Adhyaya 133
Drona Parva · 64 verses
64 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच उदीर्यमाणं तद् दृष्ट्वा पाण्डवानां महद् बलम् अविषह्यं च मन्वानः कर्णं दुर्योधनो ऽब्रवीत्
saṃjaya uvāca udīryamāṇaṃ tad dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahad balam aviṣahyaṃ ca manvānaḥ karṇaṃ duryodhano 'bravīt
Sanjaya said: Beholding that great host of the Pandavas surging up, and deeming it irresistible, Duryodhana said to Karna:
संजय ने कहा — पांडवों की उस उमड़ती महान सेना को देखकर और उसे अविषह्य मानकर दुर्योधन ने कर्ण से कहा —
Verse 2
अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल त्रायस्व समरे कर्ण सर्वान् योधान् महाबल
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala trāyasva samare karṇa sarvān yodhān mahābala
'This hour has come for [the aid of] friends, O lover of friends; save in battle all the warriors, O Karna of mighty strength,'
"हे मित्रवत्सल! यह मित्रों के (सहायता का) समय आ गया है; हे महाबली कर्ण! समर में समस्त योद्धाओं की रक्षा करो —
Verse 3
पाञ्चालैर् मत्स्यकैकेयैः पाण्डवैश् च महारथैः वृतान् समन्तात् संक्रुद्धैर् निःश्वसद्भिर् इवोरगैः
pāñcālair matsyakaikeyaiḥ pāṇḍavaiś ca mahārathaiḥ vṛtān samantāt saṃkruddhair niḥśvasadbhir ivoragaiḥ
'beset on every side by the Panchalas, the Matsyas, the Kaikeyas, and the Pandava mighty car-warriors, enraged, hissing like serpents.'
जो सब ओर से पांचालों, मत्स्यों, कैकेयों तथा क्रुद्ध, फुफकारते सर्पों के समान पांडव महारथियों से घिरे हैं।
Verse 4
एते नदन्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः शक्रोपमाश् च बहवः पाञ्चालानां रथव्रजाः
ete nadanti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ śakropamāś ca bahavaḥ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ
'These Pandavas roar, elated, flushed with victory, and the many bands of Panchala cars, resembling Sakra.'
ये विजय से उल्लसित पांडव हर्षित होकर गरज रहे हैं, और इंद्र के समान पांचालों के अनेक रथ-समूह (गरज रहे हैं)।"
Verse 5
कर्ण उवाच परित्रातुम् इह प्राप्तो यदि पार्थं पुरंदरः तम् अप्य् आशु पराजित्य ततो हन्तास्मि पाण्डवम्
karṇa uvāca paritrātum iha prāpto yadi pārthaṃ puraṃdaraḥ tam apy āśu parājitya tato hantāsmi pāṇḍavam
Karna said: If Purandara (Indra) himself had come here to save Partha, I would swiftly vanquish even him, and then slay the Pandava.
कर्ण ने कहा — यदि यहाँ पार्थ की रक्षा करने स्वयं पुरंदर (इंद्र) भी आ जाएँ, तो उसे भी शीघ्र पराजित कर मैं फिर पांडव को मार डालूँगा।
Verse 6
सत्यं ते प्रतिजानामि समाश्वसिहि भारत हन्तास्मि पाण्डुतनयान् पाञ्चालांश् च समागतान्
satyaṃ te pratijānāmi samāśvasihi bhārata hantāsmi pāṇḍutanayān pāñcālāṃś ca samāgatān
Truly I promise thee: take heart, O Bharata; I shall slay the sons of Pandu and the Panchalas gathered together.
हे भरत! मैं तुमसे सत्य की प्रतिज्ञा करता हूँ, आश्वस्त रहो; एकत्र हुए पांडुपुत्रों और पांचालों को मैं मार डालूँगा।
Verse 7
जयं ते प्रतिजानामि वासवस्येव पावकिः प्रियं तव मया कार्यम् इति जीवामि पार्थिव
jayaṃ te pratijānāmi vāsavasyeva pāvakiḥ priyaṃ tava mayā kāryam iti jīvāmi pārthiva
I promise thee victory, as the son of the Fire-god (Skanda) [promised it] to Vasava (Indra); for I live [only] that thy pleasure may be wrought by me, O king.
हे पार्थिव! जैसे पावकपुत्र (स्कंद) ने वासव (इंद्र) को, वैसे ही मैं तुम्हें विजय की प्रतिज्ञा देता हूँ; क्योंकि मैं जीता ही इसलिए हूँ कि तुम्हारा प्रिय करूँ।
Verse 8
सर्वेषाम् एव पार्थानां फल्गुनो बलवत्तरः तस्यामोघां विमोक्ष्यामि शक्तिं शक्रविनिर्मिताम्
sarveṣām eva pārthānāṃ phalguno balavattaraḥ tasyāmoghāṃ vimokṣyāmi śaktiṃ śakravinirmitām
Of all the Parthas, Phalguna is the strongest; at him I shall loose the unfailing spear (shakti) fashioned by Sakra.
समस्त पार्थों में फाल्गुन सबसे बलवान है; उस पर मैं शक्र (इंद्र) की बनाई अमोघ शक्ति छोड़ूँगा।
Verse 9
तस्मिन् हते महेष्वासे भ्रातरस् तस्य मानद तव वश्या भविष्यन्ति वनं यास्यन्ति वा पुनः
tasmin hate maheṣvāse bhrātaras tasya mānada tava vaśyā bhaviṣyanti vanaṃ yāsyanti vā punaḥ
When that great bowman is slain, O bestower of honour, his brothers will become subject to thee, or will go again to the forest.
हे मानद! उस महाधनुर्धर के मारे जाने पर उसके भाई या तो तुम्हारे वश में हो जाएँगे, या फिर वन को चले जाएँगे।
Verse 10
मयि जीवति कौरव्य विषादं मा कृथाः क्व चित् अहं जेष्यामि समरे सहितान् सर्वपाण्डवान्
mayi jīvati kauravya viṣādaṃ mā kṛthāḥ kva cit ahaṃ jeṣyāmi samare sahitān sarvapāṇḍavān
While I live, O Kaurava, despair not at all anywhere; I shall conquer in battle all the Pandavas together,
हे कौरव्य! मेरे जीवित रहते कहीं विषाद मत करो; मैं समर में एकत्र हुए समस्त पांडवों को जीत लूँगा —
Verse 11
पाञ्चालान् केकयांश् चैव वृष्णींश् चापि समागतान् बाणौघैः शकलीकृत्य तव दास्यामि मेदिनीम्
pāñcālān kekayāṃś caiva vṛṣṇīṃś cāpi samāgatān bāṇaughaiḥ śakalīkṛtya tava dāsyāmi medinīm
and, having reduced to fragments with floods of arrows the Panchalas, the Kekayas, and the Vrishnis gathered together, I shall give thee the earth.
और एकत्र हुए पांचालों, केकयों तथा वृष्णियों को भी बाण-समूहों से टुकड़े-टुकड़े करके मैं तुम्हें पृथ्वी दे दूँगा।
Verse 12
संजय उवाच एवं ब्रुवाणं कर्णं तु कृपः शारद्वतो ऽब्रवीत् स्मयन्न् इव महाबाहुः सूतपुत्रम् इदं वचः
saṃjaya uvāca evaṃ bruvāṇaṃ karṇaṃ tu kṛpaḥ śāradvato 'bravīt smayann iva mahābāhuḥ sūtaputram idaṃ vacaḥ
Sanjaya said: To Karna speaking thus, Kripa the son of Saradvat, the mighty-armed one, as if smiling, spoke this word to the charioteer's son:
संजय ने कहा — इस प्रकार बोलते कर्ण से महाबाहु शारद्वत कृप ने मानो मुस्कराते हुए सूतपुत्र से यह वचन कहा —
Verse 13
शोभनं शोभनं कर्ण सनाथः कुरुपुंगवः त्वया नाथेन राधेय वचसा यदि सिध्यति
śobhanaṃ śobhanaṃ karṇa sanāthaḥ kurupuṃgavaḥ tvayā nāthena rādheya vacasā yadi sidhyati
'Fine, fine, O Karna! With thee for its lord, the bull of the Kurus (Duryodhana) has a protector, if the matter be accomplished by words, O son of Radha.'
"हे कर्ण! सुंदर, सुंदर! हे राधेय! यदि वचनों से ही कार्य सिद्ध हो जाए, तो तुझ नाथ (रक्षक) को पाकर कुरुपुंगव (दुर्योधन) सनाथ है।
Verse 14
बहुशः कत्थसे कर्ण कौरव्यस्य समीपतः न तु ते विक्रमः कश् चिद् दृश्यते बलम् एव वा
bahuśaḥ katthase karṇa kauravyasya samīpataḥ na tu te vikramaḥ kaś cid dṛśyate balam eva vā
'Many times dost thou boast, O Karna, in the presence of the Kaurava; yet no prowess of thine, nor any strength, is anywhere seen.'
हे कर्ण! तू कौरव्य के समीप बहुत डींग हाँकता है; किंतु तेरा न कोई पराक्रम दिखता है और न बल।
Verse 15
समागमः पाण्डुसुतैर् दृष्टस् ते बहुशो युधि सर्वत्र निर्जितश् चासि पाण्डवैः सूतनन्दन
samāgamaḥ pāṇḍusutair dṛṣṭas te bahuśo yudhi sarvatra nirjitaś cāsi pāṇḍavaiḥ sūtanandana
'Thy encounters with the sons of Pandu have been seen many times in battle, and everywhere thou hast been vanquished by the Pandavas, O son of the charioteer.'
हे सूतनंदन! युद्ध में पांडुपुत्रों के साथ तेरे अनेक समागम देखे गए, और सर्वत्र तू पांडवों द्वारा पराजित हुआ।
Verse 16
ह्रियमाणे तदा कर्ण गन्धर्वैर् धृतराष्ट्रजे तदायुध्यन्त सैन्यानि त्वम् एकस् तु पलायथाः
hriyamāṇe tadā karṇa gandharvair dhṛtarāṣṭraje tadāyudhyanta sainyāni tvam ekas tu palāyathāḥ
'When Dhritarashtra's son was being carried off by the Gandharvas, O Karna, then the troops fought, but thou alone didst flee.'
हे कर्ण! जब गंधर्व धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) को हर ले जा रहे थे, तब सेनाएँ लड़ीं, किंतु तू अकेला भाग निकला।
Verse 17
विराटनगरे चापि समेताः सर्वकौरवाः पार्थेन निर्जिता युद्धे त्वं च कर्ण सहानुजः
virāṭanagare cāpi sametāḥ sarvakauravāḥ pārthena nirjitā yuddhe tvaṃ ca karṇa sahānujaḥ
'And at the city of Virata too, all the Kauravas gathered were vanquished in battle by Partha, and thou too, O Karna, together with thy younger brothers.'
और विराटनगर में भी एकत्र हुए समस्त कौरव युद्ध में पार्थ द्वारा पराजित हुए, और हे कर्ण! तू भी अनुजों सहित (हारा)।
Verse 18
एकस्याप्य् असमर्थस् त्वं फल्गुनस्य रणाजिरे कथम् उत्सहसे जेतुं सकृष्णान् सर्वपाण्डवान्
ekasyāpy asamarthas tvaṃ phalgunasya raṇājire katham utsahase jetuṃ sakṛṣṇān sarvapāṇḍavān
'Thou art no match even for Phalguna alone on the field of battle; how then dost thou dare to conquer all the Pandavas together with Krishna?'
तू रणभूमि में अकेले फाल्गुन के लिए भी असमर्थ है; फिर कृष्ण सहित समस्त पांडवों को जीतने का साहस कैसे करता है?
Verse 19
अब्रुवन् कर्ण युध्यस्व बहु कत्थसि सूतज अनुक्त्वा विक्रमेद् यस् तु तद् वै सत्पुरुषव्रतम्
abruvan karṇa yudhyasva bahu katthasi sūtaja anuktvā vikramed yas tu tad vai satpuruṣavratam
'Fight without speaking, O Karna; thou boastest much, O son of the charioteer; to show prowess without speaking, that indeed is the vow of good men.'
हे सूतपुत्र! बिना बोले युद्ध कर; तू बहुत डींग हाँकता है; बिना कहे जो पराक्रम करे — वही सत्पुरुषों का व्रत है।
Verse 20
गर्जित्वा सूतपुत्र त्वं शारदाभ्रम् इवाजलम् निष्फलो दृश्यसे कर्ण तच् च राजा न बुध्यते
garjitvā sūtaputra tvaṃ śāradābhram ivājalam niṣphalo dṛśyase karṇa tac ca rājā na budhyate
'Having thundered, O son of the charioteer, like an autumn cloud without water, thou art seen to be fruitless, O Karna; and the king perceives it not.'
हे सूतपुत्र! हे कर्ण! जल-रहित शरद् के मेघ के समान गरजकर तू निष्फल दिखाई देता है; और राजा इसे नहीं समझता।
Verse 21
तावद् गर्जसि राधेय यावत् पार्थं न पश्यसि पुरा पार्थं हि ते दृष्ट्वा दुर्लभं गर्जितं भवेत्
tāvad garjasi rādheya yāvat pārthaṃ na paśyasi purā pārthaṃ hi te dṛṣṭvā durlabhaṃ garjitaṃ bhavet
'So long dost thou thunder, O son of Radha, as thou seest not Partha; once thou hast seen Partha before thee, hard to find will thy thundering be.'
हे राधेय! तू तभी तक गरजता है जब तक पार्थ को नहीं देखता; पार्थ को अपने सामने देख लेने पर तेरा गरजना दुर्लभ हो जाएगा।
Verse 22
त्वम् अनासाद्य तान् बाणान् फल्गुनस्य विगर्जसि पार्थसायकविद्धस्य दुर्लभं गर्जितं भवेत्
tvam anāsādya tān bāṇān phalgunasya vigarjasi pārthasāyakaviddhasya durlabhaṃ garjitaṃ bhavet
'Not having yet met those arrows of Phalguna, thou thunderest; but once pierced by Partha's shafts, hard to find will thy thundering be.'
फाल्गुन के उन बाणों को अभी तक न पाकर तू गरजता है; पार्थ के बाणों से बिंध जाने पर तेरा गरजना दुर्लभ हो जाएगा।
Verse 23
बाहुभिः क्षत्रियाः शूरा वाग्भिः शूरा द्विजातयः धनुषा फल्गुनः शूरः कर्णः शूरो मनोरथैः
bāhubhiḥ kṣatriyāḥ śūrā vāgbhiḥ śūrā dvijātayaḥ dhanuṣā phalgunaḥ śūraḥ karṇaḥ śūro manorathaiḥ
'Kshatriyas are heroes with their arms, the twice-born heroes with their words; Phalguna is a hero with his bow, Karna a hero in his fancies.'
क्षत्रिय शूर भुजाओं से होते हैं, द्विजाति (ब्राह्मण) शूर वचनों से; फाल्गुन धनुष से शूर है, और कर्ण मनोरथों में शूर है।"
Verse 24
एवं परुषितस् तेन तदा शारद्वतेन सः कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः कृपं वाक्यम् अथाब्रवीत्
evaṃ paruṣitas tena tadā śāradvatena saḥ karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kṛpaṃ vākyam athābravīt
Thus reviled by that son of Saradvat, Karna, that best of strikers, then spoke this word to Kripa:
उस शारद्वत (कृप) द्वारा इस प्रकार कठोर वचन कहे जाने पर प्रहारकों में श्रेष्ठ कर्ण ने कृप से यह वचन कहा —
Verse 25
शूरा गर्जन्ति सततं प्रावृषीव बलाहकाः फलं चाशु प्रयच्छन्ति बीजम् उप्तम् ऋताव् इव
śūrā garjanti satataṃ prāvṛṣīva balāhakāḥ phalaṃ cāśu prayacchanti bījam uptam ṛtāv iva
'Heroes ever thunder, like storm-clouds in the rains, and swiftly bring forth their fruit, like seed sown in season.'
"शूर सदा वर्षा ऋतु के मेघों के समान गरजते हैं, और ऋतु में बोए बीज के समान शीघ्र फल भी देते हैं।
Verse 26
दोषम् अत्र न पश्यामि शूराणां रणमूर्धनि तत् तद् विकत्थमानानां भारं चोद्वहतां मृधे
doṣam atra na paśyāmi śūrāṇāṃ raṇamūrdhani tat tad vikatthamānānāṃ bhāraṃ codvahatāṃ mṛdhe
'I see no fault in this, that heroes at the head of battle, each boasting his own [prowess], should also bear the burden in the fray.'
इसमें मुझे कोई दोष नहीं दिखता कि रण के मुख पर शूर अपना-अपना (पराक्रम) बखानते हुए युद्ध में भार भी वहन करें।
Verse 27
यं भारं पुरुषो वोढुं मनसा हि व्यवस्यति दैवम् अस्य ध्रुवं तत्र साहाय्यायोपपद्यते
yaṃ bhāraṃ puruṣo voḍhuṃ manasā hi vyavasyati daivam asya dhruvaṃ tatra sāhāyyāyopapadyate
'Whatever burden a man resolves in his mind to bear, destiny surely comes to his aid therein.'
जिस भार को पुरुष मन से वहन करने का निश्चय करता है, वहाँ निश्चय ही दैव उसकी सहायता के लिए आ उपस्थित होता है।
Verse 28
व्यवसायद्वितीयो ऽहं मनसा भारम् उद्वहन् गर्जामि यद्य् अहं विप्र तव किं तत्र नश्यति
vyavasāyadvitīyo 'haṃ manasā bhāram udvahan garjāmi yady ahaṃ vipra tava kiṃ tatra naśyati
'Bearing the burden in my mind, with resolve for my second, if I thunder, O Brahmana, what of thine is lost thereby?'
हे विप्र! निश्चय को अपना सहायक बनाकर मन से भार वहन करते हुए यदि मैं गरजता हूँ, तो इसमें तुम्हारा क्या नष्ट होता है?
Verse 29
वृथा शूरा न गर्जन्ति सजला इव तोयदाः सामर्थ्यम् आत्मनो ज्ञात्वा ततो गर्जन्ति पण्डिताः
vṛthā śūrā na garjanti sajalā iva toyadāḥ sāmarthyam ātmano jñātvā tato garjanti paṇḍitāḥ
'Heroes do not thunder in vain, like clouds charged with water; knowing their own capacity, the wise thereupon thunder.'
शूर जल भरे मेघों के समान व्यर्थ नहीं गरजते; अपने सामर्थ्य को जानकर ही बुद्धिमान गरजते हैं।
Verse 30
सो ऽहम् अद्य रणे यत्तः सहितौ कृष्णपाण्डवौ उत्सहे तरसा जेतुं ततो गर्जामि गौतम
so 'ham adya raṇe yattaḥ sahitau kṛṣṇapāṇḍavau utsahe tarasā jetuṃ tato garjāmi gautama
'And I, girt this day for the fray, dare to conquer swiftly Krishna and the Pandava together; therefore I thunder, O Gautama.'
हे गौतम! वही मैं आज रण में तत्पर होकर कृष्ण और पांडव (अर्जुन) दोनों को एक साथ वेग से जीतने का साहस रखता हूँ; इसीलिए गरजता हूँ।
Verse 31
पश्य त्वं गर्जितस्यास्य फलं मे विप्र सानुगः हत्वा पाण्डुसुतान् आजौ सहकृष्णान् ससात्वतान् दुर्योधनाय दास्यामि पृथिवीं हतकण्टकाम्
paśya tvaṃ garjitasyāsya phalaṃ me vipra sānugaḥ hatvā pāṇḍusutān ājau sahakṛṣṇān sasātvatān duryodhanāya dāsyāmi pṛthivīṃ hatakaṇṭakām
'Behold thou, O Brahmana, with thy followers, the fruit of this thundering of mine: having slain in battle the sons of Pandu together with Krishna and the Satvatas, I shall give to Duryodhana the earth freed of its thorns.'
हे विप्र! अनुचरों सहित तुम मेरे इस गरजने का फल देखो — रण में कृष्ण और सात्वतों सहित पांडुपुत्रों को मारकर मैं दुर्योधन को निष्कंटक पृथ्वी दूँगा।"
Verse 32
कृप उवाच मनोरथप्रलापो मे न ग्राह्यस् तव सूतज यदा क्षिपसि वै कृष्णौ धर्मराजं च पाण्डवम्
kṛpa uvāca manorathapralāpo me na grāhyas tava sūtaja yadā kṣipasi vai kṛṣṇau dharmarājaṃ ca pāṇḍavam
Kripa said: This raving of thy fancies is not to be accepted by me, O son of the charioteer, when thou dost revile the two Krishnas and the Dharma-king, the Pandava.
कृप ने कहा — हे सूतपुत्र! तेरे मनोरथों का यह प्रलाप मुझे ग्राह्य नहीं, जब तू दोनों कृष्णों और पांडव धर्मराज की निंदा करता है।
Verse 33
ध्रुवस् तत्र जयः कर्ण यत्र युद्धविशारदौ देवगन्धर्वयक्षाणां मनुष्योरगरक्षसाम् दंशितानाम् अपि रणे अजेयौ कृष्णपाण्डवौ
dhruvas tatra jayaḥ karṇa yatra yuddhaviśāradau devagandharvayakṣāṇāṃ manuṣyoragarakṣasām daṃśitānām api raṇe ajeyau kṛṣṇapāṇḍavau
'Victory is assured there, O Karna, where those two skilled in war [stand]; the two Krishnas (Krishna and Arjuna), unconquerable in battle by gods, Gandharvas, Yakshas, men, Uragas or Rakshasas, even when mailed.'
"हे कर्ण! जहाँ वे दोनों युद्धविशारद (खड़े) हैं, वहाँ विजय निश्चित है; वे दोनों कृष्ण (कृष्ण और अर्जुन) कवचधारी होने पर भी रण में देवों, गंधर्वों, यक्षों, मनुष्यों, नागों और राक्षसों के लिए अजेय हैं।
Verse 34
ब्रह्मण्यः सत्यवाग् दान्तो गुरुदैवतपूजकः नित्यं धर्मरतश् चैव कृतास्त्रश् च विशेषतः धृतिमांश् च कृतज्ञश् च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
brahmaṇyaḥ satyavāg dānto gurudaivatapūjakaḥ nityaṃ dharmarataś caiva kṛtāstraś ca viśeṣataḥ dhṛtimāṃś ca kṛtajñaś ca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
'Devoted to Brahmanas, truthful of speech, self-controlled, honouring elders and gods, ever delighting in righteousness, and especially accomplished in arms, firm and grateful, is Yudhishthira the son of Dharma.'
ब्राह्मणभक्त, सत्यवादी, जितेंद्रिय, गुरु और देवताओं का पूजक, सदा धर्म में रत, और विशेषकर अस्त्रनिपुण, धैर्यवान तथा कृतज्ञ है धर्मपुत्र युधिष्ठिर।
Verse 35
भ्रातरश् चास्य बलिनः सर्वास्त्रेषु कृतश्रमाः गुरुवृत्तिरताः प्राज्ञा धर्मनित्या यशस्विनः
bhrātaraś cāsya balinaḥ sarvāstreṣu kṛtaśramāḥ guruvṛttiratāḥ prājñā dharmanityā yaśasvinaḥ
'And his brothers are strong, trained in all weapons, devoted to the service of their elders, wise, ever righteous and glorious;'
और उसके भाई बलवान, समस्त अस्त्रों में श्रमशील (निपुण), गुरुसेवा में रत, प्राज्ञ, नित्य धार्मिक और यशस्वी हैं;
Verse 36
संबन्धिनश् चेन्द्रवीर्याः स्वनुरक्ताः प्रहारिणः धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दौर्मुखिर् जनमेजयः
saṃbandhinaś cendravīryāḥ svanuraktāḥ prahāriṇaḥ dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhir janamejayaḥ
'and his kinsmen, of Indra-like valour, deeply devoted, strikers all: Dhrishtadyumna, Shikhandi, the son of Durmukha, Janamejaya,'
और उसके संबंधी इंद्र-सदृश वीर्य वाले, अत्यंत अनुरक्त, सब प्रहारक हैं — धृष्टद्युम्न, शिखंडी, दुर्मुख का पुत्र, जनमेजय,
Verse 37
चन्द्रसेनो भद्रसेनः कीर्तिधर्मा ध्रुवो धरः वसुचन्द्रो दामचन्द्रः सिंहचन्द्रः सुवेधनः
candraseno bhadrasenaḥ kīrtidharmā dhruvo dharaḥ vasucandro dāmacandraḥ siṃhacandraḥ suvedhanaḥ
'Chandrasena, Bhadrasena, Kirtidharma, Dhruva, Dhara, Vasuchandra, Damachandra, Simhachandra, Suvedhana,'
चंद्रसेन, भद्रसेन, कीर्तिधर्मा, ध्रुव, धर, वसुचंद्र, दामचंद्र, सिंहचंद्र, सुवेधन,
Verse 38
द्रुपदस्य तथा पुत्रा द्रुपदश् च महास्त्रवित् येषाम् अर्थाय संयत्तो मत्स्यराजः सहानुगः
drupadasya tathā putrā drupadaś ca mahāstravit yeṣām arthāya saṃyatto matsyarājaḥ sahānugaḥ
'and the sons of Drupada, and Drupada himself, knower of great weapons, for whose sake the Matsya king with his followers is girt for battle;'
तथा द्रुपद के पुत्र और महास्त्रवेत्ता द्रुपद स्वयं, जिनके लिए मत्स्यराज (विराट) अनुचरों सहित तत्पर है;
Verse 39
शतानीकः सुदशनः श्रुतानीकः श्रुतध्वजः बलानीको जयानीको जयाश्वो रथवाहनः
śatānīkaḥ sudaśanaḥ śrutānīkaḥ śrutadhvajaḥ balānīko jayānīko jayāśvo rathavāhanaḥ
'Shatanika, Sudashana, Shrutanika, Shrutadhvaja, Balanika, Jayanika, Jayashva, Rathavahana,'
शतानीक, सुदशन, श्रुतानीक, श्रुतध्वज, बलानीक, जयानीक, जयाश्व, रथवाहन,
Verse 40
चन्द्रोदयः कामरथो विराटभ्रातरः शुभाः यमौ च द्रौपदेयाश् च राक्षसश् च घटोत्कचः येषाम् अर्थाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते क्षयः
candrodayaḥ kāmaratho virāṭabhrātaraḥ śubhāḥ yamau ca draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ yeṣām arthāya yudhyante na teṣāṃ vidyate kṣayaḥ
'Chandrodaya, Kamaratha, the fair brothers of Virata, the twins and the sons of Draupadi, and the Rakshasa Ghatotkacha, for whose sake they fight, of these there is no destruction.'
चंद्रोदय, कामरथ, विराट के शुभ भाई, दोनों यमज, द्रौपदीपुत्र, और राक्षस घटोत्कच — जिनके लिए वे युद्ध करते हैं, उनका विनाश नहीं होता।
Verse 41
कामं खलु जगत् सर्वं सदेवासुरमानवम् सयक्षराक्षसगणं सभूतभुजगद्विपम् निःशेषम् अस्त्रवीर्येण कुर्यातां भीमफल्गुनौ
kāmaṃ khalu jagat sarvaṃ sadevāsuramānavam sayakṣarākṣasagaṇaṃ sabhūtabhujagadvipam niḥśeṣam astravīryeṇa kuryātāṃ bhīmaphalgunau
'Truly Bhima and Phalguna could, by the might of their weapons, make an utter end of this whole world with its gods, Asuras and men, its hosts of Yakshas and Rakshasas, its creatures, serpents and elephants.'
निश्चय ही भीम और फाल्गुन अपने अस्त्र-बल से देवों, असुरों और मनुष्यों सहित, यक्ष-राक्षस-समूहों सहित, भूतों, सर्पों और हाथियों सहित इस समस्त जगत का निःशेष अंत कर सकते हैं।
Verse 42
युधिष्ठिरश् च पृथिवीं निर्दहेद् घोरचक्षुषा अप्रमेयबलः शौरिर् येषाम् अर्थे च दंशितः कथं तान् संयुगे कर्ण जेतुम् उत्सहसे परान्
yudhiṣṭhiraś ca pṛthivīṃ nirdahed ghoracakṣuṣā aprameyabalaḥ śaurir yeṣām arthe ca daṃśitaḥ kathaṃ tān saṃyuge karṇa jetum utsahase parān
'And Yudhishthira could burn up the earth with his dread glance; and Shauri (Krishna) of immeasurable strength is girt for their sake. How then, O Karna, dost thou dare to conquer those foes in battle?'
और युधिष्ठिर अपनी घोर दृष्टि से पृथ्वी को जला सकते हैं; तथा अप्रमेय बल वाले शौरि (कृष्ण) जिनके लिए कवच धारण किए हैं — हे कर्ण! तू उन शत्रुओं को समर में जीतने का साहस कैसे करता है?
Verse 43
महान् अपनयस् त्व् एष तव नित्यं हि सूतज यस् त्वम् उत्सहसे योद्धुं समरे शौरिणा सह
mahān apanayas tv eṣa tava nityaṃ hi sūtaja yas tvam utsahase yoddhuṃ samare śauriṇā saha
'This is ever a great error of thine, O son of the charioteer, that thou darest to fight in battle with Shauri (Krishna).'
हे सूतपुत्र! यह तेरी सदा की एक बड़ी भूल है कि तू समर में शौरि (कृष्ण) के साथ युद्ध करने का साहस करता है।"
Verse 44
संजय उवाच एवम् उक्तस् तु राधेयः प्रहसन् भरतर्षभ अब्रवीच् च तदा कर्णो गुरुं शारद्वतं कृपम्
saṃjaya uvāca evam uktas tu rādheyaḥ prahasan bharatarṣabha abravīc ca tadā karṇo guruṃ śāradvataṃ kṛpam
Sanjaya said: Thus addressed, the son of Radha, laughing, O bull of the Bharatas, Karna then said to his elder Kripa, the son of Saradvat:
संजय ने कहा — हे भरतर्षभ! इस प्रकार कहे जाने पर राधेय (कर्ण) हँसते हुए तब अपने बड़े (गुरुतुल्य) शारद्वत कृप से बोला —
Verse 45
सत्यम् उक्तं त्वया ब्रह्मन् पाण्डवान् प्रति यद् वचः एते चान्ये च बहवो गुणाः पाण्डुसुतेषु वै
satyam uktaṃ tvayā brahman pāṇḍavān prati yad vacaḥ ete cānye ca bahavo guṇāḥ pāṇḍusuteṣu vai
'True is the word thou hast spoken, O Brahmana, concerning the Pandavas; these and many other virtues indeed are in the sons of Pandu.'
"हे ब्रह्मन्! पांडवों के प्रति तुमने जो वचन कहा, वह सत्य है; पांडुपुत्रों में ये और अन्य बहुत-से गुण निश्चय ही हैं।
Verse 46
अजय्याश् च रणे पार्था देवैर् अपि सवासवैः सदैत्ययक्षगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसैः तथापि पार्थाञ् जेष्यामि शक्त्या वासवदत्तया
ajayyāś ca raṇe pārthā devair api savāsavaiḥ sadaityayakṣagandharvapiśācoragarākṣasaiḥ tathāpi pārthāñ jeṣyāmi śaktyā vāsavadattayā
'And the Parthas are unconquerable in battle even by the gods with Vasava, with the Daityas, Yakshas, Gandharvas, Pisachas, Uragas and Rakshasas; yet even so I shall conquer the Parthas by the spear (shakti) given by Vasava.'
और पार्थ रण में वासव (इंद्र) सहित देवों, तथा दैत्य-यक्ष-गंधर्व-पिशाच-नाग-राक्षसों के लिए भी अजेय हैं; फिर भी वासव की दी हुई शक्ति से मैं पार्थों को जीतूँगा।
Verse 47
ममाप्य् अमोघा दत्तेयं शक्तिः शक्रेण वै द्विज एतया निहनिष्यामि सव्यसाचिनम् आहवे
mamāpy amoghā datteyaṃ śaktiḥ śakreṇa vai dvija etayā nihaniṣyāmi savyasācinam āhave
'This unfailing spear given by Sakra is mine too, O twice-born one; with it I shall slay Savyasachin in battle.'
हे द्विज! शक्र (इंद्र) द्वारा दी गई यह अमोघ शक्ति मेरे पास भी है; इससे मैं रण में सव्यसाची (अर्जुन) को मार डालूँगा।
Verse 48
हते तु पाण्डवे कृष्णो भ्रातरश् चास्य सोदराः अनर्जुना न शक्ष्यन्ति महीं भोक्तुं कथं चन
hate tu pāṇḍave kṛṣṇo bhrātaraś cāsya sodarāḥ anarjunā na śakṣyanti mahīṃ bhoktuṃ kathaṃ cana
'And when the Pandava (Arjuna) is slain, Krishna and his own brothers, without Arjuna, will by no means be able to enjoy the earth.'
और पांडव (अर्जुन) के मारे जाने पर कृष्ण और उसके सहोदर भाई, अर्जुन के बिना, किसी भी प्रकार पृथ्वी का उपभोग न कर सकेंगे।
Verse 49
तेषु नष्टेषु सर्वेषु पृथिवीयं ससागरा अयत्नात् कौरवेयस्य वशे स्थास्यति गौतम
teṣu naṣṭeṣu sarveṣu pṛthivīyaṃ sasāgarā ayatnāt kauraveyasya vaśe sthāsyati gautama
'When all of them are destroyed, this earth with its oceans will, without effort, remain under the sway of the Kaurava, O Gautama.'
हे गौतम! उन सबके नष्ट होने पर यह सागर-सहित पृथ्वी बिना प्रयत्न के ही कौरव (दुर्योधन) के वश में रहेगी।
Verse 50
सुनीतैर् इह सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः एतम् अर्थम् अहं ज्ञात्वा ततो गर्जामि गौतम
sunītair iha sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ etam artham ahaṃ jñātvā tato garjāmi gautama
'By good policy all ends are here accomplished; of this there is no doubt. Knowing this end, I therefore thunder, O Gautama.'
हे गौतम! यहाँ सुनीति से समस्त प्रयोजन सिद्ध होते हैं, इसमें संदेह नहीं; इसी प्रयोजन को जानकर मैं गरजता हूँ।
Verse 51
त्वं तु वृद्धश् च विप्रश् च अशक्तश् चापि संयुगे कृतस्नेहश् च पार्थेषु मोहान् माम् अवमन्यसे
tvaṃ tu vṛddhaś ca vipraś ca aśaktaś cāpi saṃyuge kṛtasnehaś ca pārtheṣu mohān mām avamanyase
'But thou art old, and a Brahmana, and unequal to the fray, and, having conceived affection for the Parthas, out of folly thou despisest me.'
किंतु तुम वृद्ध हो, ब्राह्मण हो, युद्ध में असमर्थ भी हो, और पार्थों पर स्नेह रखने के कारण मोह से मेरा अपमान करते हो।
Verse 52
यद्य् एवं वक्ष्यसे भूयो माम् अप्रियम् इह द्विज ततस् ते खड्गम् उद्यम्य जिह्वां छेत्स्यामि दुर्मते
yady evaṃ vakṣyase bhūyo mām apriyam iha dvija tatas te khaḍgam udyamya jihvāṃ chetsyāmi durmate
'If thou wilt speak again what is unpleasing to me here, O twice-born one, then, raising my sword, I shall cut out thy tongue, O evil-minded one.'
हे द्विज! यदि तुम यहाँ मुझे फिर कोई अप्रिय वचन कहोगे, तो हे दुर्बुद्धि! तलवार उठाकर मैं तुम्हारी जीभ काट डालूँगा।
Verse 53
यच् चापि पाण्डवान् विप्र स्तोतुम् इच्छसि संयुगे भीषयन् सर्वसैन्यानि कौरवेयाणि दुर्मते अत्रापि शृणु मे वाक्यं यथावद् गदतो द्विज
yac cāpi pāṇḍavān vipra stotum icchasi saṃyuge bhīṣayan sarvasainyāni kauraveyāṇi durmate atrāpi śṛṇu me vākyaṃ yathāvad gadato dvija
'And whereas thou wishest to praise the Pandavas in the battle, frightening all the Kaurava troops, O evil-minded one, hear thou here too my word, spoken as it should be, O twice-born one:'
और हे दुर्बुद्धि! हे द्विज! जो तुम समस्त कौरव सेनाओं को भयभीत करते हुए युद्ध में पांडवों की स्तुति करना चाहते हो, इस विषय में भी मेरा यथार्थ वचन सुनो —
Verse 54
दुर्योधनश् च द्रोणश् च शकुनिर् दुर्मुखो जयः दुःशासनो वृषसेनो मद्रराजस् त्वम् एव च सोमदत्तश् च भूरिश् च तथा द्रौणिर् विविंशतिः
duryodhanaś ca droṇaś ca śakunir durmukho jayaḥ duḥśāsano vṛṣaseno madrarājas tvam eva ca somadattaś ca bhūriś ca tathā drauṇir viviṃśatiḥ
'Duryodhana and Drona, Shakuni, Durmukha, Jaya, Duhshasana, Vrishasena, the king of the Madras (Salya) and thyself, Somadatta and Bhuri, and likewise Drauni and Vivimshati,'
दुर्योधन, द्रोण, शकुनि, दुर्मुख, जय, दुःशासन, वृषसेन, मद्रराज (शल्य) और तुम स्वयं, सोमदत्त, भूरि, तथा द्रोणपुत्र और विविंशति —
Verse 55
तिष्ठेयुर् दंशिता यत्र सर्वे युद्धविशारदाः जयेद् एतान् रणे को नु शक्रतुल्यबलो ऽप्य् अरिः
tiṣṭheyur daṃśitā yatra sarve yuddhaviśāradāḥ jayed etān raṇe ko nu śakratulyabalo 'py ariḥ
'where all these, skilled in war, stand mailed, what foe, even one equal in strength to Sakra, could conquer them in battle?'
जहाँ ये सब युद्धविशारद कवच धारण किए खड़े हों, वहाँ इन्हें रण में कौन-सा शत्रु, चाहे शक्र के तुल्य बल वाला हो, जीत सकता है?
Verse 56
शूराश् च हि कृतास्त्राश् च बलिनः स्वर्गलिप्सवः धर्मज्ञा युद्धकुशला हन्युर् युद्धे सुरान् अपि
śūrāś ca hi kṛtāstrāś ca balinaḥ svargalipsavaḥ dharmajñā yuddhakuśalā hanyur yuddhe surān api
'For they are heroes, trained in arms, strong, longing for heaven, knowers of duty and skilled in war; they could slay in battle even the gods.'
क्योंकि वे शूर, अस्त्रनिपुण, बलवान, स्वर्ग की लालसा वाले, धर्मज्ञ और युद्धकुशल हैं; वे युद्ध में देवों को भी मार सकते हैं।
Verse 57
एते स्थास्यन्ति संग्रामे पाण्डवानां वधार्थिनः जयम् आकाङ्क्षमाणा हि कौरवेयस्य दंशिताः
ete sthāsyanti saṃgrāme pāṇḍavānāṃ vadhārthinaḥ jayam ākāṅkṣamāṇā hi kauraveyasya daṃśitāḥ
'These will stand in the fray, seeking the slaughter of the Pandavas, mailed and longing for the victory of the Kaurava.'
ये कौरव की विजय की कामना करते हुए, कवच धारण किए, पांडवों के वध के इच्छुक होकर संग्राम में डटे रहेंगे।
Verse 58
दैवायत्तम् अहं मन्ये जयं सुबलिनाम् अपि यत्र भीष्मो महाबाहुः शेते शरशताचितः
daivāyattam ahaṃ manye jayaṃ subalinām api yatra bhīṣmo mahābāhuḥ śete śaraśatācitaḥ
'I deem that victory rests with destiny, even for the very strong; for there lies the mighty-armed Bhishma, covered with a hundred arrows.'
मैं अत्यंत बलवानों की भी विजय दैव के अधीन मानता हूँ; क्योंकि जहाँ महाबाहु भीष्म सैकड़ों बाणों से बिंधे हुए पड़े हैं —
Verse 59
विकर्णश् चित्रसेनश् च बाह्लीको ऽथ जयद्रथः भूरिश्रवा जयश् चैव जलसंधः सुदक्षिणः
vikarṇaś citrasenaś ca bāhlīko 'tha jayadrathaḥ bhūriśravā jayaś caiva jalasaṃdhaḥ sudakṣiṇaḥ
'Vikarna and Chitrasena, and Bahlika, and Jayadratha, Bhurisravas and Jaya, Jalasandha, Sudakshina,'
विकर्ण और चित्रसेन, बाह्लीक, जयद्रथ, भूरिश्रवा और जय, जलसंध, सुदक्षिण,
Verse 60
शलश् च रथिनां श्रेष्ठो भगदत्तश् च वीर्यवान् एते चान्ये च राजानो देवैर् अपि सुदुर्जयाः
śalaś ca rathināṃ śreṣṭho bhagadattaś ca vīryavān ete cānye ca rājāno devair api sudurjayāḥ
'and Shala, that best of car-warriors, and the valiant Bhagadatta, these and other kings, hard to conquer even by the gods,'
रथियों में श्रेष्ठ शल, और पराक्रमी भगदत्त — ये और अन्य राजा, जो देवों के लिए भी अत्यंत दुर्जय थे,
Verse 61
निहताः समरे शूराः पाण्डवैर् बलवत्तराः किम् अन्यद् दैवसंयोगान् मन्यसे पुरुषाधम
nihatāḥ samare śūrāḥ pāṇḍavair balavattarāḥ kim anyad daivasaṃyogān manyase puruṣādhama
'those heroes, stronger [than others], have been slain in battle by the Pandavas. What else, O basest of men, dost thou deem it but the working of destiny?'
वे औरों से भी बलवान शूर समर में पांडवों द्वारा मारे गए। हे पुरुषाधम! इसे दैव के संयोग के सिवा तुम और क्या मानते हो?
Verse 62
यांश् च तान् स्तौषि सततं दुर्योधनरिपून् द्विज तेषाम् अपि हताः शूराः शतशो ऽथ सहस्रशः
yāṃś ca tān stauṣi satataṃ duryodhanaripūn dvija teṣām api hatāḥ śūrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
'And of those foes of Duryodhana whom thou ceaselessly praisest, O twice-born one, of them too heroes have been slain by the hundred and by the thousand.'
हे द्विज! जिन दुर्योधन के शत्रुओं की तुम सदा स्तुति करते हो, उनके भी सैकड़ों-हज़ारों शूर मारे गए।
Verse 63
क्षीयन्ते सर्वसैन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह प्रभावं नात्र पश्यामि पाण्डवानां कथं चन
kṣīyante sarvasainyāni kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha prabhāvaṃ nātra paśyāmi pāṇḍavānāṃ kathaṃ cana
'The hosts of the Kurus, together with the Pandavas, are being destroyed on both sides; I see no special power of the Pandavas anywhere.'
पांडवों सहित कुरुओं की समस्त सेनाएँ (दोनों ओर) क्षीण हो रही हैं; इसमें मैं पांडवों का कोई विशेष प्रभाव किसी प्रकार नहीं देखता।
Verse 64
यांस् तान् बलवतो नित्यं मन्यसे त्वं द्विजाधम यतिष्ये ऽहं यथाशक्ति योद्धुं तैः सह संयुगे दुर्योधनहितार्थाय जयो दैवे प्रतिष्ठितः
yāṃs tān balavato nityaṃ manyase tvaṃ dvijādhama yatiṣye 'haṃ yathāśakti yoddhuṃ taiḥ saha saṃyuge duryodhanahitārthāya jayo daive pratiṣṭhitaḥ
'Those whom thou ever deemest strong, O basest of the twice-born, against them I shall strive to the best of my power to fight in battle; for Duryodhana's good, victory rests upon destiny.'
हे द्विजाधम! जिन्हें तुम सदा बलवान मानते हो, उनके साथ संग्राम में मैं यथाशक्ति युद्ध करने का यत्न करूँगा; दुर्योधन के हित के लिए — विजय तो दैव पर निर्भर है।"