Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 17

Drona Parva · 31 verses

31 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच ततः संशप्तका राजन् समे देशे व्यवस्थिताः व्यूह्यानीकं रथैर् एव चन्द्रार्धाख्यं मुदान्विताः

    saṃjaya uvāca tataḥ saṃśaptakā rājan same deśe vyavasthitāḥ vyūhyānīkaṃ rathair eva candrārdhākhyaṃ mudānvitāḥ

    Sañjaya said: Then the saṃśaptakas, O king, stationed on level ground, filled with joy, having arrayed their line of chariots in what is called the half-moon formation—

    संजय ने कहा — हे राजन्! तब समतल भूमि पर स्थित, हर्ष से युक्त संशप्तक अपनी रथ-सेना को अर्धचन्द्र नामक व्यूह में सजाकर—

  2. Verse 2

    ते किरीटिनम् आयान्तं दृष्ट्वा हर्षेण मारिष उदक्रोशन् नरव्याघ्राः शब्देन महता तदा

    te kirīṭinam āyāntaṃ dṛṣṭvā harṣeṇa māriṣa udakrośan naravyāghrāḥ śabdena mahatā tadā

    seeing the Diademed one coming, out of gladness, O honoured one, those tigers among men cried out with a great sound.

    हे मान्यवर! किरीटी (अर्जुन) को आता देखकर, हर्ष से, वे नरव्याघ्र तब महान् शब्द से चिल्ला उठे।

  3. Verse 3

    स शब्दः प्रदिशः सर्वा दिशः खं च समावृणोत् आवृतत्वाच् च लोकस्य नासीत् तत्र प्रतिस्वनः

    sa śabdaḥ pradiśaḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca samāvṛṇot āvṛtatvāc ca lokasya nāsīt tatra pratisvanaḥ

    That sound filled all the intermediate points, all the quarters, and the sky; and, the whole world being filled, there was there no echo.

    उस शब्द ने समस्त विदिशाओं, दिशाओं और आकाश को भर दिया; और सारा लोक भर जाने के कारण वहाँ कोई प्रतिध्वनि न हुई।

  4. Verse 4

    अतीव संप्रहृष्टांस् तान् उपलभ्य धनंजयः किं चिद् अभ्युत्स्मयन् कृष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत्

    atīva saṃprahṛṣṭāṃs tān upalabhya dhanaṃjayaḥ kiṃ cid abhyutsmayan kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt

    Perceiving them exceedingly joyful, Dhanaṃjaya, smiling a little, spoke this word to Kṛṣṇa:

    उन्हें अत्यन्त हर्षित देखकर धनंजय ने कुछ मुस्कराते हुए कृष्ण से यह वचन कहा —

  5. Verse 5

    पश्यैतान् देवकीमातर् मुमूर्षून् अद्य संयुगे भ्रातॄंस् त्रैगर्तकान् एवं रोदितव्ये प्रहर्षितान्

    paśyaitān devakīmātar mumūrṣūn adya saṃyuge bhrātṝṃs traigartakān evaṃ roditavye praharṣitān

    'Behold, O son of Devakī, these brothers, the Trigartas, doomed to die this day in battle, rejoicing when they ought rather to weep.'

    'हे देवकीनन्दन! देखो — आज संग्राम में मरने को उद्यत ये त्रिगर्त भाई, रोने योग्य (अवसर) पर इस प्रकार हर्षित हो रहे हैं।'

  6. Verse 6

    अथ वा हर्षकालो ऽयं त्रैगर्तानाम् असंशयम् कुनरैर् दुरवापान् हि लोकान् प्राप्स्यन्त्य् अनुत्तमान्

    atha vā harṣakālo 'yaṃ traigartānām asaṃśayam kunarair duravāpān hi lokān prāpsyanty anuttamān

    'Or rather, this is indeed a time of joy for the Trigartas, without doubt; for they will attain the highest worlds, hard for base men to reach.'

    'अथवा निःसंदेह यह त्रिगर्तों के लिए हर्ष का ही समय है; क्योंकि वे नीच मनुष्यों के लिए दुष्प्राप्य अनुत्तम लोकों को प्राप्त करेंगे।'

  7. Verse 7

    एवम् उक्त्वा महाबाहुर् हृषीकेशं ततो ऽर्जुनः आससाद रणे व्यूढां त्रैगर्तानाम् अनीकिनीम्

    evam uktvā mahābāhur hṛṣīkeśaṃ tato 'rjunaḥ āsasāda raṇe vyūḍhāṃ traigartānām anīkinīm

    Having spoken thus to Hṛṣīkeśa, the mighty-armed Arjuna then came in battle upon the arrayed host of the Trigartas.

    हृषीकेश से ऐसा कहकर महाबाहु अर्जुन तब रण में त्रिगर्तों की व्यूहबद्ध सेना के पास पहुँचा।

  8. Verse 8

    स देवदत्तम् आदाय शङ्खं हेमपरिष्कृतम् दध्मौ वेगेन महता फल्गुनः पूरयन् दिशः

    sa devadattam ādāya śaṅkhaṃ hemapariṣkṛtam dadhmau vegena mahatā phalgunaḥ pūrayan diśaḥ

    Taking up the Devadatta, his conch adorned with gold, Phalguna blew it with great force, filling the quarters.

    सुवर्ण से सुसज्जित देवदत्त नामक शंख लेकर फल्गुन ने उसे महान् वेग से बजाया, और दिशाओं को भर दिया।

  9. Verse 9

    तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी निश्चेष्टावस्थिता संक्ये अश्मसारमयी यथा

    tena śabdena vitrastā saṃśaptakavarūthinī niśceṣṭāvasthitā saṃkye aśmasāramayī yathā

    By that sound the saṃśaptaka host, terrified, stood motionless in battle, as if made of iron.

    उस शब्द से भयभीत होकर संशप्तक-सेना रण में लोहे की बनी हुई-सी निश्चेष्ट खड़ी रह गई।

  10. Verse 10

    वाहास् तेषां विवृत्ताक्षाः स्तब्धकर्णशिरोधराः विष्टब्धचरणा मूत्रं रुधिरं च प्रसुस्रुवुः

    vāhās teṣāṃ vivṛttākṣāḥ stabdhakarṇaśirodharāḥ viṣṭabdhacaraṇā mūtraṃ rudhiraṃ ca prasusruvuḥ

    Their horses, with rolling eyes, ears, necks, and heads rigid, their legs planted stiff, let flow urine and blood.

    उनके घोड़े उलटी आँखों वाले, जड़ कान, गरदन और सिर वाले, अकड़े हुए पैरों वाले होकर मूत्र और रक्त बहाने लगे।

  11. Verse 11

    उपलभ्य च ते संज्ञाम् अवस्थाप्य च वाहिनीम् युगपत् पाण्डुपुत्राय चिक्षिपुः कङ्कपत्रिणः

    upalabhya ca te saṃjñām avasthāpya ca vāhinīm yugapat pāṇḍuputrāya cikṣipuḥ kaṅkapatriṇaḥ

    And, recovering their senses and steadying the host, they all at once cast their heron-feathered shafts at the son of Pāṇḍu.

    और चेतना पाकर तथा सेना को स्थिर करके उन्होंने एक साथ पाण्डुपुत्र (अर्जुन) पर कंकपत्र वाले बाण फेंके।

  12. Verse 12

    तान्य् अर्जुनः सहस्राणि दश पञ्चैव चाशुगैः अनागतान्य् एव शरैश् चिच्छेदाशुपराक्रमः

    tāny arjunaḥ sahasrāṇi daśa pañcaiva cāśugaiḥ anāgatāny eva śaraiś cicchedāśuparākramaḥ

    Those fifteen thousand shafts, Arjuna, of swift prowess, cut with his own swift arrows before they even reached him.

    शीघ्र-पराक्रमी अर्जुन ने उन पन्द्रह हजार बाणों को अपने शीघ्रगामी बाणों से उनके पहुँचने से पहले ही काट डाला।

  13. Verse 13

    ततो ऽर्जुनं शितैर् बाणैर् दशभिर् दशभिः पुनः प्रत्यविध्यंस् ततः पार्थस् तान् अविध्यत् त्रिभिस् त्रिभिः

    tato 'rjunaṃ śitair bāṇair daśabhir daśabhiḥ punaḥ pratyavidhyaṃs tataḥ pārthas tān avidhyat tribhis tribhiḥ

    Then they pierced Arjuna in return with ten sharp arrows each; and Pārtha then pierced them with three each.

    तब उन्होंने फिर अर्जुन को दस-दस तीखे बाणों से बींधा; तब पार्थ ने उन्हें तीन-तीन बाणों से बींधा।

  14. Verse 14

    एकैकस् तु ततः पार्थं राजन् विव्याध पञ्चभिः स च तान् प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी

    ekaikas tu tataḥ pārthaṃ rājan vivyādha pañcabhiḥ sa ca tān prativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī

    Then each one pierced Pārtha with five, O king; and he, the valiant one, pierced them in return with two each.

    हे राजन्! तब प्रत्येक ने पार्थ को पाँच-पाँच बाणों से बींधा; और उस पराक्रमी ने उन्हें दो-दो बाणों से बींधा।

  15. Verse 15

    भूय एव तु संरब्धास् ते ऽर्जुनं सहकेशवम् आपूरयञ् शरैस् तीक्ष्णैस् तटाकम् इव वृष्टिभिः

    bhūya eva tu saṃrabdhās te 'rjunaṃ sahakeśavam āpūrayañ śarais tīkṣṇais taṭākam iva vṛṣṭibhiḥ

    Then again, enraged, they filled Arjuna together with Keśava with sharp arrows, as a pool is filled with showers of rain.

    फिर क्रुद्ध होकर उन्होंने केशव सहित अर्जुन को तीखे बाणों से वैसे ही भर दिया, जैसे वर्षा की धाराओं से तालाब।

  16. Verse 16

    ततः शरसहस्राणि प्रापतन्न् अर्जुनं प्रति भ्रमराणाम् इव व्राताः फुल्लद्रुमगणे वने

    tataḥ śarasahasrāṇi prāpatann arjunaṃ prati bhramarāṇām iva vrātāḥ phulladrumagaṇe vane

    Then thousands of arrows fell upon Arjuna, like swarms of bees in a forest of flowering trees.

    तब अर्जुन की ओर हजारों बाण वैसे ही गिरने लगे, जैसे फूले हुए वृक्ष-समूह वाले वन में भौंरों के झुण्ड।

  17. Verse 17

    ततः सुबाहुस् त्रिंशद्भिर् अद्रिसारमयैर् दृढैः अविध्यद् इषुभिर् गाढं किरीटे सव्यसाचिनम्

    tataḥ subāhus triṃśadbhir adrisāramayair dṛḍhaiḥ avidhyad iṣubhir gāḍhaṃ kirīṭe savyasācinam

    Then Subāhu, with thirty firm shafts of iron, pierced deeply the left-handed archer in his diadem.

    तब सुबाहु ने लोहे के तीस दृढ़ बाणों से सव्यसाची (अर्जुन) को उसके किरीट (मुकुट) में गहराई से बींधा।

  18. Verse 18

    तैः किरीटी किरीटस्थैर् हेमपुङ्खैर् अजिह्मगैः शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः

    taiḥ kirīṭī kirīṭasthair hemapuṅkhair ajihmagaiḥ śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ

    By those arrows fixed in his diadem, gold-feathered and straight, the Diademed one, with the gold for his crest-jewel, shone like an uplifted sacrificial post.

    किरीट में लगे उन सुवर्ण-पंख वाले सीधे बाणों से किरीटी, सुवर्ण रूपी चूड़ामणि वाला होकर, ऊँचे उठे यूप (यज्ञ-स्तम्भ) के समान शोभित हुआ।

  19. Verse 19

    हस्तावापं सुबाहोस् तु भल्लेन युधि पाण्डवः चिच्छेद तं चैव पुनः शरवर्षैर् अवाकिरत्

    hastāvāpaṃ subāhos tu bhallena yudhi pāṇḍavaḥ ciccheda taṃ caiva punaḥ śaravarṣair avākirat

    With a broad-headed arrow the Pāṇḍava cut off Subāhu's hand-guard in battle, and again covered him with showers of arrows.

    किन्तु पाण्डव ने युद्ध में भल्ल से सुबाहु के हस्तावाप (दस्ताने) को काट डाला, और फिर उसे बाण-वर्षाओं से ढक दिया।

  20. Verse 20

    ततः सुशर्मा दशभिः सुरथश् च किरीटिनम् सुधर्मा सुधनुश् चैव सुबाहुश् च समर्पयन्

    tataḥ suśarmā daśabhiḥ surathaś ca kirīṭinam sudharmā sudhanuś caiva subāhuś ca samarpayan

    Then Suśarman with ten, and Suratha, pierced the Diademed one; and Sudharman, Sudhanus, and Subāhu joined in, delivering their shafts.

    तब सुशर्मा ने दस बाणों से, और सुरथ ने किरीटी को (बींधा); तथा सुधर्मा, सुधनु और सुबाहु भी अपने बाण बरसाने लगे।

  21. Verse 21

    तांस् तु सर्वान् पृथग् बाणैर् वानरप्रवरध्वजः प्रत्यविध्यद् ध्वजांश् चैषां भल्लैश् चिच्छेद काञ्चनान्

    tāṃs tu sarvān pṛthag bāṇair vānarapravaradhvajaḥ pratyavidhyad dhvajāṃś caiṣāṃ bhallaiś ciccheda kāñcanān

    But all of them the ape-bannered one pierced in return with separate arrows, and cut their golden banners with broad-headed shafts.

    किन्तु उन सबको वानरश्रेष्ठ की ध्वजा वाले (अर्जुन) ने पृथक्-पृथक् बाणों से बींधा, और उनकी सुवर्णमय ध्वजाओं को भल्लों से काट डाला।

  22. Verse 22

    सुधन्वनो धनुश् छित्त्वा हयान् वै न्यवधीच् छरैः अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायाद् अपाहरत्

    sudhanvano dhanuś chittvā hayān vai nyavadhīc charaiḥ athāsya saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat

    Cutting Sudhanvan's bow, he slew his horses with arrows; then he bore off from his body his head, with its helmet.

    सुधन्वा का धनुष काटकर उसने बाणों से उसके घोड़ों को मार डाला; फिर उसके शरीर से शिरस्त्राण सहित सिर हर लिया।

  23. Verse 23

    तस्मिंस् तु पतिते वीरे त्रस्तास् तस्य पदानुगाः व्यद्रवन्त भयाद् भीता येन दौर्योधनं बलम्

    tasmiṃs tu patite vīre trastās tasya padānugāḥ vyadravanta bhayād bhītā yena dauryodhanaṃ balam

    That hero having fallen, his foot-followers, terrified, fled in fear to where the army of Duryodhana was.

    उस वीर के गिर जाने पर उसके पदानुगामी (अनुचर) भयभीत और त्रस्त होकर वहाँ भाग गए जहाँ दुर्योधन की सेना थी।

  24. Verse 24

    ततो जघान संक्रुद्धो वासविस् तां महाचमूम् शरजालैर् अविच्छिन्नैस् तमः सूर्य इवांशुभिः

    tato jaghāna saṃkruddho vāsavis tāṃ mahācamūm śarajālair avicchinnais tamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

    Then the son of Vāsava, enraged, smote that great host with unbroken nets of arrows, as the sun dispels darkness with its rays.

    तब क्रुद्ध वासवपुत्र (अर्जुन) ने उस महासेना का अविच्छिन्न बाण-जालों से वैसे ही संहार किया, जैसे सूर्य अपनी किरणों से अन्धकार का।

  25. Verse 25

    ततो भग्ने बले तस्मिन् विप्रयाते समन्ततः सव्यसाचिनि संक्रुद्धे त्रैगर्तान् भयम् आविशत्

    tato bhagne bale tasmin viprayāte samantataḥ savyasācini saṃkruddhe traigartān bhayam āviśat

    Then, that force being broken and dispersed on every side, the left-handed archer being enraged, fear entered the Trigartas.

    तब उस सेना के छिन्न-भिन्न होकर चारों ओर भाग जाने पर, सव्यसाची के क्रुद्ध होने पर, त्रिगर्तों में भय समा गया।

  26. Verse 26

    ते वध्यमानाः पार्थेन शरैः संनतपर्वभिः अमुह्यंस् तत्र तत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव

    te vadhyamānāḥ pārthena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ amuhyaṃs tatra tatraiva trastā mṛgagaṇā iva

    Being slain by Pārtha with straight-jointed shafts, they were bewildered here and there, like terrified herds of deer.

    पार्थ के द्वारा सीधे पर्व वाले बाणों से मारे जाते हुए वे वहीं-वहीं त्रस्त हुए मृग-समूहों के समान मोहित हो गए।

  27. Verse 27

    ततस् त्रिगर्तराट् क्रुद्धस् तान् उवाच महारथान् अलं द्रुतेन वः शूरा न भयं कर्तुम् अर्हथ

    tatas trigartarāṭ kruddhas tān uvāca mahārathān alaṃ drutena vaḥ śūrā na bhayaṃ kartum arhatha

    Then the king of the Trigartas, enraged, said to those great car-warriors: 'Enough of flight, O heroes! You ought not to give way to fear.'

    तब क्रुद्ध त्रिगर्तराज ने उन महारथियों से कहा — 'हे शूरो! बस करो, भागो मत; तुम्हें भय नहीं करना चाहिए।'

  28. Verse 28

    शप्त्वा तु शपथान् घोरान् सर्वसैन्यस्य पश्यतः गत्वा दौर्योधनं सैन्यं किं वै वक्ष्यथ मुख्यगाः

    śaptvā tu śapathān ghorān sarvasainyasya paśyataḥ gatvā dauryodhanaṃ sainyaṃ kiṃ vai vakṣyatha mukhyagāḥ

    'Having sworn dreadful oaths in the sight of the whole army, and going back to Duryodhana's host — what, indeed, will you, the foremost, say?'

    'समस्त सेना के देखते घोर शपथें लेकर, दुर्योधन की सेना में जाकर, हे मुख्य वीरो! तुम भला क्या कहोगे?'

  29. Verse 29

    नावहास्याः कथं लोके कर्मणानेन संयुगे भवेम सहिताः सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम्

    nāvahāsyāḥ kathaṃ loke karmaṇānena saṃyuge bhavema sahitāḥ sarve nivartadhvaṃ yathābalam

    'How shall we not become a laughing-stock in the world by this deed in battle? Let us all together turn back and fight to the utmost of our strength.'

    'संग्राम में इस कृत्य (पलायन) से हम लोक में उपहास के पात्र कैसे न बनेंगे? आओ, हम सब मिलकर यथाशक्ति लौट पड़ें।'

  30. Verse 30

    एवम् उक्तास् तु ते राजन्न् उदक्रोशन् मुहुर् मुहुः शङ्खांश् च दध्मिरे वीरा हर्षयन्तः परस्परम्

    evam uktās tu te rājann udakrośan muhur muhuḥ śaṅkhāṃś ca dadhmire vīrā harṣayantaḥ parasparam

    Thus addressed, O king, those heroes cried out again and again, and blew their conches, gladdening one another.

    हे राजन्! इस प्रकार कहे जाने पर वे वीर बार-बार चिल्लाए, और परस्पर एक-दूसरे को हर्षित करते हुए शंख बजाने लगे।

  31. Verse 31

    ततस् ते संन्यवर्तन्त संशप्तकगणाः पुनः नारायणाश् च गोपालाः कृत्वा मृत्युं निवर्तनम्

    tatas te saṃnyavartanta saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ nārāyaṇāś ca gopālāḥ kṛtvā mṛtyuṃ nivartanam

    Then those hosts of the saṃśaptakas turned back once more, and the Nārāyaṇas and the cowherds too, having made death their retreat.

    तब वे संशप्तकगण फिर लौट पड़े, और नारायण (गण) तथा गोपाल भी — मृत्यु को ही अपनी शरणस्थली बनाकर।