Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 120

Drona Parva · 89 verses

89 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच तदवस्थे हते तस्मिन् भूरिश्रवसि कौरवे यथा भूयो ऽभवद् युद्धं तन् ममाचक्ष्व संजय

    dhṛtarāṣṭra uvāca tadavasthe hate tasmin bhūriśravasi kaurave yathā bhūyo 'bhavad yuddhaṃ tan mamācakṣva saṃjaya

    Dhritarashtra said: That Kaurava Bhurishravas being slain in that state, how did the battle again proceed? Tell me that, O Sanjaya.

    धृतराष्ट्र ने कहा — उस अवस्था में उस कौरव भूरिश्रवा के मारे जाने पर फिर युद्ध जैसे हुआ, वह मुझे बताओ, हे संजय।

  2. Verse 2

    संजय उवाच भूरिश्रवसि संक्रान्ते परलोकाय भारत वासुदेवं महाबाहुर् अर्जुनः समचूचुदत्

    saṃjaya uvāca bhūriśravasi saṃkrānte paralokāya bhārata vāsudevaṃ mahābāhur arjunaḥ samacūcudat

    Sanjaya said: Bhurishravas having passed to the other world, O Bharata, the mighty-armed Arjuna urged Vasudeva:

    संजय ने कहा — हे भरत! भूरिश्रवा के परलोक सिधारने पर महाबाहु अर्जुन ने वासुदेव को प्रेरित किया —

  3. Verse 3

    चोदयाश्वान् भृशं कृष्ण यतो राजा जयद्रथः अस्तम् एति महाबाहो त्वरमाणो दिवाकरः

    codayāśvān bhṛśaṃ kṛṣṇa yato rājā jayadrathaḥ astam eti mahābāho tvaramāṇo divākaraḥ

    'Urge the horses hard, O Krishna, toward where king Jayadratha is; the sun, O mighty-armed one, hastening, goes to its setting.'

    "हे कृष्ण! घोड़ों को तेजी से हाँको, जहाँ राजा जयद्रथ है; हे महाबाहो! सूर्य शीघ्रता से अस्त होने जा रहा है।

  4. Verse 4

    एतद् धि पुरुषव्याघ्र महद् अभ्युद्यतं मया कार्यं संरक्ष्यते चैष कुरुसेनामहारथैः

    etad dhi puruṣavyāghra mahad abhyudyataṃ mayā kāryaṃ saṃrakṣyate caiṣa kurusenāmahārathaiḥ

    'For this great task has been undertaken by me, O tiger among men; and he (Jayadratha) is being guarded by the great car-warriors of the Kuru army.'

    हे पुरुषव्याघ्र! मैंने यह महान कार्य उठाया है; और यह (जयद्रथ) कुरुसेना के महारथियों द्वारा रक्षित किया जा रहा है।

  5. Verse 5

    नास्तम् एति यथा सूर्यो यथा सत्यं भवेद् वचः चोदयाश्वांस् तथा कृष्ण यथा हन्यां जयद्रथम्

    nāstam eti yathā sūryo yathā satyaṃ bhaved vacaḥ codayāśvāṃs tathā kṛṣṇa yathā hanyāṃ jayadratham

    'So that the sun shall not set, and that my word may prove true, urge the horses, O Krishna, that I may slay Jayadratha.'

    हे कृष्ण! घोड़ों को इस प्रकार हाँको कि सूर्य अस्त न हो और मेरा वचन सत्य हो, जिससे मैं जयद्रथ को मार सकूँ।"

  6. Verse 6

    ततः कृष्णो महाबाहू रजतप्रतिमान् हयान् हयज्ञश् चोदयाम् आस जयद्रथरथं प्रति

    tataḥ kṛṣṇo mahābāhū rajatapratimān hayān hayajñaś codayām āsa jayadratharathaṃ prati

    Then the mighty-armed Krishna, knower of horses, urged the silver-hued horses toward Jayadratha's chariot.

    तब अश्वविद्या के ज्ञाता महाबाहु कृष्ण ने रजत-सदृश घोड़ों को जयद्रथ के रथ की ओर हाँका।

  7. Verse 7

    तं प्रयान्तम् अमोघेषुम् उत्पतद्भिर् इवाशुगैः त्वरमाणा महाराज सेनामुख्याः समाव्रजन्

    taṃ prayāntam amogheṣum utpatadbhir ivāśugaiḥ tvaramāṇā mahārāja senāmukhyāḥ samāvrajan

    As he went on with his unerring shafts, as it were leaping up with swift arrows, O great king, the chief warriors, hastening, came around him —

    हे महाराज! अमोघ बाणों वाले, मानो शीघ्रगामी बाणों के साथ उछलते हुए जाते उस (अर्जुन) को, सेनापति उतावलेपन से घेरने आ पहुँचे —

  8. Verse 8

    दुर्योधनश् च कर्णश् च वृषसेनो ऽथ मद्रराट् अश्वत्थामा कृपश् चैव स्वयम् एव च सैन्धवः

    duryodhanaś ca karṇaś ca vṛṣaseno 'tha madrarāṭ aśvatthāmā kṛpaś caiva svayam eva ca saindhavaḥ

    Duryodhana, and Karna, and Vrishasena, and the king of the Madras (Shalya), and Ashvatthaman, and Kripa, and the Saindhava (Jayadratha) himself.

    दुर्योधन, कर्ण, वृषसेन, मद्रराज (शल्य), अश्वत्थामा, कृप, और स्वयं सैंधव (जयद्रथ)।

  9. Verse 9

    समासाद्य तु बीभत्सुः सैन्धवं प्रमुखे स्थितम् नेत्राभ्यां क्रोधदीप्ताभ्यां संप्रैक्षन् निर्दहन्न् इव

    samāsādya tu bībhatsuḥ saindhavaṃ pramukhe sthitam netrābhyāṃ krodhadīptābhyāṃ saṃpraikṣan nirdahann iva

    Reaching the Saindhava, who stood in front, Bibhatsu (Arjuna) gazed at him with eyes blazing with wrath, as if consuming him.

    सामने खड़े सैंधव के पास पहुँचकर बीभत्सु (अर्जुन) ने क्रोध से जलते नेत्रों से मानो उसे भस्म करते हुए देखा।

  10. Verse 10

    ततो दुर्योधनो राजा राधेयं त्वरितो ऽब्रवीत् अर्जुनं वीक्ष्य संयान्तं जयद्रथरथं प्रति

    tato duryodhano rājā rādheyaṃ tvarito 'bravīt arjunaṃ vīkṣya saṃyāntaṃ jayadratharathaṃ prati

    Then king Duryodhana, hastily, seeing Arjuna coming toward Jayadratha's chariot, said to Radheya (Karna):

    तब अर्जुन को जयद्रथ के रथ की ओर आता देखकर राजा दुर्योधन ने उतावलेपन से राधेय (कर्ण) से कहा —

  11. Verse 11

    अयं स वैकर्तन युद्धकालो; विदर्शयस्वात्मबलं महात्मन् यथा न वध्येत रणे ऽर्जुनेन; जयद्रथः कर्ण तथा कुरुष्व

    ayaṃ sa vaikartana yuddhakālo; vidarśayasvātmabalaṃ mahātman yathā na vadhyeta raṇe 'rjunena; jayadrathaḥ karṇa tathā kuruṣva

    'This, O Vaikartana, is the time for battle; display your own strength, O high-souled one; so act, O Karna, that Jayadratha may not be slain in battle by Arjuna.'

    "हे वैकर्तन! यह युद्ध का समय है; हे महात्मा! अपना बल दिखाओ; हे कर्ण! ऐसा करो कि रण में अर्जुन द्वारा जयद्रथ न मारा जाए।

  12. Verse 12

    अल्पावशिष्टं दिवसं नृवीर; विघातयस्वाद्य रिपुं शरौघैः दिनक्षयं प्राप्य नरप्रवीर; ध्रुवं हि नः कर्ण जयो भविष्यति

    alpāvaśiṣṭaṃ divasaṃ nṛvīra; vighātayasvādya ripuṃ śaraughaiḥ dinakṣayaṃ prāpya narapravīra; dhruvaṃ hi naḥ karṇa jayo bhaviṣyati

    'Little of the day remains, O hero among men; destroy the foe today with floods of arrows; for on reaching the day's end, surely, O Karna, victory shall be ours.'

    हे नरवीर! दिन थोड़ा ही शेष है; आज बाण-समूहों से शत्रु को नष्ट कर दो; हे नरप्रवीर! हे कर्ण! दिन का अंत आ जाने पर निश्चय ही हमारी विजय होगी।

  13. Verse 13

    सैन्धवे रक्ष्यमाणे तु सूर्यस्यास्तमयं प्रति मिथ्याप्रतिज्ञः कौन्तेयः प्रवेक्ष्यति हुताशनम्

    saindhave rakṣyamāṇe tu sūryasyāstamayaṃ prati mithyāpratijñaḥ kaunteyaḥ pravekṣyati hutāśanam

    'If the Saindhava be but guarded until the setting of the sun, the son of Kunti, his vow proved false, will enter the fire.'

    यदि सैंधव की सूर्यास्त तक रक्षा हो गई, तो प्रतिज्ञा मिथ्या होने पर कुंतीपुत्र (अर्जुन) अग्नि में प्रवेश कर जाएगा।

  14. Verse 14

    अनर्जुनायां च भुवि मुहूर्तम् अपि मानद जीवितुं नोत्सहेरन् वै भ्रातरो ऽस्य सहानुगाः

    anarjunāyāṃ ca bhuvi muhūrtam api mānada jīvituṃ notsaheran vai bhrātaro 'sya sahānugāḥ

    'And on an earth without Arjuna, even for a moment, O giver of honour, his brothers with their followers would not care to live.'

    हे मानद! और अर्जुन-रहित पृथ्वी पर मुहूर्त भर भी इसके भाई अपने अनुचरों सहित जीवित रहना न चाहेंगे।

  15. Verse 15

    विनष्टैः पाण्डवेयैश् च सशैलवनकाननाम् वसुंधराम् इमां कर्ण भोक्ष्यामो हतकण्टकाम्

    vinaṣṭaiḥ pāṇḍaveyaiś ca saśailavanakānanām vasuṃdharām imāṃ karṇa bhokṣyāmo hatakaṇṭakām

    'And with the Pandavas destroyed, O Karna, we shall enjoy this earth, with its hills, woods, and forests, freed of its thorn.'

    हे कर्ण! पांडवों के नष्ट हो जाने पर हम पर्वतों, वनों और काननों सहित इस कंटकरहित (निष्कंटक) वसुंधरा को भोगेंगे।

  16. Verse 16

    दैवेनोपहतः पार्थो विपरीतश् च मानद कार्याकार्यम् अजानन् वै प्रतिज्ञां कृतवान् रणे

    daivenopahataḥ pārtho viparītaś ca mānada kāryākāryam ajānan vai pratijñāṃ kṛtavān raṇe

    'Smitten by Fate and gone astray, O giver of honour, Partha, not knowing what should and should not be done, has made a vow in battle.'

    हे मानद! दैव से मारा गया और विपरीत बुद्धि वाला पार्थ कार्य-अकार्य न जानते हुए रण में यह प्रतिज्ञा कर बैठा है।

  17. Verse 17

    नूनम् आत्मविनाशाय पाण्डवेन किरीटिना प्रतिज्ञेयं कृता कर्ण जयद्रथवधं प्रति

    nūnam ātmavināśāya pāṇḍavena kirīṭinā pratijñeyaṃ kṛtā karṇa jayadrathavadhaṃ prati

    'Surely, for his own destruction, this vow concerning the slaying of Jayadratha has been made by the Pandava, the Diademed one, O Karna.'

    हे कर्ण! निश्चय ही पांडव किरीटी (अर्जुन) ने जयद्रथ-वध की यह प्रतिज्ञा अपने ही विनाश के लिए की है।

  18. Verse 18

    कथं जीवति दुर्धर्षे त्वयि राधेय फल्गुनः अनस्तंगत आदित्ये हन्यात् सैन्धवकं नृपम्

    kathaṃ jīvati durdharṣe tvayi rādheya phalgunaḥ anastaṃgata āditye hanyāt saindhavakaṃ nṛpam

    'How, O Radheya, while you, unassailable, live, shall Phalguna slay the Saindhava king before the sun has set?'

    हे राधेय! तुम जैसे दुर्धर्ष के जीवित रहते फाल्गुन (अर्जुन) सूर्य के अस्त होने से पहले सैंधव राजा को कैसे मार सकेगा?

  19. Verse 19

    रक्षितं मद्रराजेन कृपेण च महात्मना जयद्रथं रणमुखे कथं हन्याद् धनंजयः

    rakṣitaṃ madrarājena kṛpeṇa ca mahātmanā jayadrathaṃ raṇamukhe kathaṃ hanyād dhanaṃjayaḥ

    'Guarded by the king of the Madras and the high-souled Kripa, how shall Dhananjaya slay Jayadratha at the front of battle?'

    मद्रराज और महात्मा कृप द्वारा रक्षित जयद्रथ को धनंजय रणमुख में कैसे मार सकेगा?

  20. Verse 20

    द्रौणिना रक्ष्यमाणं च मया दुःशासनेन च कथं प्राप्स्यति बीभत्सुः सैन्धवं कालचोदितः

    drauṇinā rakṣyamāṇaṃ ca mayā duḥśāsanena ca kathaṃ prāpsyati bībhatsuḥ saindhavaṃ kālacoditaḥ

    'And guarded by the son of Drona, by me, and by Duhshasana — how shall Bibhatsu, though urged by Time, reach the Saindhava?'

    द्रोणपुत्र, मुझ और दुःशासन द्वारा रक्षित सैंधव तक काल से प्रेरित बीभत्सु (अर्जुन) कैसे पहुँचेगा?

  21. Verse 21

    युध्यन्ते बहवः शूरा लम्बते च दिवाकरः शङ्के जयद्रथं पार्थो नैव प्राप्स्यति मानद

    yudhyante bahavaḥ śūrā lambate ca divākaraḥ śaṅke jayadrathaṃ pārtho naiva prāpsyati mānada

    'Many heroes fight, and the sun is sinking; I suspect Partha will not reach Jayadratha at all, O giver of honour.'

    हे मानद! अनेक शूर युद्ध कर रहे हैं और सूर्य ढल रहा है; मुझे संदेह है कि पार्थ जयद्रथ तक पहुँच ही न पाएगा।

  22. Verse 22

    स त्वं कर्ण मया सार्धं शूरैश् चान्यैर् महारथैः युध्यस्व यत्नम् आस्थाय परं पार्थेन संयुगे

    sa tvaṃ karṇa mayā sārdhaṃ śūraiś cānyair mahārathaiḥ yudhyasva yatnam āsthāya paraṃ pārthena saṃyuge

    'So do you, O Karna, together with me and other heroic great car-warriors, fight against Partha in the battle with the utmost effort.'

    इसलिए हे कर्ण! तुम मेरे साथ और अन्य शूर महारथियों के साथ, परम प्रयत्न करके युद्ध में पार्थ से लड़ो।"

  23. Verse 23

    एवम् उक्तस् तु राधेयस् तव पुत्रेण मारिष दुर्योधनम् इदं वाक्यं प्रत्युवाच कुरूत्तमम्

    evam uktas tu rādheyas tava putreṇa māriṣa duryodhanam idaṃ vākyaṃ pratyuvāca kurūttamam

    Thus addressed, O sire, by your son, Radheya answered this word to Duryodhana, foremost of the Kurus:

    हे आर्य! तुम्हारे पुत्र के ऐसा कहने पर राधेय (कर्ण) ने कुरुश्रेष्ठ दुर्योधन को यह वचन उत्तर में कहा —

  24. Verse 24

    दृढलक्ष्येण शूरेण भीमसेनेन धन्विना भृशम् उद्वेजितः संख्ये शरजालैर् अनेकशः

    dṛḍhalakṣyeṇa śūreṇa bhīmasenena dhanvinā bhṛśam udvejitaḥ saṃkhye śarajālair anekaśaḥ

    'Sorely tormented in battle, again and again, by many nets of arrows from the sure-aiming hero Bhimasena the bowman,

    "दृढ़ निशाना साधने वाले शूर धनुर्धर भीमसेन के अनेकों बाण-जालों से रण में अत्यंत उद्विग्न किया गया,

  25. Verse 25

    स्थातव्यम् इति तिष्ठामि रणे संप्रति मानद नैवाङ्गम् इङ्गति किं चिन् मे संतप्तस्य रणेषुभिः

    sthātavyam iti tiṣṭhāmi raṇe saṃprati mānada naivāṅgam iṅgati kiṃ cin me saṃtaptasya raṇeṣubhiḥ

    'yet, thinking "One must stand firm," I stand now in the battle, O giver of honour; not a limb of mine, scorched by the arrows in battle, stirs at all.'

    फिर भी "डटे रहना चाहिए" — यह सोचकर हे मानद! मैं अभी रण में डटा हूँ; रण के बाणों से संतप्त मेरा कोई अंग तनिक भी नहीं हिलता।

  26. Verse 26

    योत्स्यामि तु तथा राजञ् शक्त्याहं परया रणे यथा पाण्डवमुख्यो ऽसौ न हनिष्यति सैन्धवम्

    yotsyāmi tu tathā rājañ śaktyāhaṃ parayā raṇe yathā pāṇḍavamukhyo 'sau na haniṣyati saindhavam

    'Yet I shall fight, O king, with the utmost of my power in battle, so that yonder chief of the Pandavas shall not slay the Saindhava.'

    हे राजन्! फिर भी मैं रण में अपनी परम शक्ति से इस प्रकार लड़ूँगा कि वह पांडवमुख्य (अर्जुन) सैंधव को न मार सके।

  27. Verse 27

    न हि मे युध्यमानस्य सायकांश् चास्यतः शितान् सैन्धवं प्राप्स्यते वीरः सव्यसाची धनंजयः

    na hi me yudhyamānasya sāyakāṃś cāsyataḥ śitān saindhavaṃ prāpsyate vīraḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ

    'For while I fight, shooting keen shafts, the hero Savyasachin Dhananjaya shall not reach the Saindhava.'

    क्योंकि मेरे युद्ध करते और तीक्ष्ण बाण छोड़ते रहते वह वीर सव्यसाची धनंजय सैंधव तक नहीं पहुँच पाएगा।

  28. Verse 28

    यत् तु शक्तिमता कार्यं सततं हितकारिणा तत् करिष्यामि कौरव्य जयो दैवे प्रतिष्ठितः

    yat tu śaktimatā kāryaṃ satataṃ hitakāriṇā tat kariṣyāmi kauravya jayo daive pratiṣṭhitaḥ

    'What is to be done by a capable man, ever a doer of good — that I shall do, O Kaurava; but victory rests with Fate.'

    हे कौरव्य! सदा हितकारी समर्थ पुरुष को जो करना चाहिए, वह मैं करूँगा; किंतु विजय दैव पर निर्भर है।

  29. Verse 29

    अद्य योत्स्ये ऽर्जुनम् अहं पौरुषं स्वं व्यपाश्रितः त्वदर्थं पुरुषव्याघ्र जयो दैवे प्रतिष्ठितः

    adya yotsye 'rjunam ahaṃ pauruṣaṃ svaṃ vyapāśritaḥ tvadarthaṃ puruṣavyāghra jayo daive pratiṣṭhitaḥ

    'Today I shall fight Arjuna, relying on my own manhood, for your sake, O tiger among men; but victory rests with Fate.'

    हे पुरुषव्याघ्र! आज मैं अपने पौरुष का आश्रय लेकर तुम्हारे लिए अर्जुन से युद्ध करूँगा; किंतु विजय दैव पर निर्भर है।

  30. Verse 30

    अद्य युद्धं कुरुश्रेष्ठ मम पार्थस्य चोभयोः पश्यन्तु सर्वभूतानि दारुणं लोमहर्षणम्

    adya yuddhaṃ kuruśreṣṭha mama pārthasya cobhayoḥ paśyantu sarvabhūtāni dāruṇaṃ lomaharṣaṇam

    'Today let all beings behold the battle, terrible and hair-raising, of us both, of Partha and me, O best of the Kurus.'

    हे कुरुश्रेष्ठ! आज हम दोनों का — पार्थ का और मेरा — दारुण और रोमांचकारी युद्ध समस्त प्राणी देखें।"

  31. Verse 31

    कर्णकौरवयोर् एवं रणे संभाषमाणयोः अर्जुनो निशितैर् बाणैर् जघान तव वाहिनीम्

    karṇakauravayor evaṃ raṇe saṃbhāṣamāṇayoḥ arjuno niśitair bāṇair jaghāna tava vāhinīm

    As Karna and the Kaurava (Duryodhana) thus conversed in the battle, Arjuna with keen arrows slew your host.

    इस प्रकार रण में कर्ण और कौरव (दुर्योधन) के बातचीत करते समय अर्जुन ने तीक्ष्ण बाणों से तुम्हारी सेना को मारा।

  32. Verse 32

    चिच्छेद तीक्ष्णाग्रमुखैः शूराणाम् अनिवर्तिनाम् भुजान् परिघसंकाशान् हस्तिहस्तोपमान् रणे

    ciccheda tīkṣṇāgramukhaiḥ śūrāṇām anivartinām bhujān parighasaṃkāśān hastihastopamān raṇe

    With sharp-pointed shafts he cut off in battle the arms — like iron bludgeons, like elephants' trunks — of the heroes who never turned back.

    तीक्ष्ण अग्रभाग वाले बाणों से उसने रण में कभी पीठ न दिखाने वाले शूरों की परिघ-सदृश, हाथी की सूँड़ जैसी भुजाएँ काट डालीं।

  33. Verse 33

    शिरांसि च महाबाहुश् चिच्छेद निशितैः शरैः हस्तिहस्तान् हयग्रीवा रथाक्षांश् च समन्ततः

    śirāṃsi ca mahābāhuś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ hastihastān hayagrīvā rathākṣāṃś ca samantataḥ

    And the mighty-armed one cut off heads with keen arrows, and elephants' trunks, horses' necks, and chariot-axles on every side.

    और महाबाहु ने तीक्ष्ण बाणों से सब ओर सिरों को, हाथियों की सूँड़ों को, घोड़ों की गर्दनों को और रथ के धुरों को काट डाला।

  34. Verse 34

    शोणिताक्तान् हयारोहान् गृहीतप्रासतोमरान् क्षुरैश् चिच्छेद बीभत्सुर् द्विधैकैकं त्रिधैव च

    śoṇitāktān hayārohān gṛhītaprāsatomarān kṣuraiś ciccheda bībhatsur dvidhaikaikaṃ tridhaiva ca

    Horse-riders drenched in blood, gripping lances and iron clubs, Bibhatsu cut with razor-headed arrows, each into two, and each into three.

    रक्त से सने, प्रास और तोमर पकड़े हुए अश्वारोहियों को बीभत्सु (अर्जुन) ने क्षुरप्र बाणों से एक-एक को दो और तीन टुकड़ों में काट डाला।

  35. Verse 35

    हयवारणमुख्याश् च प्रापतन्त सहस्रशः ध्वजाश् छत्राणि चापानि चामराणि शिरांसि च

    hayavāraṇamukhyāś ca prāpatanta sahasraśaḥ dhvajāś chatrāṇi cāpāni cāmarāṇi śirāṃsi ca

    Chief horses and elephants fell by the thousands, and banners, umbrellas, bows, yak-tail fans, and heads.

    श्रेष्ठ घोड़े और हाथी सहस्रों की संख्या में गिरने लगे, तथा ध्वज, छत्र, धनुष, चँवर और सिर (गिरे)।

  36. Verse 36

    कक्षम् अग्निम् इवोद्धूतः प्रदहंस् तव वाहिनीम् अचिरेण महीं पार्थश् चकार रुधिरोत्तराम्

    kakṣam agnim ivoddhūtaḥ pradahaṃs tava vāhinīm acireṇa mahīṃ pārthaś cakāra rudhirottarām

    Like a fire risen up amid dry grass, consuming your host, Partha in no long time made the earth overflowing with blood.

    सूखी घास में उठी अग्नि के समान तुम्हारी सेना को जलाते हुए पार्थ ने थोड़े ही समय में पृथ्वी को रक्त से छलछलाती कर दिया।

  37. Verse 37

    हतभूयिष्ठयोधं तत् कृत्वा तव बलं बली आससाद दुराधर्षः सैन्धवं सत्यविक्रमः

    hatabhūyiṣṭhayodhaṃ tat kṛtvā tava balaṃ balī āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ

    Having made your host one whose warriors were mostly slain, that mighty one, unassailable, of truthful valour, reached the Saindhava.

    तुम्हारी सेना के अधिकांश योद्धाओं को मार डालने के बाद वह बली, दुराधर्ष, सत्यपराक्रमी (अर्जुन) सैंधव के पास जा पहुँचा।

  38. Verse 38

    बीभत्सुर् भीमसेनेन सात्वतेन च रक्षितः स बभौ भरतश्रेष्ठ ज्वलन्न् इव हुताशनः

    bībhatsur bhīmasenena sātvatena ca rakṣitaḥ sa babhau bharataśreṣṭha jvalann iva hutāśanaḥ

    Bibhatsu, guarded by Bhimasena and the Satvata (Satyaki), shone, O foremost of the Bharatas, like the blazing fire that consumes oblations.

    हे भरतश्रेष्ठ! भीमसेन और सात्वत (सात्यकि) द्वारा रक्षित बीभत्सु (अर्जुन) हवि भस्म करती जलती अग्नि के समान शोभित हुआ।

  39. Verse 39

    तं तथावस्थितं दृष्ट्वा त्वदीया वीर्यसंमताः नामृष्यन्त महेष्वासाः फल्गुनं पुरुषर्षभाः

    taṃ tathāvasthitaṃ dṛṣṭvā tvadīyā vīryasaṃmatāḥ nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ phalgunaṃ puruṣarṣabhāḥ

    Beholding him standing thus, your bowmen, esteemed for valour, those bulls among men, did not brook Phalguna.

    उसे इस प्रकार (सैंधव के समीप) डटा देखकर वीर्य में सम्मानित तुम्हारे वे महाधनुर्धर पुरुषर्षभ फाल्गुन (अर्जुन) को सहन न कर सके।

  40. Verse 40

    दुर्योधनश् च कर्णश् च वृषसेनो ऽथ मद्रराट् अश्वत्थामा कृपश् चैव स्वयम् एव च सैन्धवः

    duryodhanaś ca karṇaś ca vṛṣaseno 'tha madrarāṭ aśvatthāmā kṛpaś caiva svayam eva ca saindhavaḥ

    Duryodhana, and Karna, and Vrishasena, and the king of the Madras, and Ashvatthaman, and Kripa, and the Saindhava himself —

    दुर्योधन, कर्ण, वृषसेन, मद्रराज (शल्य), अश्वत्थामा, कृप, और स्वयं सैंधव —

  41. Verse 41

    संरब्धाः सैन्धवस्यार्थे समावृण्वन् किरीटिनम् नृत्यन्तं रथमार्गेषु धनुर्ज्यातलनिस्वनैः

    saṃrabdhāḥ saindhavasyārthe samāvṛṇvan kirīṭinam nṛtyantaṃ rathamārgeṣu dhanurjyātalanisvanaiḥ

    furious, for the Saindhava's sake, surrounded the Diademed one, who danced along the chariot-paths with the twang of his bowstring and palm.

    सैंधव के लिए क्रुद्ध होकर, धनुष की प्रत्यंचा और करतल की टंकार से रथ-मार्गों पर नाचते हुए किरीटी (अर्जुन) को उन्होंने घेर लिया।

  42. Verse 42

    संग्रामकोविदं पार्थं सर्वे युद्धविशारदाः अभीताः पर्यवर्तन्त व्यादितास्यम् इवान्तकम्

    saṃgrāmakovidaṃ pārthaṃ sarve yuddhaviśāradāḥ abhītāḥ paryavartanta vyāditāsyam ivāntakam

    That Partha, skilled in battle — all those, expert in war, fearless, surrounded, though he was like Death with jaws agape.

    युद्धकुशल, समस्त युद्धविशारद वे सब निर्भय होकर संग्रामकुशल पार्थ को, जो फैले मुँह वाले यमराज के समान था, घेरकर मुड़ पड़े।

  43. Verse 43

    सैन्धवं पृष्ठतः कृत्वा जिघांसन्तो ऽर्जुनाच्युतौ सूर्यास्तमयम् इच्छन्तो लोहितायति भास्करे

    saindhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā jighāṃsanto 'rjunācyutau sūryāstamayam icchanto lohitāyati bhāskare

    Keeping the Saindhava behind them, Arjuna and Achyuta (Krishna) seeking to slay them, desiring the sun's setting while the sun turned red —

    सैंधव को पीछे करके, सूर्य के लाल होते और अस्त की इच्छा करते हुए, अर्जुन और अच्युत (कृष्ण) उन्हें मारना चाहते हुए (उन पर बरसे) —

  44. Verse 44

    ते भुजैर् भोगिभोगाभैर् धनूंष्य् आयम्य सायकान् मुमुचुः सूर्यरश्म्याभाञ् शतशः फल्गुनं प्रति

    te bhujair bhogibhogābhair dhanūṃṣy āyamya sāyakān mumucuḥ sūryaraśmyābhāñ śataśaḥ phalgunaṃ prati

    they, with arms like the coils of serpents, drawing their bows, loosed at Phalguna hundreds of arrows bright as the sun's rays.

    उन्होंने सर्पों के शरीर जैसी भुजाओं से धनुष खींचकर सूर्य-किरणों के समान तेजस्वी सैकड़ों बाण फाल्गुन (अर्जुन) पर छोड़े।

  45. Verse 45

    तान् अस्तान् अस्यमानांश् च किरीटी युद्धदुर्मदः द्विधा त्रिधाष्टधैकैकं छित्त्वा विव्याध तान् रणे

    tān astān asyamānāṃś ca kirīṭī yuddhadurmadaḥ dvidhā tridhāṣṭadhaikaikaṃ chittvā vivyādha tān raṇe

    Those shafts loosed and being loosed, the Diademed one, maddened for battle, cutting each into two, three, or eight, pierced them in the fight.

    छोड़े गए और छोड़े जाते उन बाणों को युद्धोन्मत्त किरीटी (अर्जुन) ने एक-एक को दो, तीन या आठ टुकड़ों में काटकर उन (योद्धाओं) को रण में बींध दिया।

  46. Verse 46

    सिंहलाङ्गूलकेतुस् तु दर्शयञ् शक्तिम् आत्मनः शारद्वतीसुतो राजन्न् अर्जुनं प्रत्यवारयत्

    siṃhalāṅgūlaketus tu darśayañ śaktim ātmanaḥ śāradvatīsuto rājann arjunaṃ pratyavārayat

    But he whose banner bears the lion's tail, the son of Sharadvat (Kripa), displaying his own might, O king, warded off Arjuna.

    हे राजन्! किंतु सिंह-पूँछ के चिह्न वाले ध्वज वाले शारद्वतीपुत्र (कृप) ने अपनी शक्ति दिखाते हुए अर्जुन को रोका।

  47. Verse 47

    स विद्ध्वा दशभिः पार्थं वासुदेवं च सप्तभिः अतिष्ठद् रथमार्गेषु सैन्धवं परिपालयन्

    sa viddhvā daśabhiḥ pārthaṃ vāsudevaṃ ca saptabhiḥ atiṣṭhad rathamārgeṣu saindhavaṃ paripālayan

    Piercing Partha with ten and Vasudeva with seven, he stood upon the chariot-paths, guarding the Saindhava.

    पार्थ को दस और वासुदेव को सात बाणों से बींधकर वह सैंधव की रक्षा करता हुआ रथ-मार्गों पर डट गया।

  48. Verse 48

    अथैनं कौरवश्रेष्ठाः सर्व एव महारथाः महता रथवंशेन सर्वतः पर्यवारयन्

    athainaṃ kauravaśreṣṭhāḥ sarva eva mahārathāḥ mahatā rathavaṃśena sarvataḥ paryavārayan

    Then all those foremost Kauravas, great car-warriors, surrounded him on every side with a great array of chariots,

    तब वे सब कौरवश्रेष्ठ महारथी महान रथ-समूह के साथ सब ओर से उसे घेरने लगे —

  49. Verse 49

    विस्फारयन्तश् चापानि विसृजन्तश् च सायकान् सैन्धवं पर्यरक्षन्त शासनात् तनयस्य ते

    visphārayantaś cāpāni visṛjantaś ca sāyakān saindhavaṃ paryarakṣanta śāsanāt tanayasya te

    twanging their bows and loosing arrows, guarding the Saindhava at the command of your son.

    धनुष टंकारते और बाण छोड़ते हुए, तुम्हारे पुत्र के आदेश से वे सैंधव की रक्षा करने लगे।

  50. Verse 50

    तत्र पार्थस्य शूरस्य बाह्वोर् बलम् अदृश्यत इषूणाम् अक्षयत्वं च धनुषो गाण्डिवस्य च

    tatra pārthasya śūrasya bāhvor balam adṛśyata iṣūṇām akṣayatvaṃ ca dhanuṣo gāṇḍivasya ca

    There the strength of the arms of the heroic Partha was seen, and the inexhaustibility of his arrows and of his bow Gandiva.

    वहाँ शूर पार्थ की भुजाओं का बल, तथा बाणों और गांडीव धनुष की अक्षयता देखी गई।

  51. Verse 51

    अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य द्रौणेः शारद्वतस्य च एकैकं नवभिर् बाणैः सर्वान् एव समर्पयत्

    astrair astrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca ekaikaṃ navabhir bāṇaiḥ sarvān eva samarpayat

    Warding off the weapons of the son of Drona and of the son of Sharadvat with his weapons, he assailed each of them, all of them, with nine arrows each.

    द्रोणपुत्र और शारद्वतपुत्र (कृप) के अस्त्रों को अपने अस्त्रों से रोककर उसने (अर्जुन ने) उन सबको एक-एक को नौ-नौ बाणों से बींध दिया।

  52. Verse 52

    तं द्रौणिः पञ्चविंशत्या वृषसेनश् च सप्तभिः दुर्योधनश् च विंशत्या कर्णशल्यौ त्रिभिस् त्रिभिः

    taṃ drauṇiḥ pañcaviṃśatyā vṛṣasenaś ca saptabhiḥ duryodhanaś ca viṃśatyā karṇaśalyau tribhis tribhiḥ

    Him the son of Drona pierced with twenty-five, and Vrishasena with seven, and Duryodhana with twenty, and Karna and Shalya with three each.

    उसे द्रोणपुत्र ने पच्चीस, वृषसेन ने सात, दुर्योधन ने बीस, तथा कर्ण और शल्य ने तीन-तीन बाणों से बींधा।

  53. Verse 53

    त एनम् अभिगर्जन्तो विध्यन्तश् च पुनः पुनः विधुन्वन्तश् च चापानि सर्वतः पर्यवारयन्

    ta enam abhigarjanto vidhyantaś ca punaḥ punaḥ vidhunvantaś ca cāpāni sarvataḥ paryavārayan

    They, roaring at him and piercing him again and again, and shaking their bows, surrounded him on every side.

    वे उस पर गरजते और बार-बार बींधते हुए, धनुष कँपाते हुए, सब ओर से उसे घेरने लगे।

  54. Verse 54

    श्लिष्टं तु सर्वतश् चक्रू रथमण्डलम् आशु ते सूर्यास्तमयम् इच्छन्तस् त्वरमाणा महारथाः

    śliṣṭaṃ tu sarvataś cakrū rathamaṇḍalam āśu te sūryāstamayam icchantas tvaramāṇā mahārathāḥ

    They quickly made a close-knit ring of chariots, those great car-warriors, hastening, desiring the sun's setting.

    सूर्यास्त चाहते हुए वे महारथी उतावलेपन से शीघ्र ही सब ओर सटा हुआ रथ-मंडल बना बैठे।

  55. Verse 55

    त एनम् अभिनर्दन्तो विधुन्वाना धनूंषि च सिषिचुर् मार्गणैर् घोरैर् गिरिं मेघा इवाम्बुभिः

    ta enam abhinardanto vidhunvānā dhanūṃṣi ca siṣicur mārgaṇair ghorair giriṃ meghā ivāmbubhiḥ

    They, roaring at him and shaking their bows, drenched him with terrible arrows, as clouds drench a mountain with waters.

    वे उस पर गरजते और धनुष कँपाते हुए घोर बाणों से उसे वैसे ही भिगोने लगे, जैसे मेघ जल से पर्वत को।

  56. Verse 56

    ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र राजन् व्यदर्शयन् धनंजयस्य गात्रेषु शूराः परिघबाहवः

    te mahāstrāṇi divyāni tatra rājan vyadarśayan dhanaṃjayasya gātreṣu śūrāḥ parighabāhavaḥ

    Those heroes with arms like iron bludgeons displayed there, O king, their great and divine weapons upon Dhananjaya's limbs.

    हे राजन्! परिघ-सदृश भुजाओं वाले उन शूरों ने वहाँ धनंजय के अंगों पर अपने महान दिव्य अस्त्र दिखाए।

  57. Verse 57

    हतभूयिष्ठयोधं तत् कृत्वा तव बलं बली आससाद दुराधर्षः सैन्धवं सत्यविक्रमः

    hatabhūyiṣṭhayodhaṃ tat kṛtvā tava balaṃ balī āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ

    Having made your host one whose warriors were mostly slain, that mighty one, unassailable, of truthful valour, reached the Saindhava.

    तुम्हारी सेना के अधिकांश योद्धाओं को मारकर वह बली, दुराधर्ष, सत्यपराक्रमी (अर्जुन) सैंधव के पास जा पहुँचा।

  58. Verse 58

    तं कर्णः संयुगे राजन् प्रत्यवारयद् आशुगैः मिषतो भीमसेनस्य सात्वतस्य च भारत

    taṃ karṇaḥ saṃyuge rājan pratyavārayad āśugaiḥ miṣato bhīmasenasya sātvatasya ca bhārata

    Him Karna, in the battle, O king, warded off with swift arrows, in the sight of Bhimasena and the Satvata (Satyaki), O Bharata.

    हे भारत! हे राजन्! भीमसेन और सात्वत (सात्यकि) के देखते-देखते कर्ण ने युद्ध में शीघ्रगामी बाणों से उसे रोका।

  59. Verse 59

    तं पार्थो दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यद् रणाजिरे सूतपुत्रं महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः

    taṃ pārtho daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad raṇājire sūtaputraṃ mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ

    Partha, the mighty-armed, pierced the charioteer's son back with ten arrows, in the field of battle, while all the army looked on.

    महाबाहु पार्थ ने समस्त सेना के देखते-देखते रणभूमि में सूतपुत्र (कर्ण) को उत्तर में दस बाणों से बींध दिया।

  60. Verse 60

    सात्वतश् च त्रिभिर् बाणैः कर्णं विव्याध मारिष भीमसेनस् त्रिभिश् चैव पुनः पार्थश् च सप्तभिः

    sātvataś ca tribhir bāṇaiḥ karṇaṃ vivyādha māriṣa bhīmasenas tribhiś caiva punaḥ pārthaś ca saptabhiḥ

    And the Satvata pierced Karna with three arrows, O sire, and Bhimasena with three, and again Partha with seven.

    हे आर्य! और सात्वत (सात्यकि) ने तीन बाणों से कर्ण को बींधा, भीमसेन ने भी तीन से, और फिर पार्थ ने सात से।

  61. Verse 61

    तान् कर्णः प्रतिविव्याध षष्ट्या षष्ट्या महारथः तद् युद्धम् अभवद् राजन् कर्णस्य बहुभिः सह

    tān karṇaḥ prativivyādha ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā mahārathaḥ tad yuddham abhavad rājan karṇasya bahubhiḥ saha

    Karna, the great car-warrior, pierced them each back with sixty arrows; that combat, O king, was of Karna against many together.

    हे राजन्! महारथी कर्ण ने उन्हें साठ-साठ बाणों से उत्तर में बींध दिया; वह युद्ध अनेकों के साथ अकेले कर्ण का था।

  62. Verse 62

    तत्राद्भुतम् अपश्याम सूतपुत्रस्य मारिष यद् एकः समरे क्रुद्धस् त्रीन् रथान् पर्यवारयत्

    tatrādbhutam apaśyāma sūtaputrasya māriṣa yad ekaḥ samare kruddhas trīn rathān paryavārayat

    There we beheld the wonderful feat of the charioteer's son, O sire — that alone, enraged in battle, he held off three car-warriors.

    हे आर्य! वहाँ हमने सूतपुत्र (कर्ण) का अद्भुत (पराक्रम) देखा — कि अकेले ही क्रुद्ध होकर उसने समर में तीन रथियों को रोके रखा।

  63. Verse 63

    फल्गुनस् तु महाबाहुः कर्णं वैकर्तनं रणे सायकानां शतेनैव सर्वमर्मस्व् अताडयत्

    phalgunas tu mahābāhuḥ karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe sāyakānāṃ śatenaiva sarvamarmasv atāḍayat

    But the mighty-armed Phalguna, with a hundred arrows, struck Karna Vaikartana in all his vital parts in the battle.

    किंतु महाबाहु फाल्गुन (अर्जुन) ने सौ बाणों से कर्ण वैकर्तन को उसके समस्त मर्मस्थलों में रण में आहत किया।

  64. Verse 64

    रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः सूतपुत्रः प्रतापवान् शरैः पञ्चाशता वीरः फल्गुनं प्रत्यविध्यत तस्य तल् लाघवं दृष्ट्वा नामृष्यत रणे ऽर्जुनः

    rudhirokṣitasarvāṅgaḥ sūtaputraḥ pratāpavān śaraiḥ pañcāśatā vīraḥ phalgunaṃ pratyavidhyata tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyata raṇe 'rjunaḥ

    With every limb drenched in blood, the valorous charioteer's son, the hero, pierced Phalguna back with fifty arrows; and, beholding that dexterity of his, Arjuna did not brook it in the battle.

    सारे अंग रक्त से सने प्रतापी शूर सूतपुत्र (कर्ण) ने पचास बाणों से फाल्गुन (अर्जुन) को उत्तर में बींधा; उसकी वह फुर्ती देखकर अर्जुन ने रण में इसे सहन न किया।

  65. Verse 65

    ततः पार्थो धनुश् छित्त्वा विव्याधैनं स्तनान्तरे सायकैर् नवभिर् वीरस् त्वरमाणो धनंजयः

    tataḥ pārtho dhanuś chittvā vivyādhainaṃ stanāntare sāyakair navabhir vīras tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ

    Then Partha, having cut his bow, pierced him in the breast with nine arrows, the hero Dhananjaya, hastening.

    तब पार्थ ने उसका धनुष काटकर, वीर धनंजय ने उतावलेपन से नौ बाणों से उसे छाती के बीच बींध दिया।

  66. Verse 66

    वधार्थं चास्य समरे सायकं सूर्यवर्चसम् चिक्षेप त्वरया युक्तस् त्वराकाले धनंजयः

    vadhārthaṃ cāsya samare sāyakaṃ sūryavarcasam cikṣepa tvarayā yuktas tvarākāle dhanaṃjayaḥ

    And, to slay him in the battle, Dhananjaya, in that hour of haste, in haste hurled an arrow of the splendour of the sun.

    और उसे समर में मारने के लिए, शीघ्रता के उस क्षण में, शीघ्रता से युक्त धनंजय ने सूर्य के समान तेजस्वी एक बाण फेंका।

  67. Verse 67

    तम् आपतन्तं वेगेन द्रौणिश् चिच्छेद सायकम् अर्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन स छिन्नः प्रापतद् भुवि

    tam āpatantaṃ vegena drauṇiś ciccheda sāyakam ardhacandreṇa tīkṣṇena sa chinnaḥ prāpatad bhuvi

    That arrow, coming on with speed, the son of Drona (Ashvatthaman) cut with a keen crescent-headed shaft; cut, it fell to the ground.

    वेग से झपटते उस बाण को द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) ने तीक्ष्ण अर्धचंद्र बाण से काट डाला; कटा हुआ वह भूमि पर गिर पड़ा।

  68. Verse 68

    अथान्यद् धनुर् आदाय सूतपुत्रः प्रतापवान् कर्णो ऽपि द्विषतां हन्ता छादयाम् आस फल्गुनम् सायकैर् बहुसाहस्रैः कृतप्रतिकृतेप्सया

    athānyad dhanur ādāya sūtaputraḥ pratāpavān karṇo 'pi dviṣatāṃ hantā chādayām āsa phalgunam sāyakair bahusāhasraiḥ kṛtapratikṛtepsayā

    Then, taking up another bow, the valorous charioteer's son Karna too, that slayer of foes, covered Phalguna with many thousands of arrows, seeking to repay deed with deed.

    तब प्रतापी सूतपुत्र शत्रुघाती कर्ण ने भी दूसरा धनुष लेकर, प्रतिकार की इच्छा से, अनेक सहस्र बाणों से फाल्गुन (अर्जुन) को ढक दिया।

  69. Verse 69

    तौ वृषाव् इव नर्दन्तौ नरसिंहौ महारथौ सायकौघप्रतिच्छन्नं चक्रतुः खम् अजिह्मगैः अदृश्यौ च शरौघैस् तौ निघ्नताम् इतरेतरम्

    tau vṛṣāv iva nardantau narasiṃhau mahārathau sāyakaughapraticchannaṃ cakratuḥ kham ajihmagaiḥ adṛśyau ca śaraughais tau nighnatām itaretaram

    The two, roaring like bulls, those two man-lions, great car-warriors, made the sky overspread with floods of straight-flying arrows; and hidden by the arrow-floods, the two struck each other.

    बैलों के समान गरजते वे दोनों नरसिंह महारथी सीधे जाते बाणों से आकाश को बाण-समूहों से आच्छादित कर बैठे; और बाण-समूहों में अदृश्य होकर वे दोनों एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।

  70. Verse 70

    पार्थो ऽहम् अस्मि तिष्ठ त्वं कर्णो ऽहं तिष्ठ फल्गुन इत्य् एवं तर्जयन्तौ तौ वाक्शल्यैस् तुदतां तथा

    pārtho 'ham asmi tiṣṭha tvaṃ karṇo 'haṃ tiṣṭha phalguna ity evaṃ tarjayantau tau vākśalyais tudatāṃ tathā

    'I am Partha — stand!'; 'I am Karna — stand, O Phalguna!' — thus challenging one another, the two pierced each other with the barbs of words.

    "मैं पार्थ हूँ, तू ठहर!" — "मैं कर्ण हूँ, हे फाल्गुन! तू ठहर!" — इस प्रकार एक-दूसरे को ललकारते हुए वे दोनों वचन-रूपी शल्यों से एक-दूसरे को कोंचने लगे।

  71. Verse 71

    युध्येतां समरे वीरौ चित्रं लघु च सुष्ठु च प्रेक्षणीयौ चाभवतां सर्वयोधसमागमे

    yudhyetāṃ samare vīrau citraṃ laghu ca suṣṭhu ca prekṣaṇīyau cābhavatāṃ sarvayodhasamāgame

    The two heroes fought in the battle wondrously, nimbly, and skillfully; and they became worth beholding at the gathering of all the warriors.

    वे दोनों वीर समर में विचित्र, फुर्तीले और कुशल ढंग से युद्ध करने लगे; और समस्त योद्धाओं के समागम में दर्शनीय हो उठे।

  72. Verse 72

    प्रशस्यमानौ समरे सिद्धचारणवातिकैः अयुध्येतां महाराज परस्परवधैषिणौ

    praśasyamānau samare siddhacāraṇavātikaiḥ ayudhyetāṃ mahārāja parasparavadhaiṣiṇau

    Praised in the battle by the throngs of siddhas and charanas, the two fought, O great king, each seeking the other's death.

    हे महाराज! सिद्धों और चारणों के समूहों द्वारा समर में प्रशंसित होते हुए वे दोनों एक-दूसरे का वध चाहते हुए युद्ध करते रहे।

  73. Verse 73

    ततो दुर्योधनो राजंस् तावकान् अभ्यभाषत यत्ता रक्षत राधेयं नाहत्वा समरे ऽर्जुनम् निवर्तिष्यति राधेय इति माम् उक्तवान् वृषः

    tato duryodhano rājaṃs tāvakān abhyabhāṣata yattā rakṣata rādheyaṃ nāhatvā samare 'rjunam nivartiṣyati rādheya iti mām uktavān vṛṣaḥ

    Then king Duryodhana, O king, said to your men: 'Diligently protect Radheya; the bull Karna told me, "I will not turn back without slaying Arjuna in battle."'

    हे राजन्! तब दुर्योधन ने तुम्हारे लोगों से कहा — "सावधानी से राधेय (कर्ण) की रक्षा करो; वृष (कर्ण) ने मुझसे कहा है कि — 'रण में अर्जुन को मारे बिना मैं नहीं लौटूँगा।'"

  74. Verse 74

    एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् आकर्णमुक्तैर् इषुभिः कर्णस्य चतुरो हयान् अनयन् मृत्युलोकाय चतुर्भिः सायकोत्तमैः

    etasminn antare rājan dṛṣṭvā karṇasya vikramam ākarṇamuktair iṣubhiḥ karṇasya caturo hayān anayan mṛtyulokāya caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

    In this interval, O king, beholding Karna's prowess, with arrows drawn to the ear he (Arjuna) sent Karna's four horses to the world of the dead with four excellent shafts.

    हे राजन्! इसी बीच कर्ण के पराक्रम को देखकर अर्जुन ने कान तक खींचे गए बाणों से — चार उत्तम बाणों से — कर्ण के चारों घोड़ों को मृत्युलोक पहुँचा दिया।

  75. Verse 75

    सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद् अपाहरत् छादयाम् आस च शरैस् तव पुत्रस्य पश्यतः

    sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat chādayām āsa ca śarais tava putrasya paśyataḥ

    And with a broad-headed arrow he struck down his charioteer from the chariot-box, and covered Karna with arrows, while your son looked on.

    और एक भल्ल से उसके सारथि को रथ के कोटर से गिरा दिया; तथा तुम्हारे पुत्र के देखते-देखते कर्ण को बाणों से ढक दिया।

  76. Verse 76

    स छाद्यमानः समरे हताश्वो हतसारथिः मोहितः शरजालेन कर्तव्यं नाभ्यपद्यत

    sa chādyamānaḥ samare hatāśvo hatasārathiḥ mohitaḥ śarajālena kartavyaṃ nābhyapadyata

    Thus covered in battle, his horses and charioteer slain, bewildered by the net of arrows, Karna could not decide what to do.

    इस प्रकार समर में आच्छादित होकर, घोड़े और सारथि मारे जाने पर, बाण-जाल से मोहित कर्ण को कुछ सूझ न पड़ा कि क्या करे।

  77. Verse 77

    तं तथा विरथं दृष्ट्वा रथम् आरोप्य स्वं तदा अश्वत्थामा महाराज भूयो ऽर्जुनम् अयोधयत्

    taṃ tathā virathaṃ dṛṣṭvā ratham āropya svaṃ tadā aśvatthāmā mahārāja bhūyo 'rjunam ayodhayat

    Beholding him thus made chariotless, mounting Karna then upon his own chariot, Ashvatthaman, O great king, again made Arjuna fight.

    हे महाराज! उसे इस प्रकार रथहीन देखकर, तब अश्वत्थामा ने कर्ण को अपने रथ पर चढ़ाकर फिर अर्जुन से युद्ध कराया।

  78. Verse 78

    मद्रराजस् तु कौन्तेयम् अविध्यत् त्रिंशता शरैः शारद्वतस् तु विंशत्या वासुदेवं समार्पयत् धनंजयं द्वादशभिर् आजघान शिलीमुखैः

    madrarājas tu kaunteyam avidhyat triṃśatā śaraiḥ śāradvatas tu viṃśatyā vāsudevaṃ samārpayat dhanaṃjayaṃ dvādaśabhir ājaghāna śilīmukhaiḥ

    But the king of the Madras (Shalya) pierced the son of Kunti with thirty arrows; and the son of Sharadvat (Kripa) struck Vasudeva with twenty, and smote Dhananjaya with twelve stone-whetted arrows.

    किंतु मद्रराज (शल्य) ने कुंतीपुत्र को तीस बाणों से बींधा; और शारद्वतपुत्र (कृप) ने वासुदेव को बीस बाणों से बींधा तथा धनंजय को बारह शिलीमुख बाणों से मारा।

  79. Verse 79

    चतुर्भिः सिन्धुराजश् च वृषसेनश् च सप्तभिः पृथक् पृथङ् महाराज कृष्णपार्थाव् अविध्यताम्

    caturbhiḥ sindhurājaś ca vṛṣasenaś ca saptabhiḥ pṛthak pṛthaṅ mahārāja kṛṣṇapārthāv avidhyatām

    And the Sindhu king (Jayadratha) with four, and Vrishasena with seven, each severally, O great king, pierced Krishna and Partha.

    हे महाराज! और सिंधुराज (जयद्रथ) ने चार से तथा वृषसेन ने सात बाणों से — पृथक्-पृथक् — कृष्ण और पार्थ को बींधा।

  80. Verse 80

    तथैव तान् प्रत्यविध्यत् कुन्तीपुत्रो धनंजयः द्रोणपुत्रं चतुःषष्ट्या मद्रराजं शतेन च

    tathaiva tān pratyavidhyat kuntīputro dhanaṃjayaḥ droṇaputraṃ catuḥṣaṣṭyā madrarājaṃ śatena ca

    Likewise the son of Kunti, Dhananjaya, pierced them back — the son of Drona with sixty-four, and the king of the Madras with a hundred,

    वैसे ही कुंतीपुत्र धनंजय ने उन्हें उत्तर में बींधा — द्रोणपुत्र को चौंसठ बाणों से और मद्रराज को सौ से,

  81. Verse 81

    सैन्धवं दशभिर् भल्लैर् वृषसेनं त्रिभिः शरैः शारद्वतं च विंशत्या विद्ध्वा पार्थः समुन्नदत्

    saindhavaṃ daśabhir bhallair vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ śāradvataṃ ca viṃśatyā viddhvā pārthaḥ samunnadat

    the Saindhava with ten broad-headed arrows, Vrishasena with three shafts, and the son of Sharadvat with twenty — and, having pierced them, Partha roared aloud.

    सैंधव को दस भल्लों से, वृषसेन को तीन बाणों से, और शारद्वत (कृप) को बीस से बींधकर पार्थ ने जोर से गर्जना की।

  82. Verse 82

    ते प्रतिज्ञाप्रतीघातम् इच्छन्तः सव्यसाचिनः सहितास् तावकास् तूर्णम् अभिपेतुर् धनंजयम्

    te pratijñāpratīghātam icchantaḥ savyasācinaḥ sahitās tāvakās tūrṇam abhipetur dhanaṃjayam

    They, seeking to thwart the vow of Savyasachin, your men, together, swiftly rushed at Dhananjaya.

    सव्यसाची की प्रतिज्ञा को विफल करना चाहते हुए तुम्हारे लोग एक साथ मिलकर शीघ्र धनंजय पर टूट पड़े।

  83. Verse 83

    अथार्जुनः सर्वतोधारम् अस्त्रं; प्रादुश्चक्रे त्रासयन् धार्तराष्ट्रान् तं प्रत्युदीयुः कुरवः पाण्डुसूनुं; रथैर् महार्हैः शरवर्षाण्य् अवर्षन्

    athārjunaḥ sarvatodhāram astraṃ; prāduścakre trāsayan dhārtarāṣṭrān taṃ pratyudīyuḥ kuravaḥ pāṇḍusūnuṃ; rathair mahārhaiḥ śaravarṣāṇy avarṣan

    Then Arjuna brought forth the all-warding (Sarvatobhadra) weapon, terrifying the sons of Dhritarashtra; the Kurus advanced against that son of Pandu on their costly chariots, raining showers of arrows.

    तब अर्जुन ने धृतराष्ट्रपुत्रों को भयभीत करते हुए सर्वतोभद्र (सब ओर से रक्षा करने वाला) अस्त्र प्रकट किया; कुरुओं ने उस पांडुपुत्र के सामने बहुमूल्य रथों पर आकर बाण-वृष्टियाँ बरसाईं।

  84. Verse 84

    ततस् तु तस्मिंस् तुमुले समुत्थिते; सुदारुणे भारत मोहनीये नामुह्यत प्राप्य स राजपुत्रः; किरीटमाली विसृजन् पृषत्कान्

    tatas tu tasmiṃs tumule samutthite; sudāruṇe bhārata mohanīye nāmuhyata prāpya sa rājaputraḥ; kirīṭamālī visṛjan pṛṣatkān

    Then, as that tumultuous, most terrible, bewildering fray arose, O Bharata, that prince was not confounded on reaching it — the wearer of the diadem and garland, loosing his shafts.

    हे भरत! तब वह अत्यंत दारुण, मोहित करने वाला तुमुल संग्राम उठने पर भी वह राजपुत्र (अर्जुन) उसमें पहुँचकर मोहित न हुआ — किरीट और माला धारण किए वह बाण छोड़ता रहा।

  85. Verse 85

    राज्यप्रेप्सुः सव्यसाची कुरूणां; स्मरन् क्लेशान् द्वादशवर्षवृत्तान् गाण्डीवमुक्तैर् इषुभिर् महात्मा; सर्वा दिशो व्यावृणोद् अप्रमेयैः

    rājyaprepsuḥ savyasācī kurūṇāṃ; smaran kleśān dvādaśavarṣavṛttān gāṇḍīvamuktair iṣubhir mahātmā; sarvā diśo vyāvṛṇod aprameyaiḥ

    Savyasachin, desirous of the kingdom of the Kurus, remembering the miseries endured through twelve years, that high-souled one, with immeasurable arrows loosed from Gandiva, covered all the quarters.

    कुरुओं का राज्य पाने के इच्छुक, बारह वर्षों में भोगे क्लेशों का स्मरण करते हुए, महात्मा सव्यसाची ने गांडीव से छूटे असंख्य बाणों से समस्त दिशाओं को ढक दिया।

  86. Verse 86

    प्रदीप्तोल्कम् अभवच् चान्तरिक्षं; देहेषु भूरीण्य् अपतन् वयांसि यत् पिङ्गलज्येन किरीटमाली; क्रुद्धो रिपून् आजगवेन हन्ति

    pradīptolkam abhavac cāntarikṣaṃ; deheṣu bhūrīṇy apatan vayāṃsi yat piṅgalajyena kirīṭamālī; kruddho ripūn ājagavena hanti

    The firmament became as if lit with blazing meteors, and many birds fell upon the bodies, when the wearer of diadem and garland, wrathful, with his tawny-stringed Ajagava bow slew his foes.

    आकाश मानो जलती उल्काओं से व्याप्त हो गया, और (शत्रुओं के) शरीरों पर बहुत-से पक्षी गिरने लगे, जब किरीट-माली (अर्जुन) क्रुद्ध होकर पिंगल प्रत्यंचा वाले आजगव धनुष से शत्रुओं को मारने लगा।

  87. Verse 87

    किरीटमाली महता महायशाः; शरासनेनास्य शरान् अनीकजित् हयप्रवेकोत्तमनागधूर्गतान्; कुरुप्रवीरान् इषुभिर् न्यपातयत्

    kirīṭamālī mahatā mahāyaśāḥ; śarāsanenāsya śarān anīkajit hayapravekottamanāgadhūrgatān; kurupravīrān iṣubhir nyapātayat

    The diademed, greatly renowned one, that conqueror of hosts, with his bow felled with arrows the Kuru heroes mounted on the finest horses and the best of great elephants.

    सेना को जीतने वाले उस किरीट-माली, महायशस्वी (अर्जुन) ने अपने महान धनुष से बाणों द्वारा श्रेष्ठ घोड़ों और उत्तम महान हाथियों की धुरी (पीठ) पर चढ़े कुरुप्रवीरों को मार गिराया।

  88. Verse 88

    गदाश् च गुर्वीः परिघान् अयस्मयान्; असींश् च शक्तीश् च रणे नराधिपाः महान्ति शस्त्राणि च भीमदर्शनाः; प्रगृह्य पार्थं सहसाभिदुद्रुवुः

    gadāś ca gurvīḥ parighān ayasmayān; asīṃś ca śaktīś ca raṇe narādhipāḥ mahānti śastrāṇi ca bhīmadarśanāḥ; pragṛhya pārthaṃ sahasābhidudruvuḥ

    And the kings, of terrible aspect, taking up heavy maces and iron bludgeons, swords and spears, and great weapons, suddenly rushed at Partha in the battle.

    भयानक दर्शन वाले राजा लोग भारी गदाएँ, लोहे के परिघ, तलवारें, शक्तियाँ और महान शस्त्र लेकर रण में सहसा पार्थ पर टूट पड़े।

  89. Verse 89

    स तान् उदीर्णान् सरथाश्ववारणान्; पदातिसंघांश् च महाधनुर्धरः विपन्नसर्वायुधजीवितान् रणे; चकार वीरो यमराष्ट्रवर्धनान्

    sa tān udīrṇān sarathāśvavāraṇān; padātisaṃghāṃś ca mahādhanurdharaḥ vipannasarvāyudhajīvitān raṇe; cakāra vīro yamarāṣṭravardhanān

    That great bowman, that hero, made those risen-up foes — with their chariots, horses, and elephants, and the throngs of foot-soldiers — into increasers of the realm of Yama, their every weapon and life gone in the battle.

    उस महाधनुर्धर वीर (अर्जुन) ने रथों, घोड़ों और हाथियों सहित तथा पैदलों के समूहों सहित उन उद्धत शत्रुओं को, जिनके समस्त शस्त्र और प्राण रण में नष्ट हो गए, यमराज्य को बढ़ाने वाला (मृत) बना दिया।