Adhyaya 139
Drona Parva · 33 verses
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच प्रकाशिते तथा लोके रजसा च तमोवृते समाजग्मुर् अथो वीराः परस्परवधैषिणः
saṃjaya uvāca prakāśite tathā loke rajasā ca tamovṛte samājagmur atho vīrāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ
Sanjaya said: When the world was thus illumined, though wrapped in dust and darkness, the heroes came together, each seeking to slay the other.
संजय बोले — लोक के इस प्रकार प्रकाशित होने पर, यद्यपि वह धूल और अन्धकार से व्याप्त था, वीर एक-दूसरे का वध चाहते हुए एकत्र हुए।
Verse 2
ते समेत्य रणे राजञ् शस्त्रप्रासासिधारिणः परस्परम् उदैक्षन्त परस्परकृतागसः
te sametya raṇe rājañ śastraprāsāsidhāriṇaḥ parasparam udaikṣanta parasparakṛtāgasaḥ
Meeting in battle, O king, wielding weapons, lances and swords, they gazed upon one another, having done offence to one another.
हे राजन्! रण में एकत्र होकर, शस्त्र, प्रास और तलवार धारण किए हुए, एक-दूसरे का अपराध किए हुए वे परस्पर देखने लगे।
Verse 3
प्रदीपानां सहस्रैश् च दीप्यमानैः समन्ततः विरराज तदा भूमिर् द्यौर् ग्रहैर् इव भारत
pradīpānāṃ sahasraiś ca dīpyamānaiḥ samantataḥ virarāja tadā bhūmir dyaur grahair iva bhārata
With thousands of blazing lamps all around, the earth then shone like the sky with its planets, O Bhārata.
हे भारत! चारों ओर जलते सहस्रों दीपकों से उस समय पृथ्वी ग्रहों से युक्त आकाश के समान शोभा पा रही थी।
Verse 4
उल्काशतैः प्रज्वलितै रणभूमिर् व्यराजत दह्यमानेव लोकानाम् अभावे वै वसुंधरा
ulkāśataiḥ prajvalitai raṇabhūmir vyarājata dahyamāneva lokānām abhāve vai vasuṃdharā
With hundreds of kindled torches the battlefield shone, as though the earth were burning at the dissolution of the worlds.
सैकड़ों जलती उल्काओं से रणभूमि ऐसी शोभा पा रही थी, मानो लोकों के प्रलय में पृथ्वी जल रही हो।
Verse 5
प्रादीप्यन्त दिशः सर्वाः प्रदीपैस् तैः समन्ततः वर्षाप्रदोषे खद्योतैर् वृता वृक्षा इवाबभुः
prādīpyanta diśaḥ sarvāḥ pradīpais taiḥ samantataḥ varṣāpradoṣe khadyotair vṛtā vṛkṣā ivābabhuḥ
All the quarters were lit up by those lamps everywhere, and shone like trees covered with fireflies in the evening of the rainy season.
उन दीपकों से चारों ओर समस्त दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं, और वर्षा की सन्ध्या में जुगनुओं से ढँके वृक्षों के समान शोभा पाने लगीं।
Verse 6
असज्जन्त ततो वीरा वीरेष्व् एव पृथक् पृथक् नागा नागैः समाजग्मुस् तुरगाः सह वाजिभिः
asajjanta tato vīrā vīreṣv eva pṛthak pṛthak nāgā nāgaiḥ samājagmus turagāḥ saha vājibhiḥ
Then the heroes closed with heroes, each apart; elephants met with elephants, and steeds with steeds.
तब वीर अलग-अलग वीरों से भिड़ गए; हाथी हाथियों से और घोड़े घोड़ों से मिल गए।
Verse 7
रथा रथवरैर् एव समाजग्मुर् मुदान्विताः तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे पुत्रस्य तव शासनात्
rathā rathavarair eva samājagmur mudānvitāḥ tasmin rātrimukhe ghore putrasya tava śāsanāt
Chariots met with excellent chariots, filled with joy, in that dreadful nightfall, by the command of thy son.
उस घोर रात्रि के मुख में तुम्हारे पुत्र की आज्ञा से हर्ष से भरे रथ श्रेष्ठ रथों से भिड़ गए।
Verse 8
ततो ऽर्जुनो महाराज कौरवाणाम् अनीकिनीम् व्यधमत् त्वरया युक्तः क्षपयन् सर्वपार्थिवान्
tato 'rjuno mahārāja kauravāṇām anīkinīm vyadhamat tvarayā yuktaḥ kṣapayan sarvapārthivān
Then Arjuna, O great king, applying himself with speed, blew away the host of the Kauravas, destroying all the kings.
हे महाराज! तब शीघ्रता से युक्त अर्जुन ने समस्त राजाओं का संहार करते हुए कौरवों की सेना को उड़ा दिया।
Verse 9
धृतराष्ट्र उवाच तस्मिन् प्रविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम् अमृष्यमाणे दुर्धर्षे किं व आसीन् मनस् तदा
dhṛtarāṣṭra uvāca tasmin praviṣṭe saṃrabdhe mama putrasya vāhinīm amṛṣyamāṇe durdharṣe kiṃ va āsīn manas tadā
Dhṛtarāṣṭra said: When he, wrathful and unbearable, that unassailable one, had entered my son's host, what then was your mind?
धृतराष्ट्र बोले — जब वह क्रुद्ध, असहनशील, दुर्धर्ष (अर्जुन) मेरे पुत्र की सेना में घुस गया, तब तुम्हारा मन कैसा हुआ?
Verse 10
किम् अमन्यन्त सैन्यानि प्रविष्टे शत्रुतापने दुर्योधनश् च किं कृत्यं प्राप्तकालम् अमन्यत
kim amanyanta sainyāni praviṣṭe śatrutāpane duryodhanaś ca kiṃ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata
What did the troops think, when that scorcher of foes had entered? And what did Duryodhana deem fit to be done at that hour?
उस शत्रुतापन के घुस जाने पर सेनाओं ने क्या सोचा? और दुर्योधन ने उस समय क्या करना उचित समझा?
Verse 11
के चैनं समरे वीरं प्रत्युद्ययुर् अरिंदमम् के ऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं के च द्रोणस्य सव्यतः
ke cainaṃ samare vīraṃ pratyudyayur ariṃdamam ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ ke ca droṇasya savyataḥ
And who advanced against that hero, that tamer of foes, in the battle? Who guarded Droṇa's right wheel, and who his left?
और उस वीर अरिंदम का रण में किन लोगों ने सामना किया? किसने द्रोण के दाहिने पहिये की और किसने बाएँ की रक्षा की?
Verse 12
के पृष्ठतो ऽस्य ह्य् अभवन् वीरा वीरस्य युध्यतः के पुरस्ताद् अगच्छन्त निघ्नतः शात्रवान् रणे
ke pṛṣṭhato 'sya hy abhavan vīrā vīrasya yudhyataḥ ke purastād agacchanta nighnataḥ śātravān raṇe
Who were behind that hero as he fought? Who went before him as he slew the foes in battle?
युद्ध करते उस वीर के पीछे कौन वीर रहे? शत्रुओं का वध करते हुए उसके आगे कौन चले?
Verse 13
यत् प्राविशन् महेष्वासः पाञ्चालान् अपराजितः नृत्यन्न् इव नरव्याघ्रो रथमार्गेषु वीर्यवान्
yat prāviśan maheṣvāsaḥ pāñcālān aparājitaḥ nṛtyann iva naravyāghro rathamārgeṣu vīryavān
When that mighty archer, unconquered, entered among the Pāñcālas — that tiger among men, valorous, as though dancing along the chariot-tracks —
जब वह अपराजित महाधनुर्धर, नरव्याघ्र, पराक्रमी, रथमार्गों पर मानो नृत्य करता हुआ पाञ्चालों में घुसा —
Verse 14
ददाह च शरैर् द्रोणः पाञ्चालानां रथव्रजान् धूमकेतुर् इव क्रुद्धः स कथं मृत्युम् ईयिवान्
dadāha ca śarair droṇaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān dhūmaketur iva kruddhaḥ sa kathaṃ mṛtyum īyivān
and Droṇa with his arrows burned the throngs of Pāñcāla cars, wrathful as the comet — how did he meet his death?
और धूमकेतु के समान क्रुद्ध द्रोण ने अपने बाणों से पाञ्चालों के रथसमूहों को भस्म कर दिया — वह मृत्यु को कैसे प्राप्त हुए?
Verse 15
अव्यग्रान् एव हि परान् कथयस्य् अपराजितान् हतांश् चैव विषण्णांश् च विप्रकीर्णांश् च शंससि रथिनो विरथांश् चैव कृतान् युद्धेषु मामकान्
avyagrān eva hi parān kathayasy aparājitān hatāṃś caiva viṣaṇṇāṃś ca viprakīrṇāṃś ca śaṃsasi rathino virathāṃś caiva kṛtān yuddheṣu māmakān
Thou tellest of the foes as unagitated and unconquered; but of mine thou tellest as slain, dejected and scattered, and (that) the car-warriors were made carless in the battles.
तुम शत्रुओं को तो अविचल और अपराजित बताते हो; किन्तु मेरे योद्धाओं को मारा गया, विषण्ण और बिखरा हुआ बताते हो, और यह भी कि युद्धों में मेरे रथी विरथ कर दिए गए।
Verse 16
संजय उवाच द्रोणस्य मतम् आज्ञाय योद्धुकामस्य तां निशाम् दुर्योधनो महाराज वश्यान् भ्रातॄन् अभाषत
saṃjaya uvāca droṇasya matam ājñāya yoddhukāmasya tāṃ niśām duryodhano mahārāja vaśyān bhrātṝn abhāṣata
Sanjaya said: Knowing the mind of Droṇa, who wished to fight that night, Duryodhana, O great king, addressed his obedient brothers —
संजय बोले — उस रात्रि युद्ध की इच्छा रखनेवाले द्रोण के मत को जानकर, हे महाराज! दुर्योधन ने अपने आज्ञाकारी भाइयों से कहा —
Verse 17
विकर्णं चित्रसेनं च महाबाहुं च कौरवम् दुर्धर्षं दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगाः
vikarṇaṃ citrasenaṃ ca mahābāhuṃ ca kauravam durdharṣaṃ dīrghabāhuṃ ca ye ca teṣāṃ padānugāḥ
Vikarṇa, Citrasena, and the mighty-armed Kaurava, and Durdharṣa and Dīrghabāhu, and those who were their followers:
विकर्ण, चित्रसेन, महाबाहु कौरव, दुर्धर्ष और दीर्घबाहु, तथा जो उनके अनुगामी थे, उनसे —
Verse 18
द्रोणं यत्ताः पराक्रान्ताः सर्वे रक्षत पृष्ठतः हार्दिक्यो दक्षिणं चक्रं शल्यश् चैवोत्तरं तथा
droṇaṃ yattāḥ parākrāntāḥ sarve rakṣata pṛṣṭhataḥ hārdikyo dakṣiṇaṃ cakraṃ śalyaś caivottaraṃ tathā
'Ye all, striving and valiant, guard Droṇa from behind. Let Hārdikya (Kṛtavarman guard) his right wheel, and Śalya likewise his left.'
तुम सब यत्नशील और पराक्रमी होकर पीछे से द्रोण की रक्षा करो; हार्दिक्य (कृतवर्मा) दाहिने पहिये की और शल्य बाएँ की रक्षा करें।
Verse 19
त्रिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथाः तांश् चैव सर्वान् पुत्रस् ते समचोदयद् अग्रतः
trigartānāṃ ca ye śūrā hataśiṣṭā mahārathāḥ tāṃś caiva sarvān putras te samacodayad agrataḥ
'And those heroes of the Trigartas, the great car-warriors that survived the slaughter' — all these thy son urged forward.
और त्रिगर्तों के जो शूर महारथी वध से बचे थे, उन सबको भी तुम्हारे पुत्र ने आगे प्रेरित किया।
Verse 20
आचार्यो हि सुसंयत्तो भृशं यत्ताश् च पाण्डवाः तं रक्षत सुसंयत्ता निघ्नन्तं शात्रवान् रणे
ācāryo hi susaṃyatto bhṛśaṃ yattāś ca pāṇḍavāḥ taṃ rakṣata susaṃyattā nighnantaṃ śātravān raṇe
'The preceptor is well-equipped, and the Pāṇḍavas are exceedingly intent; guard him, well-arrayed, as he slays the foes in battle.'
आचार्य भलीभाँति सुसज्जित हैं और पाण्डव भी अत्यन्त यत्नशील हैं; तुम सुसज्जित होकर शत्रुओं का वध करते हुए उनकी रक्षा करो।
Verse 21
द्रोणो हि बलवान् युद्धे क्षिप्रहस्तः पराक्रमी निर्जयेत् त्रिदशान् युद्धे किम् उ पार्थान् ससोमकान्
droṇo hi balavān yuddhe kṣiprahastaḥ parākramī nirjayet tridaśān yuddhe kim u pārthān sasomakān
'For Droṇa is mighty in battle, swift-handed and valorous; he could conquer even the gods in war — how much more the Pārthas with the Somakas!'
क्योंकि द्रोण युद्ध में बलवान, शीघ्रहस्त और पराक्रमी हैं; वे युद्ध में देवताओं को भी जीत सकते हैं, फिर सोमकों सहित पार्थों की तो बात ही क्या!
Verse 22
ते यूयं सहिताः सर्वे भृशं यत्ता महारथाः द्रोणं रक्षत पाञ्चाल्याद् धृष्टद्युम्नान् महारथात्
te yūyaṃ sahitāḥ sarve bhṛśaṃ yattā mahārathāḥ droṇaṃ rakṣata pāñcālyād dhṛṣṭadyumnān mahārathāt
'Therefore all of you together, ye great car-warriors, exceedingly striving, guard Droṇa from the Pāñcāla, the great car-warrior Dhṛṣṭadyumna.'
इसलिए हे महारथियो! तुम सब मिलकर अत्यन्त यत्नशील होकर पाञ्चाल के महारथी धृष्टद्युम्न से द्रोण की रक्षा करो।
Verse 23
पाण्डवेयेषु सैन्येषु योधं पश्याम्य् अहं न तम् यो जयेत रणे द्रोणं धृष्टद्युम्नाद् ऋते नृपाः
pāṇḍaveyeṣu sainyeṣu yodhaṃ paśyāmy ahaṃ na tam yo jayeta raṇe droṇaṃ dhṛṣṭadyumnād ṛte nṛpāḥ
'Among the Pāṇḍava troops I see no warrior, O kings, who could conquer Droṇa in battle save Dhṛṣṭadyumna.'
हे राजाओ! पाण्डव सेनाओं में मुझे वह योद्धा दिखाई नहीं देता जो धृष्टद्युम्न को छोड़कर रण में द्रोण को जीत सके।
Verse 24
तस्य सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम् स गुप्तः सोमकान् हन्यात् सृञ्जयांश् च सराजकान्
tasya sarvātmanā manye bhāradvājasya rakṣaṇam sa guptaḥ somakān hanyāt sṛñjayāṃś ca sarājakān
'Therefore I think that Bharadvāja's son (Droṇa) should be guarded with all one's soul. Guarded, he shall slay the Somakas and the Sṛñjayas together with their kings.'
इसलिए मैं सम्पूर्ण मन से भारद्वाजपुत्र (द्रोण) की रक्षा करना उचित मानता हूँ। रक्षित होकर वे राजाओं सहित सोमकों और सृञ्जयों का वध करेंगे।
Verse 25
सृञ्जयेष्व् अथ सर्वेषु निहतेषु चमूमुखे धृष्टद्युम्नं रणे द्रौणिर् नाशयिष्यत्य् असंशयम्
sṛñjayeṣv atha sarveṣu nihateṣu camūmukhe dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe drauṇir nāśayiṣyaty asaṃśayam
'And when all the Sṛñjayas are slain at the head of the host, Drauṇi (Aśvatthāman) shall surely destroy Dhṛṣṭadyumna in battle.'
और सेना के अग्रभाग में समस्त सृञ्जयों के मारे जाने पर द्रौणि (अश्वत्थामा) निस्सन्देह रण में धृष्टद्युम्न का नाश कर देगा।
Verse 26
तथार्जुनं रणे कर्णो विजेष्यति महारथः भीमसेनम् अहं चापि युद्धे जेष्यामि दंशितः
tathārjunaṃ raṇe karṇo vijeṣyati mahārathaḥ bhīmasenam ahaṃ cāpi yuddhe jeṣyāmi daṃśitaḥ
'Likewise Karṇa, the great car-warrior, shall vanquish Arjuna in battle; and I too, mailed, shall conquer Bhīmasena in the fight.'
उसी प्रकार महारथी कर्ण रण में अर्जुन को जीतेगा; और मैं भी कवच पहने हुए युद्ध में भीमसेन को जीतूँगा।
Verse 27
सो ऽयं मम जयो व्यक्तं दीर्घकालं भविष्यति तस्माद् रक्षत संग्रामे द्रोणम् एव महारथाः
so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ dīrghakālaṃ bhaviṣyati tasmād rakṣata saṃgrāme droṇam eva mahārathāḥ
'Thus this victory of mine shall clearly endure for long. Therefore, ye great car-warriors, guard Droṇa alone in the battle.'
इस प्रकार मेरी यह विजय स्पष्ट ही दीर्घकाल तक टिकी रहेगी। इसलिए हे महारथियो! संग्राम में केवल द्रोण की ही रक्षा करो।
Verse 28
इत्य् उक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस् तव व्यादिदेश ततः सैन्यं तस्मिंस् तमसि दारुणे
ity uktvā bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava vyādideśa tataḥ sainyaṃ tasmiṃs tamasi dāruṇe
Having thus spoken, O best of the Bharatas, thy son Duryodhana then arrayed the host in that dreadful darkness.
हे भरतश्रेष्ठ! ऐसा कहकर तुम्हारे पुत्र दुर्योधन ने उस दारुण अन्धकार में सेना को व्यवस्थित किया।
Verse 29
ततः प्रववृते युद्धं रात्रौ तद् भरतर्षभ उभयोः सेनयोर् घोरं विजयं प्रति काङ्क्षिणोः
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ rātrau tad bharatarṣabha ubhayoḥ senayor ghoraṃ vijayaṃ prati kāṅkṣiṇoḥ
Then that battle of the night raged on, O bull of the Bharatas, dreadful between the two armies, each longing for victory.
हे भरतर्षभ! तब रात्रि में विजय की आकांक्षा रखनेवाली दोनों सेनाओं के बीच वह घोर युद्ध चलने लगा।
Verse 30
अर्जुनः कौरवं सैन्यम् अर्जुनं चापि कौरवाः नानाशस्त्रसमावापैर् अन्योन्यं पर्यपीडयन्
arjunaḥ kauravaṃ sainyam arjunaṃ cāpi kauravāḥ nānāśastrasamāvāpair anyonyaṃ paryapīḍayan
Arjuna (assailed) the Kaurava host, and the Kauravas Arjuna; they afflicted one another with the discharge of various weapons.
अर्जुन ने कौरव सेना को और कौरवों ने अर्जुन को — नाना प्रकार के शस्त्रों के प्रहार से उन्होंने एक-दूसरे को पीड़ित किया।
Verse 31
द्रौणिः पाञ्चालराजानं भारद्वाजश् च सृञ्जयान् छादयाम् आसतुः संख्ये शरैः संनतपर्वभिः
drauṇiḥ pāñcālarājānaṃ bhāradvājaś ca sṛñjayān chādayām āsatuḥ saṃkhye śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
Drauṇi covered the Pāñcāla king (with arrows), and Bharadvāja's son the Sṛñjayas, in battle with straight-jointed shafts.
द्रौणि ने पाञ्चालराज को और भारद्वाजपुत्र ने सृञ्जयों को संग्राम में झुकी गाँठवाले बाणों से ढँक दिया।
Verse 32
पाण्डुपाञ्चालसेनानां कौरवाणां च मारिष आसीन् निष्टानको घोरो निघ्नताम् इतरेतरम्
pāṇḍupāñcālasenānāṃ kauravāṇāṃ ca māriṣa āsīn niṣṭānako ghoro nighnatām itaretaram
Of the Pāṇḍu-Pāñcāla armies and of the Kauravas, O sir, there arose a dreadful din as they slew one another.
हे मारिष! पाण्डु-पाञ्चाल सेनाओं और कौरवों के बीच, एक-दूसरे का वध करते हुए, घोर कोलाहल उठ रहा था।
Verse 33
नैवास्माभिर् न पूर्वैर् नो दृष्टं पूर्वं तथाविधम् युद्धं यादृशम् एवासीत् तां रात्रिं सुमहाभयम्
naivāsmābhir na pūrvair no dṛṣṭaṃ pūrvaṃ tathāvidham yuddhaṃ yādṛśam evāsīt tāṃ rātriṃ sumahābhayam
Neither by us nor by our forefathers was such a battle ever seen before as that which took place that night, most fearful.
न हमने, न हमारे पूर्वजों ने, पहले कभी ऐसा युद्ध देखा था जैसा उस रात्रि हुआ — अत्यन्त भयानक।