणें डालता सूर्य।

  51. Verse 51

    तम् आर्जुनिर् द्वादशभिर् युयुत्सुर् दशभिः शरैः त्रिभिस् त्रिभिर् द्रौपदेया धृष्टकेतुश् च विव्यधुः

    tam ārjunir dvādaśabhir yuyutsur daśabhiḥ śaraiḥ tribhis tribhir draupadeyā dhṛṣṭaketuś ca vivyadhuḥ

    The son of Arjuna pierced him with twelve arrows, Yuyutsu with ten, and the sons of Draupadi and Dhrishtaketu each with three.

    उसे अर्जुनपुत्र (अभिमन्यु) ने बारह, युयुत्सु ने दस, तथा द्रौपदीपुत्रों और धृष्टकेतु ने तीन-तीन बाणों से बींधा।

  52. Verse 52

    सो ऽरियत्नार्पितैर् बाणैर् आचितो द्विरदो बभौ संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर् जलदो महान्

    so 'riyatnārpitair bāṇair ācito dvirado babhau saṃsyūta iva sūryasya raśmibhir jalado mahān

    That elephant, studded with arrows driven in by the effort of the foe, shone like a great cloud pierced through by the rays of the sun.

    शत्रुओं के प्रयत्न से गड़ाए गए बाणों से भरा वह हाथी वैसे ही शोभित हुआ, जैसे सूर्य की किरणों से बिंधा महान् मेघ।

  53. Verse 53

    नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेषितो ऽरिशरार्दितः परिचिक्षेप तान् नागः स रिपून् सव्यदक्षिणम्

    niyantuḥ śilpayatnābhyāṃ preṣito 'riśarārditaḥ paricikṣepa tān nāgaḥ sa ripūn savyadakṣiṇam

    Urged on by the skill and effort of its driver, though tormented by the arrows of the foe, that elephant scattered those enemies to the left and to the right.

    सारथि के शिल्प और प्रयत्न से प्रेरित होकर, शत्रुओं के बाणों से पीड़ित होने पर भी, उस हाथी ने उन शत्रुओं को बाएँ-दाएँ बिखेर दिया।

  54. Verse 54

    गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान् वने आवेष्टयत तां सेनां भगदत्तस् तथा मुहुः

    gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇān vane āveṣṭayata tāṃ senāṃ bhagadattas tathā muhuḥ

    As a cowherd with his staff drives the herds of cattle about in the forest, so did Bhagadatta again and again wheel that army round.

    जैसे ग्वाला वन में दण्ड से पशु-समूहों को (घेरता-फेरता) है, वैसे ही भगदत्त ने उस सेना को बार-बार घुमाकर घेरा।

  55. Verse 55

    क्षिप्रं श्येनाभिपन्नानां वायसानाम् इव स्वनः बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः

    kṣipraṃ śyenābhipannānāṃ vāyasānām iva svanaḥ babhūva pāṇḍaveyānāṃ bhṛśaṃ vidravatāṃ svanaḥ

    The clamor of the Pandavas, fleeing in haste, was like the cawing of crows swiftly set upon by a hawk.

    हाथ-के-हाथ श्येन (बाज) के द्वारा झपटे गए कौओं की ध्वनि के समान अत्यन्त भागते पाण्डवों की ध्वनि हुई।

  56. Verse 56

    स नागराजः प्रवराङ्कुशाहतः; पुरा सपक्षो ऽद्रिवरो यथा नृप भयं तथा रिपुषु समादधद् भृशं; वणिग्गणानां क्षुभितो यथार्णवः

    sa nāgarājaḥ pravarāṅkuśāhataḥ; purā sapakṣo 'drivaro yathā nṛpa bhayaṃ tathā ripuṣu samādadhad bhṛśaṃ; vaṇiggaṇānāṃ kṣubhito yathārṇavaḥ

    That king of elephants, struck by the excellent goad, O king, like a winged mountain-lord of old, spread great terror among the foes, as the surging ocean strikes terror into a band of merchants.

    हे नृप! श्रेष्ठ अंकुश से आहत वह गजराज प्राचीन काल के पंखवाले श्रेष्ठ पर्वत के समान, शत्रुओं में वैसा ही अत्यन्त भय उत्पन्न करने लगा, जैसे क्षुब्ध सागर व्यापारियों के समूह में।

  57. Verse 57

    ततो ध्वनिर् द्विरदरथाश्वपार्थिवैर्; भयाद् द्रवद्भिर् जनितो ऽतिभैरवः क्षितिं वियद् द्यां विदिशो दिशस् तथा; समावृणोत् पार्थिव संयुगे तदा

    tato dhvanir dviradarathāśvapārthivair; bhayād dravadbhir janito 'tibhairavaḥ kṣitiṃ viyad dyāṃ vidiśo diśas tathā; samāvṛṇot pārthiva saṃyuge tadā

    Then a most fearful din, raised by the elephants, cars, horses, and kings fleeing in terror, filled the earth, the mid-air, the heavens, and all the quarters and intermediate quarters, O king, in that battle.

    हे पार्थिव! तब भय से भागते हाथियों, रथों, घोड़ों और राजाओं से उत्पन्न अत्यन्त भैरव ध्वनि ने उस संग्राम में पृथ्वी, अन्तरिक्ष, आकाश, तथा विदिशाओं और दिशाओं को भर दिया।

  58. Verse 58

    स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो; भृशं जगाहे द्विषताम् अनीकिनीम् पुरा सुगुप्तां विबुधैर् इवाहवे; विरोचनो देववरूथिनीम् इव

    sa tena nāgapravareṇa pārthivo; bhṛśaṃ jagāhe dviṣatām anīkinīm purā suguptāṃ vibudhair ivāhave; virocano devavarūthinīm iva

    That king, upon that foremost of elephants, plunged deep into the host of his foes -- well guarded though it was -- as of old Virochana plunged into the host of the gods in battle.

    उस राजा (भगदत्त) ने उस श्रेष्ठ हाथी के साथ शत्रुओं की उस सेना में, जो भलीभाँति सुरक्षित थी, वैसे ही गहराई से प्रवेश किया, जैसे प्राचीन काल में विरोचन ने युद्ध में देवताओं से सुरक्षित देव-सेना में।

  59. Verse 59

    भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद् रजः; समावृणोन् मुहुर् अपि चैव सैनिकान् तम् एकनागं गणशो यथा गजाः; समन्ततो द्रुतम् इव मेनिरे जनाः

    bhṛśaṃ vavau jvalanasakho viyad rajaḥ; samāvṛṇon muhur api caiva sainikān tam ekanāgaṃ gaṇaśo yathā gajāḥ; samantato drutam iva menire janāḥ

    The friend of fire (the wind) blew hard; dust filled the sky and again and again covered over the soldiers; and men deemed that single elephant to be, as it were, whole troops of elephants rushing on from every side.

    अग्नि का सखा (वायु) प्रचण्ड रूप से बहने लगा; धूल ने आकाश को भर दिया और बार-बार सैनिकों को ढक लिया; और लोग उस एक हाथी को चारों ओर से झुण्ड-के-झुण्ड हाथियों के समान आता हुआ मानने लगे।