Adhyaya 150
Drona Parva · 106 verses
106 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच यत्र वैकर्तनः कर्णो राक्षसश् च घटोत्कचः निशीथे समसज्जेतां तद् युद्धम् अभवत् कथम्
dhṛtarāṣṭra uvāca yatra vaikartanaḥ karṇo rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ niśīthe samasajjetāṃ tad yuddham abhavat katham
Dhṛtarāṣṭra said: When Karṇa the son of the Sun-god (Vaikartana) and the Rākṣasa Ghaṭotkaca closed at midnight, how did that battle take place?
धृतराष्ट्र बोले — जहाँ सूर्यपुत्र (वैकर्तन) कर्ण और राक्षस घटोत्कच अर्धरात्रि में भिड़े, वह युद्ध कैसे हुआ?
Verse 2
कीदृशं चाभवद् युद्धं तस्य घोरस्य रक्षसः रथश् च कीदृशस् तस्य मायाः सर्वायुधानि च
kīdṛśaṃ cābhavad yuddhaṃ tasya ghorasya rakṣasaḥ rathaś ca kīdṛśas tasya māyāḥ sarvāyudhāni ca
And of what kind was the battle of that dreadful Rākṣasa? And of what kind his chariot, his illusions and all his weapons?
उस घोर राक्षस का युद्ध कैसा हुआ? और उसका रथ, उसकी मायाएँ और समस्त अस्त्र कैसे थे?
Verse 3
किंप्रमाणा हयास् तस्य रथकेतुर् धनुस् तथा कीदृशं वर्म चैवास्य कण्ठत्राणं च कीदृशम् पृष्टस् त्वम् एतद् आचक्ष्व कुशलो ह्य् असि संजय
kiṃpramāṇā hayās tasya rathaketur dhanus tathā kīdṛśaṃ varma caivāsya kaṇṭhatrāṇaṃ ca kīdṛśam pṛṣṭas tvam etad ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya
Of what size were his steeds, his chariot-banner and his bow? And of what kind his armour, and of what kind his throat-guard? Being asked this, tell it, for thou art skilled, O Sanjaya.
उसके घोड़े किस परिमाण के थे, उसका रथध्वज और धनुष कैसा था? और उसका कवच कैसा था और कण्ठत्राण कैसा था? हे संजय! पूछे जाने पर यह बताओ, क्योंकि तुम कुशल हो।
Verse 4
संजय उवाच लोहिताक्षो महाकायस् ताम्रास्यो निम्नितोदरः ऊर्ध्वरोमा हरिश्मश्रुः शङ्कुकर्णो महाहनुः
saṃjaya uvāca lohitākṣo mahākāyas tāmrāsyo nimnitodaraḥ ūrdhvaromā hariśmaśruḥ śaṅkukarṇo mahāhanuḥ
Sanjaya said: Red-eyed, huge-bodied, copper-faced, deep-bellied, with hair standing erect, tawny-bearded, spike-eared, with mighty jaws;
संजय बोले — लाल नेत्रोंवाला, विशालकाय, ताँबे के रंगवाले मुखवाला, गहरे पेटवाला, ऊपर को उठे रोमोंवाला, भूरी दाढ़ीवाला, खूँटे के समान कानोंवाला, बड़ी ठुड्डीवाला;
Verse 5
आकर्णाद् दारितास्यश् च तीक्ष्णदंष्ट्रः करालवान् सुदीर्घताम्रजिह्वोष्ठो लम्बभ्रूः स्थूलनासिकः
ākarṇād dāritāsyaś ca tīkṣṇadaṃṣṭraḥ karālavān sudīrghatāmrajihvoṣṭho lambabhrūḥ sthūlanāsikaḥ
his mouth cleft to the ears, with sharp fangs, terrible; with a very long, copper-coloured tongue and lips, with pendulous brows and a thick nose;
कान तक चिरे मुखवाला, तीखी दाढ़ोंवाला, विकराल; अत्यन्त लम्बी, ताँबे के रंग की जीभ और ओंठोंवाला, लटकती भौंहोंवाला, मोटी नाकवाला;
Verse 6
नीलाङ्गो लोहितग्रीवो गिरिवर्ष्मा भयंकरः महाकायो महाबाहुर् महाशीर्षो महाबलः
nīlāṅgo lohitagrīvo girivarṣmā bhayaṃkaraḥ mahākāyo mahābāhur mahāśīrṣo mahābalaḥ
dark-limbed, red-necked, mountain-tall, dread-inspiring, huge-bodied, mighty-armed, great-headed, mighty in strength;
नीले अंगोंवाला, लाल गर्दनवाला, पर्वत के समान विशाल, भयंकर, विशालकाय, महाबाहु, बड़े सिरवाला, महाबली;
Verse 7
विकचः परुषस्पर्शो विकटोद्बद्धपिण्डिकः स्थूलस्फिग् गूढनाभिश् च शिथिलोपचयो महान्
vikacaḥ paruṣasparśo vikaṭodbaddhapiṇḍikaḥ sthūlasphig gūḍhanābhiś ca śithilopacayo mahān
with dishevelled hair, rough to the touch, with monstrous, knotted calves, thick-buttocked, deep-naveled, of loose bulk, and huge;
बिखरे केशोंवाला, छूने में खुरदरा, विकराल और गाँठदार पिंडलियोंवाला, मोटे नितम्बोंवाला, गहरी नाभिवाला, ढीले डीलवाला और विशाल;
Verse 8
तथैव हस्ताभरणी महामायो ऽङ्गदी तथा उरसा धारयन् निष्कम् अग्निमालां यथाचलः
tathaiva hastābharaṇī mahāmāyo 'ṅgadī tathā urasā dhārayan niṣkam agnimālāṃ yathācalaḥ
likewise bearing bracelets, of great illusion, and wearing armlets, bearing upon his breast a golden ornament (niṣka), like a mountain with a garland of fire —
इसी प्रकार हाथों में आभूषण और बाजूबन्द पहने, महामायावी, छाती पर निष्क (स्वर्णाभरण) धारण किए हुए, अग्नि की माला लिए पर्वत के समान —
Verse 9
तस्य हेममयं चित्रं बहुरूपाङ्गशोभितम् तोरणप्रतिमं शुभ्रं किरीटं मूर्ध्न्य् अशोभत
tasya hemamayaṃ citraṃ bahurūpāṅgaśobhitam toraṇapratimaṃ śubhraṃ kirīṭaṃ mūrdhny aśobhata
upon his head shone a golden, wondrous crown, adorned with many-formed figures, gate-like and bright.
उसके सिर पर सोने का, विचित्र, बहुरूपी आकृतियों से सुशोभित, तोरण के समान, उज्ज्वल किरीट शोभा पा रहा था।
Verse 10
कुण्डले बालसूर्याभे मालां हेममयीं शुभाम् धारयन् विपुलं कांस्यं कवचं च महाप्रभम्
kuṇḍale bālasūryābhe mālāṃ hemamayīṃ śubhām dhārayan vipulaṃ kāṃsyaṃ kavacaṃ ca mahāprabham
wearing two earrings bright as the rising sun, and a splendid golden garland, and a broad bronze armour of great splendour;
उगते सूर्य के समान कान्तिवाले दो कुण्डल और सुन्दर सोने की माला धारण किए हुए, और विशाल, महान प्रभावाला काँसे का कवच पहने हुए;
Verse 11
किङ्किणीशतनिर्घोषं रक्तध्वजपताकिनम् ऋक्षचर्मावनद्धाङ्गं नल्वमात्रं महारथम्
kiṅkiṇīśatanirghoṣaṃ raktadhvajapatākinam ṛkṣacarmāvanaddhāṅgaṃ nalvamātraṃ mahāratham
(his chariot) resounding with a hundred bells, bearing a red banner and pennons, its body covered with bear-skin, of the measure of a nalva, a great chariot;
सैकड़ों घंटियों के घोषवाले, लाल ध्वज और पताकाओंवाले, भालू के चर्म से ढँके शरीरवाले, नल्व-प्रमाण उस महान रथ पर —
Verse 12
सर्वायुधवरोपेतम् आस्थितो ध्वजमालिनम् अष्टचक्रसमायुक्तं मेघगम्भीरनिस्वनम्
sarvāyudhavaropetam āsthito dhvajamālinam aṣṭacakrasamāyuktaṃ meghagambhīranisvanam
furnished with all the best weapons — (Ghaṭotkaca) stood upon it, garlanded with banners, joined with eight wheels, deep-sounding as a cloud.
समस्त श्रेष्ठ अस्त्रों से युक्त, ध्वजमालाओंवाले, आठ पहियों से जुड़े, मेघ के समान गम्भीर घोषवाले उस रथ पर (घटोत्कच) खड़ा था।
Verse 13
तत्र मातङ्गसंकाशा लोहिताक्षा विभीषणाः कामवर्णजवा युक्ता बलवन्तो ऽवहन् हयाः
tatra mātaṅgasaṃkāśā lohitākṣā vibhīṣaṇāḥ kāmavarṇajavā yuktā balavanto 'vahan hayāḥ
There, resembling elephants, red-eyed, terrible, of the hue and swiftness one desires, mighty steeds bore (him).
वहाँ हाथियों के समान, लाल नेत्रोंवाले, भयंकर, इच्छानुसार रंग और वेगवाले, बलवान घोड़े (उसे) ढो रहे थे।
Verse 14
राक्षसो ऽस्य विरूपाक्षः सूतो दीप्तास्यकुण्डलः रश्मिभिः सूर्यरश्म्याभैः संजग्राह हयान् रणे स तेन सहितस् तस्थाव् अरुणेन यथा रविः
rākṣaso 'sya virūpākṣaḥ sūto dīptāsyakuṇḍalaḥ raśmibhiḥ sūryaraśmyābhaiḥ saṃjagrāha hayān raṇe sa tena sahitas tasthāv aruṇena yathā raviḥ
His charioteer was a Rākṣasa, Virūpākṣa, with blazing face and earrings; with reins like sunbeams he held the steeds in battle; and joined with him he stood, as the sun with Aruṇa.
जलते मुख और कुण्डलोंवाला विरूपाक्ष नामक राक्षस उसका सारथी था; सूर्यकिरणों के समान लगामों से उसने रण में घोड़ों को थामा; और उसके साथ वह (घटोत्कच) अरुण के साथ सूर्य के समान स्थित था।
Verse 15
संसक्त इव चाभ्रेण यथाद्रिर् महता महान् दिवस्पृक् सुमहान् केतुः स्यन्दने ऽस्य समुच्छ्रितः रक्तोत्तमाङ्गः क्रव्यादो गृध्रः परमभीषणः
saṃsakta iva cābhreṇa yathādrir mahatā mahān divaspṛk sumahān ketuḥ syandane 'sya samucchritaḥ raktottamāṅgaḥ kravyādo gṛdhraḥ paramabhīṣaṇaḥ
Like a great (mountain) joined with a cloud, was that great mountain (of a warrior); a very great banner-staff, touching the sky, was raised upon his chariot; upon it was a red-headed, flesh-eating vulture, most terrible.
महान मेघ से जुड़े महान पर्वत के समान वह (विशाल योद्धा) था; आकाश को छूती एक अत्यन्त विशाल ध्वजयष्टि उसके रथ पर उठी हुई थी; उस पर एक लाल सिरवाला, माँसभक्षी, अत्यन्त भयंकर गृध्र था।
Verse 16
वासवाशनिनिर्घोषं दृढज्यम् अभिविक्षिपन् व्यक्तं किष्कुपरीणाहं द्वादशारत्नि कार्मुकम्
vāsavāśaninirghoṣaṃ dṛḍhajyam abhivikṣipan vyaktaṃ kiṣkuparīṇāhaṃ dvādaśāratni kārmukam
Twanging his firm-stringed bow that roared like Vāsava's (Indra's) thunderbolt, clearly a kiṣku in girth and twelve cubits (in length),
वासव (इन्द्र) के वज्र के समान गर्जनेवाले, दृढ़ प्रत्यञ्चावाले धनुष को खींचता हुआ — जो स्पष्टतः एक किष्कु के घेरवाला और बारह अरत्नि (हाथ) लम्बा था —
Verse 17
रथाक्षमात्रैर् इषुभिः सर्वाः प्रच्छादयन् दिशः तस्यां वीरापहारिण्यां निशायां कर्णम् अभ्ययात्
rathākṣamātrair iṣubhiḥ sarvāḥ pracchādayan diśaḥ tasyāṃ vīrāpahāriṇyāṃ niśāyāṃ karṇam abhyayāt
covering all the quarters with arrows as large as chariot-axles, in that hero-destroying night he advanced against Karṇa.
रथ की धुरी के बराबर बाणों से समस्त दिशाओं को ढँकते हुए, वीरों का विनाश करनेवाली उस रात्रि में वह कर्ण की ओर बढ़ा।
Verse 18
तस्य विक्षिपतश् चापं रथे विष्टभ्य तिष्ठतः अश्रूयत धनुर्घोषो विस्फूर्जितम् इवाशनेः
tasya vikṣipataś cāpaṃ rathe viṣṭabhya tiṣṭhataḥ aśrūyata dhanurghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ
As he twanged his bow, standing firm upon his chariot, the twang of his bow was heard like the crash of the thunderbolt.
रथ पर दृढ़ होकर खड़े उसके धनुष खींचने पर उसके धनुष का घोष वज्र के कड़कने के समान सुनाई देने लगा।
Verse 19
तेन वित्रास्यमानानि तव सैन्यानि भारत समकम्पन्त सर्वाणि सिन्धोर् इव महोर्मयः
tena vitrāsyamānāni tava sainyāni bhārata samakampanta sarvāṇi sindhor iva mahormayaḥ
Terrified by it, thy troops, O Bhārata, all trembled, like the great waves of the sea.
हे भारत! उससे भयभीत होकर तुम्हारी समस्त सेनाएँ समुद्र की महान तरंगों के समान काँप उठीं।
Verse 20
तम् आपतन्तं संप्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम् उत्स्मयन्न् इव राधेयस् त्वरमाणो ऽभ्यवारयत्
tam āpatantaṃ saṃprekṣya virūpākṣaṃ vibhīṣaṇam utsmayann iva rādheyas tvaramāṇo 'bhyavārayat
Beholding that dread-looking Virūpākṣa (Ghaṭotkaca) rushing on, Rādheya (Karṇa), as though smiling, hastening, checked him.
भयंकर दिखनेवाले उस विरूपाक्ष (घटोत्कच) को आते देखकर राधेय (कर्ण) ने मानो मुस्कुराते हुए, शीघ्रता करते हुए, उसे रोका।
Verse 21
ततः कर्णो ऽभ्ययाद् एनम् अस्यन्न् अस्यन्तम् अन्तिकात् मातङ्ग इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम्
tataḥ karṇo 'bhyayād enam asyann asyantam antikāt mātaṅga iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham
Then Karṇa advanced against him, loosing (arrows) at him who was loosing (arrows) from close by, like elephant against elephant, like the bull of a herd against a bull.
तब बाण छोड़ता हुआ कर्ण समीप से बाण छोड़ते उस पर उसी प्रकार बढ़ा, जैसे हाथी पर हाथी, और झुंड का वृषभ दूसरे वृषभ पर।
Verse 22
स संनिपातस् तुमुलस् तयोर् आसीद् विशां पते कर्णराक्षसयो राजन्न् इन्द्रशम्बरयोर् इव
sa saṃnipātas tumulas tayor āsīd viśāṃ pate karṇarākṣasayo rājann indraśambarayor iva
That encounter of theirs was tumultuous, O lord of the peoples, of Karṇa and the Rākṣasa, O king, like that of Indra and Śambara.
हे प्रजापते! हे राजन्! कर्ण और उस राक्षस का वह समागम उसी प्रकार तुमुल था, जैसे इन्द्र और शम्बर का।
Verse 23
तौ प्रगृह्य महावेगे धनुषी भीमनिस्वने प्राच्छादयेताम् अन्योन्यं तक्षमाणौ महेषुभिः
tau pragṛhya mahāvege dhanuṣī bhīmanisvane prācchādayetām anyonyaṃ takṣamāṇau maheṣubhiḥ
Those two, taking up their swift bows of dreadful sound, covered each other, mangling with great arrows.
भयंकर घोषवाले उन दोनों महान वेगवाले धनुषों को लेकर वे दोनों, महान बाणों से एक-दूसरे को क्षत-विक्षत करते हुए, परस्पर ढँकने लगे।
Verse 24
ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैः संनतपर्वभिः न्यवारयेताम् अन्योन्यं कांस्ये निर्भिद्य वर्मणी
tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nyavārayetām anyonyaṃ kāṃsye nirbhidya varmaṇī
Then with straight-jointed shafts loosed from fully-drawn (bows), they checked one another, piercing through the bronze armour.
तब पूरे खींचे धनुष से छोड़े झुकी गाँठवाले बाणों से, काँसे के कवचों को भेदते हुए, उन्होंने एक-दूसरे को रोका।
Verse 25
तौ नखैर् इव शार्दूलौ दन्तैर् इव महाद्विपौ रथशक्तिभिर् अन्योन्यं विशिखैश् च ततक्षतुः
tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau rathaśaktibhir anyonyaṃ viśikhaiś ca tatakṣatuḥ
Those two, like two tigers with their claws, like two great elephants with their tusks, mangled each other with chariot-lances and arrows.
वे दोनों पंजोंवाले दो व्याघ्रों के समान, दाँतोंवाले दो महान हाथियों के समान, रथ-शक्तियों और बाणों से एक-दूसरे को क्षत-विक्षत करने लगे।
Verse 26
संछिन्दन्तौ हि गात्राणि संदधानौ च सायकान् धक्ष्यमाणौ शरव्रातैर् नोदीक्षितुम् अशक्नुताम्
saṃchindantau hi gātrāṇi saṃdadhānau ca sāyakān dhakṣyamāṇau śaravrātair nodīkṣitum aśaknutām
Cutting one another's limbs and fitting arrows, being burned by volleys of arrows, they could not bear to face each other.
एक-दूसरे के अंगों को काटते और बाणों का सन्धान करते हुए, बाणसमूहों से जलते हुए वे दोनों एक-दूसरे की ओर देख भी न सके।
Verse 27
तौ तु विक्षतसर्वाङ्गौ रुधिरौघपरिप्लुतौ व्यभ्राजेतां यथा वारिप्रस्रुतौ गैरिकाचलौ
tau tu vikṣatasarvāṅgau rudhiraughapariplutau vyabhrājetāṃ yathā vāriprasrutau gairikācalau
Those two, their every limb wounded, drenched in floods of blood, shone like two red-chalk mountains with water streaming down.
सारे अंग क्षत-विक्षत और रक्त के प्रवाह से भीगे हुए वे दोनों जल बहाते दो गेरू के पर्वतों के समान शोभा पा रहे थे।
Verse 28
तौ शराग्रविभिन्नाङ्गौ निर्भिन्दन्तौ परस्परम् नाकम्पयेताम् अन्योन्यं यतमानौ महाद्युती
tau śarāgravibhinnāṅgau nirbhindantau parasparam nākampayetām anyonyaṃ yatamānau mahādyutī
Those two, their limbs cut by arrow-points, piercing one another, could not make each other tremble, striving, those two of great splendour.
बाणों की नोकों से छिन्न अंगोंवाले, एक-दूसरे को भेदते हुए, यत्न करते हुए वे दोनों महातेजस्वी एक-दूसरे को विचलित न कर सके।
Verse 29
तत् प्रवृत्तं निशायुद्धं चिरं समम् इवाभवत् प्राणयोर् दीव्यतो राजन् कर्णराक्षसयोर् मृधे
tat pravṛttaṃ niśāyuddhaṃ ciraṃ samam ivābhavat prāṇayor dīvyato rājan karṇarākṣasayor mṛdhe
That night-battle, once begun, seemed even for a long while, of Karṇa and the Rākṣasa staking their very lives in the fray, O king.
हे राजन्! प्राणों को दाँव पर लगाकर युद्धभूमि में खेलते हुए कर्ण और राक्षस का वह आरम्भ हुआ रात्रियुद्ध चिरकाल तक समान-सा बना रहा।
Verse 30
तस्य संदधतस् तीक्ष्णाञ् शरांश् चासक्तम् अस्यतः धनुर्घोषेण वित्रस्ताः स्वे परे च तदाभवन् घटोत्कचं यदा कर्णो विशेषयति नो नृप
tasya saṃdadhatas tīkṣṇāñ śarāṃś cāsaktam asyataḥ dhanurghoṣeṇa vitrastāḥ sve pare ca tadābhavan ghaṭotkacaṃ yadā karṇo viśeṣayati no nṛpa
As he (Karṇa) fitted his sharp arrows and loosed them without pause, both thine and the foes were terrified by the twang of his bow. When Karṇa was getting the better of Ghaṭotkaca, O king,
हे राजन्! तीखे बाणों का सन्धान करते और बिना रुके छोड़ते उस (कर्ण) के धनुष के घोष से अपने और पराए — तब दोनों ही भयभीत हो गए। जब कर्ण घटोत्कच पर भारी पड़ने लगा —
Verse 31
ततः प्रादुष्करोद् दिव्यम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः कर्णेन विहितं दृष्ट्वा दिव्यम् अस्त्रं घटोत्कचः प्रादुश्चक्रे महामायां राक्षसः पाण्डुनन्दनः
tataḥ prāduṣkarod divyam astram astravidāṃ varaḥ karṇena vihitaṃ dṛṣṭvā divyam astraṃ ghaṭotkacaḥ prāduścakre mahāmāyāṃ rākṣasaḥ pāṇḍunandanaḥ
then that best of those who know weapons (Karṇa) brought forth a celestial weapon; and beholding the celestial weapon employed by Karṇa, the Rākṣasa Ghaṭotkaca, that delight of the Pāṇḍu line, brought forth a great illusion.
तब अस्त्रविदों में श्रेष्ठ (कर्ण) ने दिव्य अस्त्र प्रकट किया; और कर्ण द्वारा प्रयुक्त उस दिव्य अस्त्र को देखकर पाण्डुवंश का आनन्द बढ़ानेवाला राक्षस घटोत्कच महामाया प्रकट करने लगा।
Verse 32
शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया रक्षसां घोररूपाणां महत्या सेनया वृतः
śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayā rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatyā senayā vṛtaḥ
Surrounded by a great host of dreadful-formed Rākṣasas, bearing spears and hammers, with rocks and trees in their hands,
शूल और मुद्गर धारण किए, हाथों में शैल और वृक्ष लिए, घोर रूपवाले राक्षसों की एक विशाल सेना से घिरा हुआ —
Verse 33
तम् उद्यतमहाचापं दृष्ट्वा ते व्यथिता नृपाः भूतान्तकम् इवायान्तं कालदण्डोग्रधारिणम्
tam udyatamahācāpaṃ dṛṣṭvā te vyathitā nṛpāḥ bhūtāntakam ivāyāntaṃ kāladaṇḍogradhāriṇam
beholding him (Ghaṭotkaca) with his great bow uplifted, those kings were distressed, (seeing him) coming on like the Ender of beings (Death) bearing the dreadful rod of Time.
अपना महान धनुष उठाए हुए उसे देखकर वे राजा व्यथित हो उठे, (मानो) काल के उग्र दण्ड को धारण किए हुए प्राणियों का अन्तक (काल) आ रहा हो।
Verse 34
घटोत्कचप्रमुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः प्रसुस्रुवुर् गजा मूत्रं विव्यथुश् च नरा भृशम्
ghaṭotkacapramuktena siṃhanādena bhīṣitāḥ prasusruvur gajā mūtraṃ vivyathuś ca narā bhṛśam
Terrified by the lion-roar loosed by Ghaṭotkaca, the elephants let flow their urine, and the men trembled exceedingly.
घटोत्कच द्वारा किए गए सिंहनाद से भयभीत होकर हाथियों ने मूत्र त्याग दिया और मनुष्य अत्यन्त व्यथित हो उठे।
Verse 35
ततो ऽश्मवृष्टिर् अत्युग्रा महत्य् आसीत् समन्ततः अर्धरात्रे ऽधिकबलैर् विमुक्ता रक्षसां बलैः
tato 'śmavṛṣṭir atyugrā mahaty āsīt samantataḥ ardharātre 'dhikabalair vimuktā rakṣasāṃ balaiḥ
Then a most fierce, great shower of stones fell everywhere, loosed at midnight by the exceedingly mighty hosts of the Rākṣasas.
तब अर्धरात्रि में अत्यन्त बलवान राक्षस-सेनाओं द्वारा छोड़ी हुई एक अत्यन्त उग्र, महान पत्थरों की वर्षा चारों ओर होने लगी।
Verse 36
आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः शक्तितोमराः पतन्त्य् अविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टिशास् तथा
āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ śaktitomarāḥ patanty aviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭiśās tathā
And iron discuses, bhuśuṇḍis, lances and spears, and pikes fell thick, and śataghnīs and pikes likewise.
और लोहे के चक्र, भुशुण्डियाँ, शक्तियाँ और तोमर, तथा शूल सघन रूप से गिरने लगे, और शतघ्नियाँ तथा पट्टिश भी।
Verse 37
तद् उग्रम् अतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः पुत्राश् च तव योधाश् च व्यथिता विप्रदुद्रुवुः
tad ugram atiraudraṃ ca dṛṣṭvā yuddhaṃ narādhipāḥ putrāś ca tava yodhāś ca vyathitā vipradudruvuḥ
Beholding that fierce and most dreadful battle, the kings, and thy sons and warriors, distressed, fled.
उस उग्र और अत्यन्त रौद्र युद्ध को देखकर राजा, तुम्हारे पुत्र और योद्धा व्यथित होकर भाग खड़े हुए।
Verse 38
तत्रैको ऽस्त्रबलश्लाघी कर्णो मानी न विव्यथे व्यधमच् च शरैर् मायां घटोत्कचविनिर्मिताम्
tatraiko 'strabalaślāghī karṇo mānī na vivyathe vyadhamac ca śarair māyāṃ ghaṭotkacavinirmitām
There, one alone, Karṇa, proud of his weapon-power, trembled not; and he blew away with his arrows the illusion created by Ghaṭotkaca.
वहाँ अकेला अस्त्रबल का गर्वी, अभिमानी कर्ण ही विचलित न हुआ; और उसने अपने बाणों से घटोत्कच की रची हुई माया को उड़ा दिया।
Verse 39
मायायां तु प्रहीणायाम् अमर्षात् स घटोत्कचः विससर्ज शरान् घोरान् सूतपुत्रं त आविशन्
māyāyāṃ tu prahīṇāyām amarṣāt sa ghaṭotkacaḥ visasarja śarān ghorān sūtaputraṃ ta āviśan
When his illusion was destroyed, Ghaṭotkaca, in indignation, loosed dreadful arrows; they entered the son of the charioteer (Karṇa).
किन्तु माया के नष्ट हो जाने पर उस घटोत्कच ने अमर्ष से घोर बाण छोड़े; वे सूतपुत्र (कर्ण) में समा गए।
Verse 40
ततस् ते रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा कर्णं महाहवे विविशुर् धरणीं बाणाः संक्रुद्धा इव पन्नगाः
tatas te rudhirābhyaktā bhittvā karṇaṃ mahāhave viviśur dharaṇīṃ bāṇāḥ saṃkruddhā iva pannagāḥ
Then those arrows, smeared with blood, having pierced Karṇa in the great fray, entered the earth like enraged serpents.
तब रक्त से सने वे बाण उस महायुद्ध में कर्ण को भेदकर क्रुद्ध सर्पों के समान पृथ्वी में समा गए।
Verse 41
सूतपुत्रस् तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् घटोत्कचम् अतिक्रम्य बिभेद दशभिः शरैः
sūtaputras tu saṃkruddho laghuhastaḥ pratāpavān ghaṭotkacam atikramya bibheda daśabhiḥ śaraiḥ
But the son of the charioteer, enraged, deft of hand and valorous, overpowering Ghaṭotkaca, pierced him with ten arrows.
किन्तु क्रुद्ध, लघुहस्त, प्रतापी सूतपुत्र ने घटोत्कच को पराजित करते हुए उसे दस बाणों से बींध डाला।
Verse 42
घटोत्कचो विनिर्भिन्नः सूतपुत्रेण मर्मसु चक्रं दिव्यं सहस्रारम् अगृह्णाद् व्यथितो भृशम्
ghaṭotkaco vinirbhinnaḥ sūtaputreṇa marmasu cakraṃ divyaṃ sahasrāram agṛhṇād vyathito bhṛśam
Ghaṭotkaca, pierced by the son of the charioteer in the vitals, sorely distressed, took up a celestial thousand-spoked wheel (discus).
सूतपुत्र द्वारा मर्मों में बिंधा हुआ घटोत्कच अत्यन्त व्यथित होकर एक दिव्य, सहस्र अरोंवाला चक्र उठा लिया।
Verse 43
क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिरत्नविभूषितम् चिक्षेपाधिरथेः क्रुद्धो भैमसेनिर् जिघांसया
kṣurāntaṃ bālasūryābhaṃ maṇiratnavibhūṣitam cikṣepādhiratheḥ kruddho bhaimasenir jighāṃsayā
Razor-edged, bright as the rising sun, adorned with gems and jewels, the son of Bhīmasena, enraged, hurled it at the son of Adhiratha (Karṇa), seeking to slay him.
क्षुर के समान धारवाले, उगते सूर्य के समान कान्तिवाले, मणि-रत्नों से सुशोभित उस (चक्र) को भीमसेनपुत्र ने क्रुद्ध होकर, मारने की इच्छा से अधिरथपुत्र (कर्ण) पर फेंका।
Verse 44
प्रविद्धम् अतिवेगेन विक्षिप्तं कर्णसायकैः अभाग्यस्येव संकल्पस् तन् मोघम् अपतद् भुवि
praviddham ativegena vikṣiptaṃ karṇasāyakaiḥ abhāgyasyeva saṃkalpas tan mogham apatad bhuvi
But that (wheel), hurled with great force, was scattered by Karṇa's arrows, and fell vainly to the earth, like the resolve of an unlucky man.
अत्यन्त वेग से फेंका गया वह (चक्र) कर्ण के बाणों से छिन्न-भिन्न होकर अभागे मनुष्य के संकल्प के समान व्यर्थ ही पृथ्वी पर गिर पड़ा।
Verse 45
घटोत्कचस् तु संक्रुद्धो दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् कर्णं प्राच्छादयद् बाणैः स्वर्भानुर् इव भास्करम्
ghaṭotkacas tu saṃkruddho dṛṣṭvā cakraṃ nipātitam karṇaṃ prācchādayad bāṇaiḥ svarbhānur iva bhāskaram
But Ghaṭotkaca, enraged, seeing his wheel struck down, covered Karṇa with arrows, as Svarbhānu (Rāhu) the sun.
किन्तु अपने चक्र को गिरा हुआ देखकर क्रुद्ध घटोत्कच ने कर्ण को उसी प्रकार बाणों से ढँक दिया, जैसे स्वर्भानु (राहु) सूर्य को।
Verse 46
सूतपुत्रस् त्व् असंभ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः घटोत्कचरथं तूर्णं छादयाम् आस पत्रिभिः
sūtaputras tv asaṃbhrānto rudropendrendravikramaḥ ghaṭotkacarathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsa patribhiḥ
But the son of the charioteer, unperturbed, of the prowess of Rudra, Upendra and Indra, swiftly covered Ghaṭotkaca's chariot with feathered shafts.
किन्तु रुद्र, उपेन्द्र और इन्द्र के समान पराक्रमवाले सूतपुत्र ने बिना घबराए शीघ्र ही घटोत्कच के रथ को पंखवाले बाणों से ढँक दिया।
Verse 47
घटोत्कचेन क्रुद्धेन गदा हेमाङ्गदा तदा क्षिप्ता भ्राम्य शरैः सापि कर्णेनाभ्याहतापतत्
ghaṭotkacena kruddhena gadā hemāṅgadā tadā kṣiptā bhrāmya śaraiḥ sāpi karṇenābhyāhatāpatat
Then a gold-adorned mace, hurled by the enraged Ghaṭotkaca, whirling — that too, struck by Karṇa's arrows, fell down.
तब क्रुद्ध घटोत्कच द्वारा फेंकी गई सोने से सजी गदा घूमती हुई — वह भी कर्ण के बाणों से आहत होकर गिर पड़ी।
Verse 48
ततो ऽन्तरिक्षम् उत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन् प्रववर्ष महाकायो द्रुमवर्षं नभस्तलात्
tato 'ntarikṣam utpatya kālamegha ivonnadan pravavarṣa mahākāyo drumavarṣaṃ nabhastalāt
Then springing up into the sky, roaring like a cloud of Doom, that huge-bodied one rained down a shower of trees from the vault of heaven.
तब आकाश में उड़कर प्रलयकाल के मेघ के समान गर्जता हुआ वह विशालकाय आकाशतल से वृक्षों की वर्षा करने लगा।
Verse 49
ततो मायाविनं कर्णो भीमसेनसुतं दिवि मार्गणैर् अभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः
tato māyāvinaṃ karṇo bhīmasenasutaṃ divi mārgaṇair abhivivyādha ghanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ
Then Karṇa pierced with arrows that illusion-wielding son of Bhīmasena in the sky, as the sun (pierces) a cloud with its rays.
तब कर्ण ने आकाश में उस मायावी भीमसेनपुत्र को बाणों से उसी प्रकार बींध डाला, जैसे सूर्य किरणों से मेघ को।
Verse 50
तस्य सर्वान् हयान् हत्वा संछिद्य शतधा रथम् अभ्यवर्षच् छरैः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान्
tasya sarvān hayān hatvā saṃchidya śatadhā ratham abhyavarṣac charaiḥ karṇaḥ parjanya iva vṛṣṭimān
Having slain all his steeds and cut his chariot into a hundred pieces, Karṇa rained arrows (upon him) like a raining cloud.
उसके समस्त घोड़ों को मारकर और रथ को सौ टुकड़ों में काटकर कर्ण ने वर्षा करते मेघ के समान उस पर बाणों की वर्षा की।
Verse 51
न चास्यासीद् अनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलम् अन्तरम् सो ऽदृश्यत मुहूर्तेन श्वाविच् छललितो यथा
na cāsyāsīd anirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulam antaram so 'dṛśyata muhūrtena śvāvic chalalito yathā
And there was no space of two finger-breadths on his body left unpierced; and in a moment he appeared like a porcupine with its quills.
और उसके शरीर में दो अंगुल भी ऐसा स्थान न रहा जो बिंधा न हो; और वह मुहूर्तभर में अपने काँटोंवाले साही के समान दिखाई देने लगा।
Verse 52
न हयान् न रथं तस्य न ध्वजं न घटोत्कचम् दृष्टवन्तः स्म समरे शरौघैर् अभिसंवृतम्
na hayān na rathaṃ tasya na dhvajaṃ na ghaṭotkacam dṛṣṭavantaḥ sma samare śaraughair abhisaṃvṛtam
Neither his steeds, nor his chariot, nor his banner, nor Ghaṭotkaca himself did they see in the battle, so covered was he with floods of arrows.
समर में बाणसमूहों से इस प्रकार ढँके हुए उसके न घोड़े, न रथ, न ध्वज, न घटोत्कच को ही (लोगों ने) देखा।
Verse 53
स तु कर्णस्य तद् दिव्यम् अस्त्रम् अस्त्रेण शातयन् मायायुद्धेन मायावी सूतपुत्रम् अयोधयत्
sa tu karṇasya tad divyam astram astreṇa śātayan māyāyuddhena māyāvī sūtaputram ayodhayat
But he, shattering that celestial weapon of Karṇa with a counter-weapon, that illusion-wielder fought the son of the charioteer with illusory warfare.
किन्तु वह मायावी कर्ण के उस दिव्य अस्त्र को प्रत्यस्त्र से छिन्न करता हुआ माया-युद्ध से सूतपुत्र से युद्ध करने लगा।
Verse 54
सो ऽयोधयत् तदा कर्णं मायया लाघवेन च अलक्ष्यमाणो ऽथ दिवि शरजालेषु संपतन्
so 'yodhayat tadā karṇaṃ māyayā lāghavena ca alakṣyamāṇo 'tha divi śarajāleṣu saṃpatan
He fought Karṇa then with illusion and with dexterity, unseen, darting about in the sky amid the nets of arrows.
तब वह आकाश में बाणों के जालों के बीच अलक्षित रूप से उड़ता हुआ, माया और लाघव से कर्ण से युद्ध करने लगा।
Verse 55
भैमसेनिर् महामायो मायया कुरुसत्तम प्रचकार महामायां मोहयन्न् इव भारत
bhaimasenir mahāmāyo māyayā kurusattama pracakāra mahāmāyāṃ mohayann iva bhārata
The son of Bhīmasena, of great illusion, by illusion, O best of the Kurus, wrought a great illusion, as though bewildering (all), O Bhārata.
हे भारत! हे कुरुश्रेष्ठ! महामायावी भीमसेनपुत्र ने माया से एक महान माया रची, मानो (सबको) मोहित करता हुआ।
Verse 56
स स्म कृत्वा विरूपाणि वदनान्य् अशुभाननः अग्रसत् सूतपुत्रस्य दिव्यान्य् अस्त्राणि मायया
sa sma kṛtvā virūpāṇi vadanāny aśubhānanaḥ agrasat sūtaputrasya divyāny astrāṇi māyayā
Making misshapen faces, that ugly-faced one swallowed the celestial weapons of the son of the charioteer by illusion.
वह अशुभ मुखवाला विकृत मुख बनाकर माया से सूतपुत्र के दिव्य अस्त्रों को निगलने लगा।
Verse 57
पुनश् चापि महाकायः संछिन्नः शतधा रणे गतसत्त्वो निरुत्साहः पतितः खाद् व्यदृश्यत हतं तं मन्यमानाः स्म प्राणदन् कुरुपुंगवाः
punaś cāpi mahākāyaḥ saṃchinnaḥ śatadhā raṇe gatasattvo nirutsāhaḥ patitaḥ khād vyadṛśyata hataṃ taṃ manyamānāḥ sma prāṇadan kurupuṃgavāḥ
And again that huge-bodied one, cut into a hundred pieces in the battle, lifeless and spiritless, was seen falling from the sky; deeming him slain, the bulls of the Kurus roared.
और फिर रण में सौ टुकड़ों में कटा हुआ वह विशालकाय, प्राणहीन और उत्साहहीन होकर आकाश से गिरता दिखाई दिया; उसे मारा गया मानकर कुरुश्रेष्ठ गर्जना करने लगे।
Verse 58
अथ देहैर् नवैर् अन्यैर् दिक्षु सर्वास्व् अदृश्यत पुनश् चापि महाकायः शतशीर्षः शतोदरः
atha dehair navair anyair dikṣu sarvāsv adṛśyata punaś cāpi mahākāyaḥ śataśīrṣaḥ śatodaraḥ
Then with other new bodies he was seen in all the quarters; and again that huge-bodied one appeared, hundred-headed and hundred-bellied,
तब दूसरे नए शरीरों से वह समस्त दिशाओं में दिखाई दिया; और फिर वह विशालकाय, सौ सिरोंवाला, सौ पेटोंवाला —
Verse 59
व्यदृश्यत महाबाहुर् मैनाक इव पर्वतः अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा च पुनर् एव स राक्षसः सागरोर्मिर् इवोद्धूतस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अवर्तत
vyadṛśyata mahābāhur maināka iva parvataḥ aṅguṣṭhamātro bhūtvā ca punar eva sa rākṣasaḥ sāgarormir ivoddhūtas tiryag ūrdhvam avartata
that mighty-armed one, like the Maināka mountain; and again that Rākṣasa, having become of the size of a thumb, surged up like a wave of the sea, and rolled sideways and upward.
वह महाबाहु मैनाक पर्वत के समान दिखाई दिया; और फिर वह राक्षस अँगूठे के बराबर होकर समुद्र की उठी हुई तरंग के समान तिरछे और ऊपर की ओर घूमने लगा।
Verse 60
वसुधां दारयित्वा च पुनर् अप्सु न्यमज्जत अदृश्यत तदा तत्र पुनर् उन्मज्जितो ऽन्यतः
vasudhāṃ dārayitvā ca punar apsu nyamajjata adṛśyata tadā tatra punar unmajjito 'nyataḥ
And having cleft the earth, he plunged again into the waters; then he was seen there, and again he emerged elsewhere.
और पृथ्वी को विदीर्ण करके फिर जल में डूब गया; तब वहाँ दिखाई दिया और फिर अन्यत्र उभर आया।
Verse 61
सो ऽवतीर्य पुनस् तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते क्षितिं द्यां च दिशश् चैव माययावृत्य दंशितः
so 'vatīrya punas tasthau rathe hemapariṣkṛte kṣitiṃ dyāṃ ca diśaś caiva māyayāvṛtya daṃśitaḥ
Descending, he again stood upon his gold-decked chariot; covering earth and heaven and the quarters with illusion, mailed,
वह नीचे उतरकर फिर अपने सोने से सजे रथ पर खड़ा हो गया; पृथ्वी, आकाश और दिशाओं को माया से ढँककर, कवच पहने हुए —
Verse 62
गत्वा कर्णरथाभ्याशं विचलत् कुण्डलाननः प्राह वाक्यम् असंभ्रान्तः सूतपुत्रं विशां पते
gatvā karṇarathābhyāśaṃ vicalat kuṇḍalānanaḥ prāha vākyam asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ viśāṃ pate
going near Karṇa's chariot, with quivering earrings on his face, he spoke words unperturbed to the son of the charioteer, O lord of the peoples:
हे प्रजापते! कर्ण के रथ के समीप जाकर, मुख पर कुण्डल हिलते हुए, बिना घबराए उसने सूतपुत्र से यह वचन कहा:
Verse 63
तिष्ठेदानीं न मे जीवन् सूतपुत्र गमिष्यसि युद्धश्रद्धाम् अहं ते ऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे
tiṣṭhedānīṃ na me jīvan sūtaputra gamiṣyasi yuddhaśraddhām ahaṃ te 'dya vineṣyāmi raṇājire
'Stay now, O son of the charioteer! Thou shalt not go from me alive; this day I shall take away thy zeal for battle on the field of war.'
हे सूतपुत्र! अब ठहर, तू मुझसे जीवित न जाएगा; आज मैं रणभूमि में तेरी युद्ध की श्रद्धा को दूर कर दूँगा।
Verse 64
इत्य् उक्त्वा रोषताम्राक्षं रक्षः क्रूरपराक्रमम् उत्पपातान्तरिक्षं च जहास च सुविस्वरम् कर्णम् अभ्याहनच् चैव गजेन्द्रम् इव केसरी
ity uktvā roṣatāmrākṣaṃ rakṣaḥ krūraparākramam utpapātāntarikṣaṃ ca jahāsa ca suvisvaram karṇam abhyāhanac caiva gajendram iva kesarī
Having thus spoken, that Rākṣasa of cruel prowess, his eyes red with wrath, sprang up into the sky, and laughed most loudly, and smote Karṇa, as a lion (assails) a lordly elephant.
ऐसा कहकर रोष से लाल नेत्रोंवाला वह क्रूरपराक्रमी राक्षस आकाश में उछल पड़ा और अत्यन्त ऊँचे स्वर से हँसा, और सिंह के गजराज पर आक्रमण के समान कर्ण पर प्रहार किया।
Verse 65
रथाक्षमात्रैर् इषुभिर् अभ्यवर्षद् घटोत्कचः रथिनाम् ऋषभं कर्णं धाराभिर् इव तोयदः शरवृष्टिं च तां कर्णो दूरप्राप्ताम् अशातयत्
rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ rathinām ṛṣabhaṃ karṇaṃ dhārābhir iva toyadaḥ śaravṛṣṭiṃ ca tāṃ karṇo dūraprāptām aśātayat
Ghaṭotkaca rained upon Karṇa, that bull among car-warriors, arrows as large as chariot-axles, as a cloud its streams; but that shower of arrows Karṇa struck down while yet far off.
घटोत्कच ने रथियों में श्रेष्ठ कर्ण पर रथ की धुरी के बराबर बाणों की उसी प्रकार वर्षा की, जैसे मेघ अपनी धाराओं की; किन्तु कर्ण ने उस बाणवर्षा को दूर रहते ही छिन्न-भिन्न कर दिया।
Verse 66
दृष्ट्वा च विहतां मायां कर्णेन भरतर्षभ घटोत्कचस् ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः
dṛṣṭvā ca vihatāṃ māyāṃ karṇena bharatarṣabha ghaṭotkacas tato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ
And beholding his illusion foiled by Karṇa, O bull of the Bharatas, Ghaṭotkaca then, becoming invisible again, sent forth (another) illusion.
हे भरतर्षभ! और अपनी माया को कर्ण द्वारा विफल हुआ देखकर घटोत्कच फिर अदृश्य होकर (एक दूसरी) माया प्रकट करने लगा।
Verse 67
सो ऽभवद् गिरिर् इत्य् उच्चः शिखरैस् तरुसंकटैः शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान्
so 'bhavad girir ity uccaḥ śikharais tarusaṃkaṭaiḥ śūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān
He became a lofty mountain with peaks thick with trees, with springs pouring forth spears, lances, swords, clubs and water, huge.
वह वृक्षों से सघन शिखरोंवाला एक ऊँचा पर्वत बन गया, जिसके झरनों से शूल, प्रास, तलवार, मूसल और जल बहने लगे — विशाल।
Verse 68
तम् अञ्जनचयप्रख्यं कर्णो दृष्ट्वा महीधरम् प्रपातैर् आयुधान्य् उग्राण्य् उद्वहन्तं न चुक्षुभे
tam añjanacayaprakhyaṃ karṇo dṛṣṭvā mahīdharam prapātair āyudhāny ugrāṇy udvahantaṃ na cukṣubhe
Beholding that mountain, resembling a mass of collyrium, pouring forth fierce weapons in its cascades, Karṇa was not perturbed.
अञ्जन के ढेर के समान, अपने झरनों से उग्र अस्त्रों को बहाते उस पर्वत को देखकर कर्ण विचलित न हुआ।
Verse 69
स्मयन्न् इव ततः कर्णो दिव्यम् अस्त्रम् उदीरयत् ततः सो ऽस्त्रेण शैलेन्द्रो विक्षिप्तो वै व्यनश्यत
smayann iva tataḥ karṇo divyam astram udīrayat tataḥ so 'streṇa śailendro vikṣipto vai vyanaśyata
Then Karṇa, as though smiling, sent forth a celestial weapon; and by that weapon that lord of mountains, being scattered, vanished.
तब कर्ण ने मानो मुस्कुराते हुए एक दिव्य अस्त्र छोड़ा; और उस अस्त्र से वह शैलेन्द्र छिन्न-भिन्न होकर नष्ट हो गया।
Verse 70
ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि अश्मवृष्टिभिर् अत्युग्रः सूतपुत्रम् अवाकिरत्
tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi aśmavṛṣṭibhir atyugraḥ sūtaputram avākirat
Then, becoming a dark cloud with a rainbow in the sky, most fierce, he rained showers of stones upon the son of the charioteer.
तब वह आकाश में इन्द्रधनुष सहित नीला मेघ बनकर, अत्यन्त उग्र होकर, सूतपुत्र पर पत्थरों की वर्षा करने लगा।
Verse 71
अथ संधाय वायव्यम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः व्यधमत् कालमेघं तं कर्णो वैकर्तनो वृषा
atha saṃdhāya vāyavyam astram astravidāṃ varaḥ vyadhamat kālameghaṃ taṃ karṇo vaikartano vṛṣā
Then, fitting the Vāyavya (wind) weapon, that best of those who know weapons, Karṇa the son of the Sun-god (Vaikartana), the bull, blew away that Cloud of Doom.
तब अस्त्रविदों में श्रेष्ठ वृषभ-स्वरूप सूर्यपुत्र (वैकर्तन) कर्ण ने वायव्य अस्त्र का सन्धान करके उस प्रलयकालीन मेघ को उड़ा दिया।
Verse 72
स मार्गणगणैः कर्णो दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः जघानास्त्रं महाराज घटोत्कचसमीरितम्
sa mārgaṇagaṇaiḥ karṇo diśaḥ pracchādya sarvaśaḥ jaghānāstraṃ mahārāja ghaṭotkacasamīritam
Karṇa, covering all the quarters with hosts of arrows, destroyed that weapon employed by Ghaṭotkaca, O great king.
हे महाराज! कर्ण ने बाणसमूहों से समस्त दिशाओं को चारों ओर ढँककर घटोत्कच द्वारा प्रयुक्त उस अस्त्र को नष्ट कर दिया।
Verse 73
ततः प्रहस्य समरे भैमसेनिर् महाबलः प्रादुश्चक्रे महामायां कर्णं प्रति महारथम्
tataḥ prahasya samare bhaimasenir mahābalaḥ prāduścakre mahāmāyāṃ karṇaṃ prati mahāratham
Then, laughing in the battle, the mighty son of Bhīmasena brought forth a great illusion against Karṇa, the great car-warrior.
तब महाबली भीमसेनपुत्र ने समर में हँसकर महारथी कर्ण के प्रति एक महान माया प्रकट की।
Verse 74
स दृष्ट्वा पुनर् आयान्तं रथेन रथिनां वरम् घटोत्कचम् असंभ्रान्तं राक्षसैर् बहुभिर् वृतम्
sa dṛṣṭvā punar āyāntaṃ rathena rathināṃ varam ghaṭotkacam asaṃbhrāntaṃ rākṣasair bahubhir vṛtam
Beholding that best of car-warriors coming on again with his chariot — Ghaṭotkaca, unperturbed, surrounded by many Rākṣasas,
रथियों में श्रेष्ठ उस घटोत्कच को अपने रथ से फिर आते देखकर — बिना घबराए, बहुत से राक्षसों से घिरा हुआ,
Verse 75
सिंहशार्दूलसदृशैर् मत्तद्विरदविक्रमैः गजस्थैश् च रथस्थैश् च वाजिपृष्ठगतैस् तथा
siṃhaśārdūlasadṛśair mattadviradavikramaiḥ gajasthaiś ca rathasthaiś ca vājipṛṣṭhagatais tathā
resembling lions and tigers, of the prowess of rutting elephants, some mounted on elephants, some on chariots, and some on horseback,
सिंह और व्याघ्रों के समान, मतवाले हाथियों के पराक्रमवाले, कुछ हाथियों पर, कुछ रथों पर और कुछ घोड़ों की पीठ पर बैठे,
Verse 76
नानाशस्त्रधरैर् घोरैर् नानाकवचभूषणैः वृतं घटोत्कचं क्रूरैर् मरुद्भिर् इव वासवम् दृष्ट्वा कर्णो महेष्वासो योधयाम् आस राक्षसम्
nānāśastradharair ghorair nānākavacabhūṣaṇaiḥ vṛtaṃ ghaṭotkacaṃ krūrair marudbhir iva vāsavam dṛṣṭvā karṇo maheṣvāso yodhayām āsa rākṣasam
bearing various weapons, dreadful, adorned with various armour — beholding Ghaṭotkaca surrounded by those cruel ones, like Vāsava (Indra) by the Maruts, Karṇa the mighty archer fought the Rākṣasa.
नाना शस्त्र धारण किए, घोर, नाना कवचों और आभूषणोंवाले क्रूर राक्षसों से घिरे घटोत्कच को, मरुतों से घिरे वासव (इन्द्र) के समान देखकर, महाधनुर्धर कर्ण ने उस राक्षस से युद्ध किया।
Verse 77
घटोत्कचस् ततः कर्णं विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः ननाद भैरवं नादं भीषयन् सर्वपार्थिवान्
ghaṭotkacas tataḥ karṇaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ nanāda bhairavaṃ nādaṃ bhīṣayan sarvapārthivān
Then Ghaṭotkaca, having pierced Karṇa with five swift arrows, uttered a dreadful roar, terrifying all the kings.
तब घटोत्कच ने कर्ण को पाँच शीघ्रगामी बाणों से बींधकर समस्त राजाओं को भयभीत करता हुआ भैरव गर्जना की।
Verse 78
भूयश् चाञ्जलिकेनाथ समार्गणगणं महत् कर्णहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः
bhūyaś cāñjalikenātha samārgaṇagaṇaṃ mahat karṇahastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ
And again with an añjalika shaft Ghaṭotkaca swiftly cut the great bow, together with its arrows, that was in Karṇa's hand.
और फिर घटोत्कच ने अञ्जलिक बाण से कर्ण के हाथ में स्थित बड़े धनुष को, बाणों सहित, शीघ्र ही काट डाला।
Verse 79
अथान्यद् धनुर् आदाय दृढं भारसहं महत् व्यकर्षत बलात् कर्ण इन्द्रायुधम् इवोच्छ्रितम्
athānyad dhanur ādāya dṛḍhaṃ bhārasahaṃ mahat vyakarṣata balāt karṇa indrāyudham ivocchritam
Then, taking up another firm, load-bearing great bow, Karṇa drew it forcibly, like the uplifted bow of Indra (the rainbow).
तब कर्ण ने दूसरा दृढ़, भार सहनेवाला महान धनुष लेकर उसे इन्द्रधनुष के समान ऊँचा करके बलपूर्वक खींचा।
Verse 80
ततः कर्णो महाराज प्रेषयाम् आस सायकान् सुवर्णपुङ्खाञ् शत्रुघ्नान् खचरान् राक्षसान् प्रति
tataḥ karṇo mahārāja preṣayām āsa sāyakān suvarṇapuṅkhāñ śatrughnān khacarān rākṣasān prati
Then Karṇa, O great king, sent forth foe-destroying, gold-nocked arrows toward the sky-ranging Rākṣasas.
हे महाराज! तब कर्ण ने आकाश में विचरते राक्षसों की ओर शत्रुनाशक सोने के पंखवाले बाण छोड़े।
Verse 81
तद् बाणैर् अर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् सिंहेनेवार्दितं वन्यं गजानाम् आकुलं कुलम्
tad bāṇair arditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām siṃhenevārditaṃ vanyaṃ gajānām ākulaṃ kulam
That host of broad-chested Rākṣasas, afflicted by those arrows, was like a herd of forest elephants afflicted by a lion, thrown into confusion.
उन बाणों से पीड़ित चौड़ी छातियोंवाले राक्षसों का वह झुंड सिंह से पीड़ित वन-हाथियों के व्याकुल झुंड के समान हो गया।
Verse 82
विधम्य राक्षसान् बाणैः साश्वसूतगजान् विभुः ददाह भगवान् वह्निर् भूतानीव युगक्षये
vidhamya rākṣasān bāṇaiḥ sāśvasūtagajān vibhuḥ dadāha bhagavān vahnir bhūtānīva yugakṣaye
Having blown away the Rākṣasas with his arrows, together with their steeds, charioteers and elephants, the mighty (Karṇa) consumed them, as the blessed Fire (consumes) beings at the dissolution of the age.
घोड़ों, सारथियों और हाथियों सहित राक्षसों को बाणों से उड़ाकर उस समर्थ (कर्ण) ने उन्हें उसी प्रकार भस्म कर दिया, जैसे भगवान अग्नि युगान्त में प्राणियों को।
Verse 83
स हत्वा राक्षसीं सेनां शुशुभे सूतनन्दनः पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः
sa hatvā rākṣasīṃ senāṃ śuśubhe sūtanandanaḥ pureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ
Having slain that Rākṣasa host, the son of the charioteer shone, as of old the god Maheśvara (Śiva) in the sky, having burnt Tripura.
उस राक्षस-सेना को मारकर सूतनन्दन (कर्ण) उसी प्रकार शोभा पाने लगा, जैसे पूर्वकाल में त्रिपुर को भस्म करके आकाश में देव महेश्वर (शिव)।
Verse 84
तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारिष नैनं निरीक्षितुम् अपि कश् चिच् छक्नोति पार्थिव
teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu māriṣa nainaṃ nirīkṣitum api kaś cic chaknoti pārthiva
Among those thousands of kings of the Pāṇḍava side, O sir, none was able even to look upon him, O king,
हे मारिष! हे राजन्! पाण्डवपक्ष के उन सहस्रों राजाओं में से कोई भी उसकी ओर देख तक न सका —
Verse 85
ऋते घटोत्कचाद् राजन् राक्षसेन्द्रान् महाबलात् भीमवीर्यबलोपेतात् क्रुद्धाद् वैवस्वताद् इव
ṛte ghaṭotkacād rājan rākṣasendrān mahābalāt bhīmavīryabalopetāt kruddhād vaivasvatād iva
save Ghaṭotkaca, O king, the lord of the Rākṣasas, mighty in strength, endowed with dreadful valour and force, like the wrathful son of Vivasvat (Yama).
हे राजन्! महाबली, भीम वीर्य और बल से युक्त, क्रुद्ध वैवस्वत (यम) के समान राक्षसेन्द्र घटोत्कच को छोड़कर।
Verse 86
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत महोल्काभ्यां यथा राजन् सार्चिषः स्नेहबिन्दवः
tasya kruddhasya netrābhyāṃ pāvakaḥ samajāyata maholkābhyāṃ yathā rājan sārciṣaḥ snehabindavaḥ
From the eyes of that wrathful one fire was born, as, O king, from great meteors (fall) blazing drops of oil.
हे राजन्! उस क्रुद्ध के नेत्रों से अग्नि उत्पन्न हो रही थी, जैसे महान उल्काओं से ज्वालायुक्त तेल की बूँदें।
Verse 87
तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम् रथम् आस्थाय च पुनर् मायया निर्मितं पुनः
talaṃ talena saṃhatya saṃdaśya daśanacchadam ratham āsthāya ca punar māyayā nirmitaṃ punaḥ
Clapping palm against palm, biting his lip, and mounting again a chariot fashioned by illusion,
हथेली से हथेली ठोंककर, ओंठ दबाकर, और फिर माया से रचे गए एक रथ पर चढ़कर —
Verse 88
युक्तं गजनिभैर् वाहैः पिशाचवदनैः खरैः स सूतम् अब्रवीत् क्रुद्धः सूतपुत्राय मा वह
yuktaṃ gajanibhair vāhaiḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ sa sūtam abravīt kruddhaḥ sūtaputrāya mā vaha
yoked with elephant-like steeds, with the faces of piśācas, (or) with asses, he, enraged, said to his charioteer, 'Bear me toward the son of the charioteer.'
हाथी के समान, पिशाचों के मुखवाले घोड़ों (अथवा गधों) से जुते हुए (रथ पर चढ़कर) उसने क्रुद्ध होकर सारथी से कहा — मुझे सूतपुत्र की ओर ले चलो।
Verse 89
स ययौ घोररूपेण रथेन रथिनां वरः द्वैरथं सूतपुत्रेण पुनर् एव विशां पते
sa yayau ghorarūpeṇa rathena rathināṃ varaḥ dvairathaṃ sūtaputreṇa punar eva viśāṃ pate
That best of car-warriors went on his dreadful chariot to a single-chariot duel with the son of the charioteer again, O lord of the peoples.
हे प्रजापते! रथियों में श्रेष्ठ वह घोर रूपवाले रथ से फिर सूतपुत्र के साथ द्वैरथ युद्ध के लिए चल पड़ा।
Verse 90
स चिक्षेप पुनः क्रुद्धः सूतपुत्राय राक्षसः अष्टचक्रां महाघोराम् अशनिं रुद्रनिर्मिताम्
sa cikṣepa punaḥ kruddhaḥ sūtaputrāya rākṣasaḥ aṣṭacakrāṃ mahāghorām aśaniṃ rudranirmitām
Then that Rākṣasa, enraged, hurled again at the son of the charioteer a most dreadful eight-wheeled thunderbolt (aśani), fashioned by Rudra.
तब उस क्रुद्ध राक्षस ने फिर सूतपुत्र पर रुद्र द्वारा निर्मित एक अत्यन्त घोर, आठ पहियोंवाली अशनि (वज्र) फेंकी।
Verse 91
ताम् अवप्लुत्य जग्राह कर्णो न्यस्य रथे धनुः चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात् सो ऽवपुप्लुवे
tām avaplutya jagrāha karṇo nyasya rathe dhanuḥ cikṣepa caināṃ tasyaiva syandanāt so 'vapupluve
Leaping down, Karṇa caught it, having set his bow on the chariot; and he hurled it back at that very (Rākṣasa's chariot), and he (the Rākṣasa) leapt down from his chariot.
कर्ण ने धनुष को रथ पर रखकर, कूदकर उसे पकड़ लिया; और उसे उसी (राक्षस के रथ) पर फेंक दिया, और वह (राक्षस) अपने रथ से कूद पड़ा।
Verse 92
साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा विवेश वसुधां भित्त्वा सुरास् तत्र विसिस्मियुः
sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ bhasma kṛtvā mahāprabhā viveśa vasudhāṃ bhittvā surās tatra visismiyuḥ
That vehicle, with its steeds, charioteer and banner, that (thunderbolt) of great splendour reduced to ashes, and, cleaving the earth, entered it; the gods there were amazed.
घोड़ों, सारथी और ध्वज सहित उस रथ को महान प्रभावाली उस (अशनि) ने भस्म करके, पृथ्वी को भेदकर उसमें प्रवेश कर लिया; वहाँ देवता विस्मित हो उठे।
Verse 93
कर्णं तु सर्वभूतानि पूजयाम् आसुर् अञ्जसा यद् अवप्लुत्य जग्राह देवसृष्टां महाशनिम्
karṇaṃ tu sarvabhūtāni pūjayām āsur añjasā yad avaplutya jagrāha devasṛṣṭāṃ mahāśanim
And all beings straightway honoured Karṇa, in that, having leapt down, he had caught the great god-sent thunderbolt.
और समस्त प्राणियों ने कर्ण की तुरन्त प्रशंसा की, क्योंकि कूदकर उसने देवों द्वारा छोड़ी गई उस महान अशनि को पकड़ लिया था।
Verse 94
एवं कृत्वा रणे कर्ण आरुरोह रथं पुनः ततो मुमोच नाराचान् सूतपुत्रः परंतपः
evaṃ kṛtvā raṇe karṇa āruroha rathaṃ punaḥ tato mumoca nārācān sūtaputraḥ paraṃtapaḥ
Having done thus in the battle, Karṇa mounted his chariot again; and then the son of the charioteer, that scorcher of foes, loosed iron shafts.
रण में इस प्रकार करके कर्ण फिर रथ पर चढ़ गया; तब परंतप सूतपुत्र ने नाराच छोड़े।
Verse 95
अशक्यं कर्तुम् अन्येन सर्वभूतेषु मानद यद् अकार्षीत् तदा कर्णः संग्रामे भीमदर्शने
aśakyaṃ kartum anyena sarvabhūteṣu mānada yad akārṣīt tadā karṇaḥ saṃgrāme bhīmadarśane
That which could not be done by any other among all beings, O bestower of honour, Karṇa then did in that dread-looking battle.
हे मानद! समस्त प्राणियों में जो दूसरे से नहीं किया जा सकता था, वह कर्ण ने उस भयंकर दिखनेवाले संग्राम में उस समय किया।
Verse 96
स हन्यमानो नाराचैर् धाराभिर् इव पर्वतः गन्धर्वनगराकारः पुनर् अन्तरधीयत
sa hanyamāno nārācair dhārābhir iva parvataḥ gandharvanagarākāraḥ punar antaradhīyata
He (Ghaṭotkaca), being struck with iron shafts like a mountain by (rain-)streams, resembling a Gandharva city (a mirage), again vanished.
नाराचों से धाराओं द्वारा (आहत) पर्वत के समान आहत होता हुआ वह (घटोत्कच) गन्धर्वनगर (मृगतृष्णा) के समान फिर अन्तर्धान हो गया।
Verse 97
एवं स वै महामायो मायया लाघवेन च अस्त्राणि तानि दिव्यानि जघान रिपुसूदनः
evaṃ sa vai mahāmāyo māyayā lāghavena ca astrāṇi tāni divyāni jaghāna ripusūdanaḥ
Thus that great illusion-wielder (Karṇa), by (countering) illusion and by dexterity, that slayer of foes, destroyed those celestial weapons.
इस प्रकार वह महामायावी रिपुसूदन (कर्ण) माया को (माया से) और लाघव से (प्रत्युत्तर देकर) उन दिव्य अस्त्रों को नष्ट करता रहा।
Verse 98
निहन्यमानेष्व् अस्त्रेषु मायया तेन रक्षसा असंभ्रान्तस् ततः कर्णस् तद् रक्षः प्रत्ययुध्यत
nihanyamāneṣv astreṣu māyayā tena rakṣasā asaṃbhrāntas tataḥ karṇas tad rakṣaḥ pratyayudhyata
When those weapons employed by illusion were destroyed by that Rākṣasa, then Karṇa, unperturbed, fought that Rākṣasa in return.
उस राक्षस द्वारा माया से प्रयुक्त अस्त्रों के नष्ट हो जाने पर तब कर्ण बिना घबराए उस राक्षस से युद्ध करने लगा।
Verse 99
ततः क्रुद्धो महाराज भैमसेनिर् महाबलः चकार बहुधात्मानं भीषयाणो नराधिपान्
tataḥ kruddho mahārāja bhaimasenir mahābalaḥ cakāra bahudhātmānaṃ bhīṣayāṇo narādhipān
Then, enraged, O great king, the mighty son of Bhīmasena made himself manifold, terrifying the kings.
हे महाराज! तब महाबली भीमसेनपुत्र ने क्रुद्ध होकर राजाओं को भयभीत करते हुए अपने को अनेक रूपों में प्रकट किया।
Verse 100
ततो दिग्भ्यः समापेतुः सिंहव्याघ्रतरक्षवः अग्निजिह्वाश् च भुजगा विहगाश् चाप्य् अयोमुखाः
tato digbhyaḥ samāpetuḥ siṃhavyāghratarakṣavaḥ agnijihvāś ca bhujagā vihagāś cāpy ayomukhāḥ
Then from (all) the quarters there came lions, tigers and hyenas, and fire-tongued serpents, and iron-beaked birds.
तब दिशाओं से सिंह, व्याघ्र और लकड़बग्घे, तथा अग्नि के समान जीभवाले सर्प और लोहे की चोंचवाले पक्षी आ पहुँचे।
Verse 101
स कीर्यमाणो निशितैः कर्णचापच्युतैः शरैः नगराद्रिवनप्रख्यस् तत्रैवान्तरधीयत
sa kīryamāṇo niśitaiḥ karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ nagarādrivanaprakhyas tatraivāntaradhīyata
He (Ghaṭotkaca), being assailed with sharp arrows loosed from Karṇa's bow, resembling a city, a mountain or a forest, vanished there itself.
कर्ण के धनुष से छूटे तीखे बाणों से बिखेरा जाता हुआ वह (घटोत्कच) नगर, पर्वत और वन के समान वहीं अन्तर्धान हो गया।
Verse 102
राक्षसाश् च पिशाचाश् च यातुधानाः शलावृकाः ते कर्णं भक्षयिष्यन्तः सर्वतः समुपाद्रवन् अथैनं वाग्भिर् उग्राभिस् त्रासयां चक्रिरे तदा
rākṣasāś ca piśācāś ca yātudhānāḥ śalāvṛkāḥ te karṇaṃ bhakṣayiṣyantaḥ sarvataḥ samupādravan athainaṃ vāgbhir ugrābhis trāsayāṃ cakrire tadā
And Rākṣasas and Piśācas, Yātudhānas and śalāvṛkas (wolves) rushed on all sides, seeking to devour Karṇa; and they then terrified him with fierce words,
और राक्षस, पिशाच, यातुधान और भेड़िये कर्ण को खा जाने की इच्छा से चारों ओर से टूट पड़े; और तब उन्होंने उग्र वचनों से उसे भयभीत करने का प्रयत्न किया —
Verse 103
उद्यतैर् बहुभिर् घोरैर् आयुधैः शोणितोक्षितैः तेषाम् अनेकैर् एकैकं कर्णो विव्याध चाशुगैः
udyatair bahubhir ghorair āyudhaiḥ śoṇitokṣitaiḥ teṣām anekair ekaikaṃ karṇo vivyādha cāśugaiḥ
with many dreadful uplifted weapons smeared with blood; and Karṇa pierced each one of them with many swift arrows.
रक्त से सने, उठे हुए बहुत से घोर अस्त्रों से; किन्तु कर्ण ने उनमें से एक-एक को अनेक शीघ्रगामी बाणों से बींध डाला।
Verse 104
प्रतिहत्य तु तां मायां दिव्येनास्त्रेण राक्षसीम् आजघान हयान् अस्य शरैः संनतपर्वभिः
pratihatya tu tāṃ māyāṃ divyenāstreṇa rākṣasīm ājaghāna hayān asya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
And having warded off that Rākṣasa illusion with a celestial weapon, he struck his (Ghaṭotkaca's) steeds with straight-jointed shafts.
और उस राक्षसी माया को दिव्य अस्त्र से रोककर उसने झुकी गाँठवाले बाणों से उसके (घटोत्कच के) घोड़ों पर प्रहार किया।
Verse 105
ते भग्ना विकृताङ्गाश् च छिन्नपृष्ठाश् च सायकैः वसुधाम् अन्वपद्यन्त पश्यतस् तस्य रक्षसः
te bhagnā vikṛtāṅgāś ca chinnapṛṣṭhāś ca sāyakaiḥ vasudhām anvapadyanta paśyatas tasya rakṣasaḥ
They (the Rākṣasas), broken, their limbs mangled, their backs cut by arrows, fell to the earth in the sight of that Rākṣasa (Ghaṭotkaca).
बाणों से टूटे, विकृत अंगोंवाले और कटी पीठवाले वे (राक्षस) उस राक्षस (घटोत्कच) के देखते-देखते पृथ्वी पर गिर पड़े।
Verse 106
स भग्नमायो हैडिम्बः कर्णं वैकर्तनं ततः एष ते विदधे मृत्युम् इत्य् उक्त्वान्तरधीयत
sa bhagnamāyo haiḍimbaḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tataḥ eṣa te vidadhe mṛtyum ity uktvāntaradhīyata
Then the son of Hiḍimbā, his illusion foiled, (said) to Karṇa the son of the Sun-god (Vaikartana): 'I have appointed thy death,' and, having thus spoken, vanished.
तब माया के विफल हो जाने पर हिडिम्बापुत्र ने सूर्यपुत्र (वैकर्तन) कर्ण से — 'मैंने तेरी मृत्यु का विधान कर दिया है' — ऐसा कहकर अन्तर्धान हो गया।