Adhyaya 118
Drona Parva · 52 verses
52 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच स बाहुर् अपतद् भूमौ सखड्गः सशुभाङ्गदः आदधज् जीवलोकस्य दुःखम् उत्तमम् उत्तमः
saṃjaya uvāca sa bāhur apatad bhūmau sakhaḍgaḥ saśubhāṅgadaḥ ādadhaj jīvalokasya duḥkham uttamam uttamaḥ
Sanjaya said: That arm fell to the ground, with sword and bright armlet — that supreme arm which had wrought great sorrow to the world of the living.
संजय ने कहा — वह श्रेष्ठ भुजा, जिसने जीवलोक को महान दुःख दिया था, तलवार और उज्ज्वल अंगद सहित भूमि पर गिर पड़ी।
Verse 2
प्रहरिष्यन् हृतो बाहुर् अदृश्येन किरीटिना वेगेनाभ्यपतद् भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः
prahariṣyan hṛto bāhur adṛśyena kirīṭinā vegenābhyapatad bhūmau pañcāsya iva pannagaḥ
The arm, about to strike, cut off by the unseen Diademed one (Arjuna), fell with speed to the earth, like a five-headed serpent.
प्रहार करने को उद्यत वह भुजा, अदृश्य किरीटी (अर्जुन) द्वारा काटी जाकर, पाँच फनों वाले सर्प के समान वेग से भूमि पर गिर पड़ी।
Verse 3
स मोघं कृतम् आत्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद् गर्हयाम् आस पाण्डवम्
sa moghaṃ kṛtam ātmānaṃ dṛṣṭvā pārthena kauravaḥ utsṛjya sātyakiṃ krodhād garhayām āsa pāṇḍavam
Beholding his effort made vain by Partha, the Kaurava (Bhurishravas), releasing Satyaki, out of wrath reproached the Pandava:
पार्थ द्वारा अपने प्रयत्न को व्यर्थ हुआ देखकर कौरव (भूरिश्रवा) ने सात्यकि को छोड़कर क्रोध से पांडव (अर्जुन) की निंदा की —
Verse 4
नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवान् असि अपश्यतो विषक्तस्य यन् मे बाहुम् अचिच्छिदः
nṛśaṃsaṃ bata kaunteya karmedaṃ kṛtavān asi apaśyato viṣaktasya yan me bāhum acicchidaḥ
'Cruel indeed, O son of Kunti, is this deed you have done — that you cut off my arm while I was not looking, being engaged with another.'
"हे कुंतीपुत्र! यह जो तुमने कर्म किया वह सचमुच नृशंस है, कि जब मैं दूसरे (के युद्ध) में लगा था और देख नहीं रहा था, तब तुमने मेरी भुजा काट डाली।
Verse 5
किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा इति
kiṃ nu vakṣyasi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram kiṃ kurvāṇo mayā saṃkhye hato bhūriśravā iti
'What will you say to king Yudhishthira, the son of Dharma — that, while doing what, Bhurishravas was slain by me in battle?'
तुम राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिर से क्या कहोगे — कि मैंने समर में क्या करते हुए भूरिश्रवा को मारा?
Verse 6
इदम् इन्द्रेण ते साक्षाद् उपदिष्टं महात्मना अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा
idam indreṇa te sākṣād upadiṣṭaṃ mahātmanā astraṃ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kṛpeṇa vā
'Surely this feat was taught you directly by the high-souled Indra, or by Rudra, O Partha, or by Drona, or by Kripa.'
हे पार्थ! निश्चय ही यह अस्त्र-कौशल तुम्हें साक्षात् महात्मा इंद्र ने, अथवा रुद्र ने, अथवा द्रोण ने या कृप ने सिखाया होगा।
Verse 7
ननु नाम स्वधर्मज्ञस् त्वं लोके ऽभ्यधिकः परैः अयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवान् असि
nanu nāma svadharmajñas tvaṃ loke 'bhyadhikaḥ paraiḥ ayudhyamānasya kathaṃ raṇe prahṛtavān asi
'Are you not, indeed, a knower of your own dharma, in the world surpassing others? How have you struck in battle one who was not fighting with you?'
क्या तुम अपने धर्म के ज्ञाता, संसार में दूसरों से श्रेष्ठ नहीं हो? फिर रण में जो तुमसे लड़ ही नहीं रहा था, उस पर तुमने कैसे प्रहार किया?
Verse 8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विनः
na pramattāya bhītāya virathāya prayācate vyasane vartamānāya praharanti manasvinaḥ
'The wise strike not one who is heedless, or afraid, or chariotless, or begging for mercy, or fallen into distress.'
मनस्वी पुरुष असावधान पर, भयभीत पर, रथहीन पर, याचना करते हुए पर, अथवा विपत्ति में पड़े हुए पर प्रहार नहीं करते।
Verse 9
इदं तु नीचाचरितम् असत्पुरुषसेवितम् कथम् आचरितं पार्थ त्वया कर्म सुदुष्करम्
idaṃ tu nīcācaritam asatpuruṣasevitam katham ācaritaṃ pārtha tvayā karma suduṣkaram
'But this base conduct, practiced by ignoble men — how has such a most difficult deed been done by you, O Partha?'
किंतु नीच पुरुषों द्वारा सेवित यह नीचाचरण — ऐसा अत्यंत दुष्कर (अनुचित) कर्म हे पार्थ! तुमने कैसे किया?
Verse 10
आर्येण सुकरं ह्य् आहुर् आर्यकर्म धनंजय अनार्यकर्म त्व् आर्येण सुदुष्करतरं भुवि
āryeṇa sukaraṃ hy āhur āryakarma dhanaṃjaya anāryakarma tv āryeṇa suduṣkarataraṃ bhuvi
'A noble deed, they say, is easy for the noble, O Dhananjaya; but an ignoble deed is, for the noble, most difficult to do on earth.'
हे धनंजय! कहते हैं कि आर्यकर्म आर्य के लिए सुकर होता है; किंतु अनार्य कर्म आर्य के लिए पृथ्वी पर अत्यंत दुष्कर होता है।
Verse 11
येषु येषु नरः पार्थ यत्र यत्र च वर्तते आशु तच्छीलताम् एति तद् इदं त्वयि दृश्यते
yeṣu yeṣu naraḥ pārtha yatra yatra ca vartate āśu tacchīlatām eti tad idaṃ tvayi dṛśyate
'In whatever company a man dwells, O Partha, and wherever he moves, he quickly takes on its character; that is now seen in you.'
हे पार्थ! मनुष्य जिन-जिन के बीच और जहाँ-जहाँ रहता है, वह शीघ्र ही उसी के स्वभाव को प्राप्त कर लेता है; वही यह (स्वभाव) तुममें दिख रहा है।
Verse 12
कथं हि राजवंश्यस् त्वं कौरवेयो विशेषतः क्षत्रधर्माद् अपक्रान्तः सुवृत्तश् चरितव्रतः
kathaṃ hi rājavaṃśyas tvaṃ kauraveyo viśeṣataḥ kṣatradharmād apakrāntaḥ suvṛttaś caritavrataḥ
'For how have you, of royal lineage, and a Kaurava especially, well-conducted and observant of vows, fallen away from the kshatriya's dharma?'
भला तुम, जो राजवंशी और विशेषकर कौरव हो, सदाचारी और व्रतपालक हो, क्षत्रधर्म से इस प्रकार कैसे विचलित हो गए?
Verse 13
इदं तु यद् अतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्य् उपपद्यते
idaṃ tu yad atikṣudraṃ vārṣṇeyārthe kṛtaṃ tvayā vāsudevamataṃ nūnaṃ naitat tvayy upapadyate
'This most petty thing done by you for the Varshneya's (Satyaki's) sake — surely it is Vasudeva's counsel; this does not befit you.'
वार्ष्णेय (सात्यकि) के लिए तुमने जो यह अत्यंत क्षुद्र कर्म किया, वह निश्चय ही वासुदेव की सलाह है; यह तुम पर शोभा नहीं देता।
Verse 14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते ईदृशं व्यसनं दद्याद् यो न कृष्णसखो भवेत्
ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyate īdṛśaṃ vyasanaṃ dadyād yo na kṛṣṇasakho bhavet
'For who, that would not be a friend of Krishna's, would fight against a man engaged with another, and inflict such calamity upon a heedless foe?'
भला कौन, जो कृष्ण का सखा न हो, दूसरे में उलझे हुए असावधान शत्रु से लड़े और उस पर ऐसी विपत्ति ढाए?"
Verse 15
व्रात्याः संश्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव विगर्हिताः वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः संजय उवाच एवम् उक्तो रणे पार्थो भूरिश्रवसम् अब्रवीत् व्यक्तम् एव हि जीर्णः सन् बुद्धिं रञ्जयसे नृप अनर्थकम् इदं सर्वं यत् त्वया व्याहृतं प्रभो हृषीकेशेन संबन्धं गर्हसे मां च मूढवत् रणानाम् असि धर्मज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगः न चाधर्मम् अहं कुर्यां जानंश् चैव हि मुह्यसे युध्यन्ते क्षत्रियाः शत्रून् स्वैः स्वैः परिवृता नृप भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैस् तथा संबन्धिबान्धवैः वयस्यैर् अथ मित्रैश् च स्वबाहुबलम् आश्रिताः अहं हि सात्यकिं शिष्यं सुखसंबन्धिम् एव च मदर्थे युध्यमानं च त्यक्त्वा प्राणान् सुदुस्त्यजान् मम बाहुं रणे राजन् दक्षिणं युद्धदुर्मदम् निकृत्यमानं तं दृष्ट्वा कथं शत्रुवशं गतम् त्वया निकृष्यमाणं च दृष्टवान् अस्मि निष्क्रियम् न चात्मा रक्षितव्यो हि एको रणगतेन हि यो यस्य युध्यते ऽर्थाय स संरक्ष्यो नराधिप तै रक्ष्यमाणः स नृपो रक्षितव्यो महामृधे यद्य् अहं सात्यकिं दृष्ट्वा तूष्णीम् आसिष्य आहवे ततस् तेन वियोगश् च प्राप्यं नरकम् एव च रक्षितश् च मया यस्मात् तस्माल् लब्धो मया स च यशश् चैव स्वपक्षेभ्यः फलं मित्रस्य रक्षणात् यच् च मां गर्हसे राजन्न् अन्येन सह संगतम् कस् तेन संगमं नेच्छेत् तत्र ते बुद्धिविभ्रमः कवचं धुन्वतस् तुभ्यं रथं चारोहतः स्वयम् धनुर्ज्यां कर्षतश् चैव युध्यतः सह शत्रुभिः एवं रथगजाकीर्णे हयपत्तिसमाकुले सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे स्वैश् चापि समुपेतस्य विक्रान्तस्य तथा रणे सत्यकेन कथं योग्यः संग्रामस् ते भविष्यति बहुभिः सह संगम्य निर्जित्य च महारथान् श्रान्तश् च श्रान्तवाहश् च क्षीणसर्वायुधस् त्वया ईदृशं सात्यकिं संख्ये निर्जित्य च महारथम् अधिकं त्वं विजानीषे तथाप्य् अन्यमना भवान् यद् इच्छसि शिरश् चास्य असिना हर्तुम् आहवे तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा सात्यकिं कः क्षमिष्यति त्वं तु गर्हय चात्मानम् आत्मानं यो न रक्षसि कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संश्रयेज् जनः आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णीपुत्रं जिघांसतः छिन्नवान् यद् अहं बाहुं नैतल् लोकविगर्हितम् न्यस्तशस्त्रस्य हि पुनर् विकलस्य विवर्मणः अभिमन्योर् वधं तात धार्मिकः को नु पूजयेत्
vrātyāḥ saṃśliṣṭakarmāṇaḥ prakṛtyaiva vigarhitāḥ vṛṣṇyandhakāḥ kathaṃ pārtha pramāṇaṃ bhavatā kṛtāḥ saṃjaya uvāca evam ukto raṇe pārtho bhūriśravasam abravīt vyaktam eva hi jīrṇaḥ san buddhiṃ rañjayase nṛpa anarthakam idaṃ sarvaṃ yat tvayā vyāhṛtaṃ prabho hṛṣīkeśena saṃbandhaṃ garhase māṃ ca mūḍhavat raṇānām asi dharmajñaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ na cādharmam ahaṃ kuryāṃ jānaṃś caiva hi muhyase yudhyante kṣatriyāḥ śatrūn svaiḥ svaiḥ parivṛtā nṛpa bhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putrais tathā saṃbandhibāndhavaiḥ vayasyair atha mitraiś ca svabāhubalam āśritāḥ ahaṃ hi sātyakiṃ śiṣyaṃ sukhasaṃbandhim eva ca madarthe yudhyamānaṃ ca tyaktvā prāṇān sudustyajān mama bāhuṃ raṇe rājan dakṣiṇaṃ yuddhadurmadam nikṛtyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā kathaṃ śatruvaśaṃ gatam tvayā nikṛṣyamāṇaṃ ca dṛṣṭavān asmi niṣkriyam na cātmā rakṣitavyo hi eko raṇagatena hi yo yasya yudhyate 'rthāya sa saṃrakṣyo narādhipa tai rakṣyamāṇaḥ sa nṛpo rakṣitavyo mahāmṛdhe yady ahaṃ sātyakiṃ dṛṣṭvā tūṣṇīm āsiṣya āhave tatas tena viyogaś ca prāpyaṃ narakam eva ca rakṣitaś ca mayā yasmāt tasmāl labdho mayā sa ca yaśaś caiva svapakṣebhyaḥ phalaṃ mitrasya rakṣaṇāt yac ca māṃ garhase rājann anyena saha saṃgatam kas tena saṃgamaṃ necchet tatra te buddhivibhramaḥ kavacaṃ dhunvatas tubhyaṃ rathaṃ cārohataḥ svayam dhanurjyāṃ karṣataś caiva yudhyataḥ saha śatrubhiḥ evaṃ rathagajākīrṇe hayapattisamākule siṃhanādoddhatarave gambhīre sainyasāgare svaiś cāpi samupetasya vikrāntasya tathā raṇe satyakena kathaṃ yogyaḥ saṃgrāmas te bhaviṣyati bahubhiḥ saha saṃgamya nirjitya ca mahārathān śrāntaś ca śrāntavāhaś ca kṣīṇasarvāyudhas tvayā īdṛśaṃ sātyakiṃ saṃkhye nirjitya ca mahāratham adhikaṃ tvaṃ vijānīṣe tathāpy anyamanā bhavān yad icchasi śiraś cāsya asinā hartum āhave tathā kṛcchragataṃ dṛṣṭvā sātyakiṃ kaḥ kṣamiṣyati tvaṃ tu garhaya cātmānam ātmānaṃ yo na rakṣasi kathaṃ kariṣyase vīra yo vā tvāṃ saṃśrayej janaḥ āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇīputraṃ jighāṃsataḥ chinnavān yad ahaṃ bāhuṃ naital lokavigarhitam nyastaśastrasya hi punar vikalasya vivarmaṇaḥ abhimanyor vadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko nu pūjayet
'Outcastes, engaged in mongrel deeds, by nature contemptible — the Vrishnis and Andhakas — how, O Partha, have they been made an authority by you?' Sanjaya said: Thus addressed in battle, Partha replied to Bhurishravas: 'Clearly, being aged, you indulge your fancy, O king. All this that you have uttered is meaningless, O lord. You censure my connection with Hrishikesha (Krishna) and me, like a fool. You are a knower of the dharma of battles, versed in the meaning of all the shastras; I would not do what is unrighteous — yet, though you know this, you are deluded. Kshatriyas fight their foes surrounded each by his own — by brothers, fathers, sons, kinsmen and relations, by companions and friends, relying on the strength of their own arms, O king. I, beholding Satyaki, my disciple and dear kinsman, fighting for my sake, having cast away his life so hard to give up — beholding him, who is as my own right arm in battle, maddened for war, being mangled and fallen under an enemy's power, and dragged about by you, powerless — for one who has gone to battle must not guard only himself: he who fights for another's sake must be protected by that other, O lord of men. If, beholding Satyaki, I had sat silent in the battle, then his loss, and hell too, would have been my lot. Because he was protected by me, he has been preserved by me, and glory too has come to my side — the fruit of guarding a friend. And that you censure me for my alliance with another (Krishna) — who would not desire union with him? Therein is the confusion of your mind. While you were shaking your armour, mounting your chariot yourself, drawing your bowstring, and fighting with foes — thus in the ocean of the army, crowded with chariots and elephants, thronged with horses and foot, deep and roused with lion-roars, you attended by your own men and displaying prowess — how could a fair combat with Satyaki have been yours? Having encountered many and vanquished great car-warriors, weary and with weary steeds and all his weapons spent, such a Satyaki you vanquished in battle, and you deem yourself the greater; yet you too were of distracted mind. And when you wished to take his head with your sword in battle — beholding Satyaki thus come to distress, who would endure it? Rather blame yourself, who do not guard yourself: how will you act, O hero, or what person would take refuge in you? That I cut off the arm of you, who, weapon in hand, sought in battle to slay the son of the Vrishnis — this the world does not censure. But the slaying of Abhimanyu — who had laid down his weapons, disabled and stripped of armour — what righteous man, my friend, would approve of that?'
[यह श्लोक-स्थान अनेक श्लोकों को एक साथ समेटे हुए है — स्रोत-दोष; पूरा अंश यहाँ अनूदित।] (भूरिश्रवा ने कहा —) "हे पार्थ! स्वभाव से ही निंदित, संकर कर्मों में लगे हुए व्रात्य (पतित) वृष्णि-अंधकों को तुमने कैसे प्रमाण (अधिकारी) मान लिया?" संजय ने कहा — रण में इस प्रकार कहे जाने पर पार्थ ने भूरिश्रवा से कहा — "हे नृप! स्पष्ट ही तुम वृद्ध होकर अपनी बुद्धि को भ्रमित कर रहे हो। हे प्रभो! तुमने जो यह सब कहा, वह सब निरर्थक है। तुम मूर्ख की भाँति हृषीकेश (कृष्ण) के साथ मेरे संबंध की और मेरी निंदा करते हो। तुम युद्धों के धर्म के ज्ञाता, समस्त शास्त्रार्थ के पारंगत हो; मैं अधर्म नहीं करूँगा — फिर भी जानते हुए तुम मोहित हो रहे हो। हे नृप! क्षत्रिय अपने-अपने बंधुओं से घिरे हुए शत्रुओं से युद्ध करते हैं — भाइयों, पिताओं, पुत्रों, संबंधियों-बांधवों, तथा समवयस्कों और मित्रों से घिरे, अपनी भुजाओं के बल का आश्रय लेकर। हे राजन्! अपने शिष्य और सुखद संबंधी सात्यकि को, जो मेरे लिए अति दुस्त्यज प्राणों को छोड़कर युद्ध कर रहा था, रण में अपने दाहिने बाहु-सदृश, युद्धोन्मत्त उस (सात्यकि) को क्षत-विक्षत और शत्रु के वश में पड़ा देखकर, तथा तुम्हारे द्वारा निष्क्रिय अवस्था में घसीटा जाता देखकर (मैं कैसे चुप रहता?)। रणगत पुरुष को केवल अपनी ही रक्षा नहीं करनी चाहिए; हे नराधिप! जो जिसके लिए युद्ध करता है, उसकी रक्षा उसे करनी ही चाहिए। महायुद्ध में उन रक्षकों द्वारा रक्षित वह राजा भी रक्षणीय है। यदि मैं सात्यकि को देखकर युद्ध में चुप बैठा रहता, तो उससे वियोग और नरक ही मुझे मिलता। क्योंकि मैंने उसकी रक्षा की, इसलिए वह मुझे पुनः प्राप्त हुआ, और मित्र-रक्षा से अपने पक्ष को यश भी मिला। और हे राजन्! जो तुम मुझे दूसरे (कृष्ण) के साथ मिला होने के कारण निंदा करते हो — उसके साथ संगति की इच्छा कौन न करेगा? इसमें तुम्हारी बुद्धि का भ्रम है। कवच सँभालते, स्वयं रथ पर चढ़ते, धनुष की प्रत्यंचा खींचते और शत्रुओं से युद्ध करते — इस प्रकार रथों-हाथियों से व्याप्त, घोड़ों-पैदलों से भरे, सिंहनादों से उद्धत, गंभीर सेना-सागर में, अपने लोगों से घिरे और रण में पराक्रम दिखाते तुम्हारा सात्यकि के साथ समान युद्ध कैसे हो सकता था? अनेकों से भिड़कर और महारथियों को जीतकर, थका हुआ, थके वाहनों वाला, समस्त अस्त्र क्षीण किए हुए — ऐसे सात्यकि को समर में तुमने जीतकर अपने को बड़ा मान रहे हो; फिर भी तुम अन्यमनस्क थे। और युद्ध में तुम जो तलवार से उसका सिर काटना चाहते थे — उस प्रकार कष्ट में पड़े सात्यकि को देखकर कौन सहन करेगा? तुम तो अपने को ही धिक्कारो, जो स्वयं अपनी रक्षा नहीं करते; हे वीर! तुम क्या कर सकोगे, अथवा कौन मनुष्य तुम्हारी शरण लेगा? रण में शस्त्र उठाकर वृष्णिपुत्र (सात्यकि) को मारने को उद्यत तुम्हारी भुजा जो मैंने काटी, यह लोकनिंदित नहीं है। किंतु हे तात! शस्त्र रख चुके, विकल, कवचहीन अभिमन्यु के वध का कौन धार्मिक अनुमोदन करेगा?"
Verse 16
एवम् उक्त्वा महाबाहुर् यूपकेतुर् महायशाः युयुधानं परित्यज्य रणे प्रायम् उपाविशत्
evam uktvā mahābāhur yūpaketur mahāyaśāḥ yuyudhānaṃ parityajya raṇe prāyam upāviśat
Having said this, the mighty-armed, greatly renowned one whose banner bears the sacrificial post (Bhurishravas), abandoning Yuyudhana, sat down in the battle to die by fasting (praya).
ऐसा कहकर महाबाहु, महायशस्वी यूपकेतु (भूरिश्रवा) ने युयुधान (सात्यकि) को छोड़कर रण में प्राय (प्रायोपवेशन — उपवास द्वारा मरण का व्रत) ग्रहण कर लिया।
Verse 17
शरान् आस्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः यियासुर् ब्रह्मलोकाय प्राणान् प्राणेष्व् अथाजुहोत्
śarān āstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥ yiyāsur brahmalokāya prāṇān prāṇeṣv athājuhot
Spreading arrows with his left hand, that one of auspicious marks, wishing to go to the world of Brahma, offered up his life-breaths into the universal life-breaths.
पुण्यलक्षण (भूरिश्रवा) ने बाएँ हाथ से बाण बिछाकर, ब्रह्मलोक जाने की इच्छा से, अपने प्राणों को (समष्टि) प्राणों में हवन कर दिया।
Verse 18
सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः ध्यायन् महोपनिषदं योगयुक्तो ऽभवन् मुनिः
sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṃ salile manaḥ dhyāyan mahopaniṣadaṃ yogayukto 'bhavan muniḥ
Fixing his gaze upon the sun, his mind serene as still water, meditating on the great Upanishad, the sage became yoked in yoga.
सूर्य पर दृष्टि स्थिर कर, स्थिर जल के समान प्रसन्न मन कर, महान उपनिषद का ध्यान करता हुआ वह मुनि योगयुक्त हो गया।
Verse 19
ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्णधनंजयौ गर्हयाम् आस तं चापि शशंस पुरुषर्षभम्
tataḥ sa sarvasenāyāṃ janaḥ kṛṣṇadhanaṃjayau garhayām āsa taṃ cāpi śaśaṃsa puruṣarṣabham
Then that whole host of the army censured Krishna and Dhananjaya, and praised that bull among men (Bhurishravas).
तब समस्त सेना के लोग कृष्ण और धनंजय की निंदा करने लगे, और उस पुरुषर्षभ (भूरिश्रवा) की प्रशंसा करने लगे।
Verse 20
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किं चिद् अप्रियम् प्रशस्यमानश् च तथा नाहृष्यद् यूपकेतनः
nindyamānau tathā kṛṣṇau nocatuḥ kiṃ cid apriyam praśasyamānaś ca tathā nāhṛṣyad yūpaketanaḥ
Though thus censured, the two Krishnas said nothing unpleasant; and though thus praised, the one whose banner bears the sacrificial post did not rejoice.
इस प्रकार निंदित होकर भी दोनों कृष्णों (कृष्ण-अर्जुन) ने कोई अप्रिय वचन न कहा; और इस प्रकार प्रशंसित होकर भी यूपकेतु (भूरिश्रवा) हर्षित न हुआ।
Verse 21
तांस् तथा वादिनो राजन् पुत्रांस् तव धनंजयः अमृष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम्
tāṃs tathā vādino rājan putrāṃs tava dhanaṃjayaḥ amṛṣyamāṇo manasā teṣāṃ tasya ca bhāṣitam
Dhananjaya, O king, not brooking in his mind those men of yours who spoke thus, and their and his (Bhurishravas's) speech,
हे राजन्! इस प्रकार बोलते तुम्हारे पुत्रों की बातों को, और उनकी तथा उसकी (भूरिश्रवा की) बात को मन में सहन न करते हुए धनंजय —
Verse 22
असंक्रुद्धमना वाचा स्मारयन्न् इव भारत उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपम् इव फल्गुनः
asaṃkruddhamanā vācā smārayann iva bhārata uvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepam iva phalgunaḥ
with unangered mind, as if reminding them, O Bharata, in speech somewhat reproachful, the son of Pandu, Phalguna, spoke:
हे भरत! बिना क्रुद्ध हुए, मानो स्मरण कराते हुए, कुछ उपालंभ-भरे वचन से पांडुपुत्र फाल्गुन (अर्जुन) ने कहा —
Verse 23
मम सर्वे ऽपि राजानो जानन्त्य् एतन् महाव्रतम् न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद् बाणगोचरे
mama sarve 'pi rājāno jānanty etan mahāvratam na śakyo māmako hantuṃ yo me syād bāṇagocare
'All the kings, too, know this great vow of mine — that no man of mine can be slain who comes within the range of my bow.'
"मेरे इस महाव्रत को सभी राजा भी जानते हैं — कि मेरा कोई अपना (पक्ष का) योद्धा, जो मेरे बाण की पहुँच में हो, मारा नहीं जा सकता।
Verse 24
यूपकेतो समीक्ष्य त्वं न मां गर्हितुम् अर्हसि न हि धर्मम् अविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम्
yūpaketo samīkṣya tvaṃ na māṃ garhitum arhasi na hi dharmam avijñāya yuktaṃ garhayituṃ param
'O you of the sacrificial-post banner, considering this, you ought not to censure me; for it is not proper to censure another without knowing the dharma.'
हे यूपकेतु! यह विचारकर तुम्हें मेरी निंदा नहीं करनी चाहिए; क्योंकि धर्म को जाने बिना दूसरे की निंदा करना उचित नहीं।
Verse 25
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः यद् अहं बाहुम् अच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हितः
āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇivīraṃ jighāṃsataḥ yad ahaṃ bāhum acchaitsaṃ na sa dharmo vigarhitaḥ
'That I cut off the arm of you, who, weapon in hand, in battle sought to slay the Vrishni hero (Satyaki) — that is no dharma to be censured.'
रण में शस्त्र उठाकर वृष्णिवीर (सात्यकि) को मारने को उद्यत तुम्हारी जो भुजा मैंने काटी, वह कोई निंदित धर्म नहीं है।
Verse 26
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः अभिमन्योर् वधं तात धार्मिकः को न पूजयेत् दुर्योधनस्य क्षुद्रस्य न प्रमाणे च तिष्ठतः सौमदत्तेर् अयं साधु सर्वसाहाय्यकारिणः अस्मदीया मया रक्ष्याः प्राणबाध उपस्थिते ये मे प्रत्यक्षतो वीरा हन्येरन्न् इति मे मतिः सत्यकश् च वशं नीतः कौरवेण महात्मना संजय उवाच ततो मयैतच् चरितं प्रतिज्ञारक्षणं प्रति पुनश् च कृपयाविष्टो बहु तत् तद् विचिन्तयन् उवाच चैनं कौरव्यम् अर्जुनः शोकपीडितः धिग् अस्तु क्षत्रधर्मं तु यत्र त्वं पुरुषेश्वरः अवस्थाम् ईदृशीं प्राप्तः शरण्यः शरणप्रदः नातिभारः कृतान्तस्य विद्यते कुरुनन्दन यत्र त्वं पुरुषव्याघ्रः प्राप्तः पापाम् इमां दशाम् नात्मनः सुकृतस्यास्य फलं वै नृपसत्तम यत्र त्वं कुरुशार्दूल प्राप्तः पापाम् इमां दशाम् रौरवं नरकं भीमं गमिष्यति सुयोधनः यत्कृते नरशार्दूलः प्राप्तः पापाम् इमां दशाम् को हि नाम पुमांल् लोके मादृशः पुरुषोत्तम प्रहरेत् त्वद्विधे त्व् अद्य प्रतिज्ञा यदि नो भवेत्
nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥ abhimanyor vadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko na pūjayet duryodhanasya kṣudrasya na pramāṇe ca tiṣṭhataḥ saumadatter ayaṃ sādhu sarvasāhāyyakāriṇaḥ asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādha upasthite ye me pratyakṣato vīrā hanyerann iti me matiḥ satyakaś ca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā saṃjaya uvāca tato mayaitac caritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati punaś ca kṛpayāviṣṭo bahu tat tad vicintayan uvāca cainaṃ kauravyam arjunaḥ śokapīḍitaḥ dhig astu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvaraḥ avasthām īdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ nātibhāraḥ kṛtāntasya vidyate kurunandana yatra tvaṃ puruṣavyāghraḥ prāptaḥ pāpām imāṃ daśām nātmanaḥ sukṛtasyāsya phalaṃ vai nṛpasattama yatra tvaṃ kuruśārdūla prāptaḥ pāpām imāṃ daśām rauravaṃ narakaṃ bhīmaṃ gamiṣyati suyodhanaḥ yatkṛte naraśārdūlaḥ prāptaḥ pāpām imāṃ daśām ko hi nāma pumāṃl loke mādṛśaḥ puruṣottama praharet tvadvidhe tv adya pratijñā yadi no bhavet
'The slaying of the boy Abhimanyu — who had laid down his weapons, was chariotless and stripped of armour — what righteous man, my friend, would approve of that? This son of Somadatta rendered every aid to the base Duryodhana, who abides by no rule of right; my own people are to be protected by me when danger to life is at hand — that my heroes should be slain before my very eyes is not my mind. And Satyaki had been brought under the power of the high-souled Kaurava.' Sanjaya said: Then, said Arjuna, this deed was done by me for the sake of guarding my vow. And again, filled with compassion, pondering much upon this and that, Arjuna, afflicted with grief, said to the Kaurava (Bhurishravas): 'Fie upon the kshatriya's dharma! — wherein you, a lord of men, a giver of refuge and worthy of being sought as a refuge, have come to such a state. No burden is too great for Fate, O joy of the Kurus, wherein you, a tiger among men, have come to this evil pass. This is not the fruit of your own good deeds, O best of kings, that you, O tiger of the Kurus, have come to this evil pass. Suyodhana, for whose sake you, a tiger among men, have come to this evil pass, shall go to the terrible Raurava hell. For what man like me in the world, O best of men, would strike one such as you today, were it not for my vow?'
[यह श्लोक-स्थान अनेक श्लोकों को एक साथ समेटे हुए है — स्रोत-दोष; पूरा अंश यहाँ अनूदित।] "हे तात! शस्त्र रख चुके, रथहीन, कवचहीन बालक अभिमन्यु के वध का कौन धार्मिक पुरुष अनुमोदन करेगा? किसी नियम-मर्यादा में न रहने वाले क्षुद्र दुर्योधन की सर्वप्रकार से सहायता करने वाले इस सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) का यह (वध) तो उचित ही है। प्राणों पर संकट आने पर मुझे अपने लोगों की रक्षा करनी ही चाहिए; मेरी दृष्टि के सामने मेरे वीर मारे जाएँ — यह मेरा मत नहीं। और सात्यकि को महात्मा कौरव (भूरिश्रवा) ने वश में कर लिया था।" संजय ने कहा — तब (अर्जुन ने कहा —) "प्रतिज्ञा की रक्षा के लिए मैंने यह कर्म किया।" और फिर करुणा से भरकर, उस-उस बात का बहुत विचार करते हुए, शोकपीड़ित अर्जुन ने उस कौरव्य (भूरिश्रवा) से कहा — "क्षत्रधर्म को धिक्कार है, जहाँ तुम जैसे पुरुषेश्वर, शरणागतों के रक्षक और शरण-योग्य, ऐसी अवस्था को प्राप्त हुए। हे कुरुनंदन! कृतांत (काल) के लिए कोई भार अधिक नहीं, जहाँ तुम पुरुषव्याघ्र इस पापमयी दशा को प्राप्त हुए। हे नृपश्रेष्ठ! यह तुम्हारे सुकृत का फल नहीं, कि तुम कुरुश्रेष्ठ इस पापमयी दशा को प्राप्त हुए। हे नरशार्दूल! जिसके कारण तुम इस पापमयी दशा को प्राप्त हुए, वह सुयोधन (दुर्योधन) भयंकर रौरव नरक को जाएगा। हे पुरुषोत्तम! संसार में मुझ जैसा कौन पुरुष आज तुम जैसे पर प्रहार करता, यदि मेरी प्रतिज्ञा न होती?"
Verse 27
एवम् उक्तस् तु पार्थेन शिरसा भूमिम् अस्पृशत् पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोद् अस्य दक्षिणम्
evam uktas tu pārthena śirasā bhūmim aspṛśat pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam
Thus addressed by Partha, he (Bhurishravas) touched the earth with his head, and with his left hand flung away his own severed right arm.
पार्थ के ऐसा कहने पर उसने (भूरिश्रवा ने) सिर से भूमि का स्पर्श किया और बाएँ हाथ से अपनी कटी हुई दाहिनी भुजा को दूर फेंक दिया।
Verse 28
एतत् पार्थस्य तु वचस् ततः श्रुत्वा महाद्युतिः यूपकेतुर् महाराज तूष्णीम् आसीद् अवाङ्मुखः
etat pārthasya tu vacas tataḥ śrutvā mahādyutiḥ yūpaketur mahārāja tūṣṇīm āsīd avāṅmukhaḥ
Having heard that speech of Partha, the greatly splendid one whose banner bears the sacrificial post, O great king, remained silent, his face downcast.
हे महाराज! पार्थ का वह वचन सुनकर महाद्युतिमान यूपकेतु (भूरिश्रवा) नीचा मुख किए चुप रह गया।
Verse 29
अर्जुन उवाच या प्रीतिर् धर्मराजे मे भीमे च वदतां वरे नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
arjuna uvāca yā prītir dharmarāje me bhīme ca vadatāṃ vare nakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja
Arjuna said: The love I bear toward the Righteous King, and toward Bhima, best of speakers, and toward Nakula and Sahadeva — the same, O elder brother of Shala, I bear toward you.
अर्जुन ने कहा — हे शल के बड़े भाई! धर्मराज के प्रति, वक्ताओं में श्रेष्ठ भीम के प्रति, तथा नकुल और सहदेव के प्रति मेरी जो प्रीति है, वही प्रीति मेरी तुम्हारे प्रति भी है।
Verse 30
मया तु समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना गच्छ पुण्यकृतांल् लोकाञ् शिबिर् औशीनरो यथा
mayā tu samanujñātaḥ kṛṣṇena ca mahātmanā gaccha puṇyakṛtāṃl lokāñ śibir auśīnaro yathā
'Permitted by me and by the high-souled Krishna, go to the worlds won by the meritorious, as Shibi, the son of Ushinara, went.'
मुझसे और महात्मा कृष्ण से अनुमति पाकर तुम पुण्यकर्मियों के लोकों को वैसे ही जाओ, जैसे उशीनरपुत्र शिबि गए थे।
Verse 31
संजय उवाच तत उत्थाय शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना खड्गम् आदाय चिच्छित्सुः शिरस् तस्य महात्मनः
saṃjaya uvāca tata utthāya śaineyo vimuktaḥ saumadattinā khaḍgam ādāya cicchitsuḥ śiras tasya mahātmanaḥ
Sanjaya said: Then the grandson of Shini (Satyaki), risen up, released by the son of Somadatta, taking up his sword, wished to cut off the head of that high-souled one.
संजय ने कहा — तब सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) से छूटा हुआ शैनेय (सात्यकि) उठकर, तलवार उठाकर, उस महात्मा का सिर काटना चाहने लगा।
Verse 32
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रमत्तं भूरिदक्षिणम् इयेष सात्यकिर् हन्तुं शलाग्रजम् अकल्मषम्
nihataṃ pāṇḍuputreṇa pramattaṃ bhūridakṣiṇam iyeṣa sātyakir hantuṃ śalāgrajam akalmaṣam
Satyaki wished to slay the sinless elder brother of Shala (Bhurishravas of abundant sacrificial gifts), struck down while heedless by the son of Pandu (Arjuna).
पांडुपुत्र (अर्जुन) द्वारा असावधानी में मारे गए, प्रचुर दक्षिणा वाले, निष्पाप शल के बड़े भाई (भूरिश्रवा) को सात्यकि मारना चाहने लगा।
Verse 33
निकृत्तभुजम् आसीनं छिन्नहस्तम् इव द्विपम् क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः
nikṛttabhujam āsīnaṃ chinnahastam iva dvipam krośatāṃ sarvasainyānāṃ nindyamānaḥ sudurmanāḥ
(Bhurishravas) sitting with his arm cut off, like an elephant whose trunk is severed — while all the armies cried out and censured Satyaki, sore troubled —
कटी हुई सूँड वाले हाथी के समान, भुजा कटकर बैठे हुए (भूरिश्रवा को) — जबकि समस्त सेनाएँ चीत्कार कर रही थीं और सात्यकि की निंदा कर रही थीं, अत्यंत दुखी होकर —
Verse 34
वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना भीमेन चक्ररक्षाभ्याम् अश्वत्थाम्ना कृपेण च
vāryamāṇaḥ sa kṛṣṇena pārthena ca mahātmanā bhīmena cakrarakṣābhyām aśvatthāmnā kṛpeṇa ca
though forbidden by Krishna and by the high-souled Partha, by Bhima and the two wheel-guards, by Ashvatthaman and Kripa,
कृष्ण, महात्मा पार्थ, भीम, दोनों चक्ररक्षक, अश्वत्थामा और कृप द्वारा रोके जाने पर भी —
Verse 35
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च विक्रोशतां च सैन्यानाम् अवधीत् तं यतव्रतम्
karṇena vṛṣasenena saindhavena tathaiva ca vikrośatāṃ ca sainyānām avadhīt taṃ yatavratam
by Karna and Vrishasena, and likewise by the Saindhava (Jayadratha), and while the armies cried out, he (Satyaki) slew that keeper of vows.
तथा कर्ण, वृषसेन और सैंधव (जयद्रथ) द्वारा भी, और सेनाओं के चीत्कार करते रहने पर भी, उसने (सात्यकि ने) उस व्रतधारी (भूरिश्रवा) का वध कर दिया।
Verse 36
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे सात्यकिः कौरवेन्द्राय खड्गेनापाहरच् छिरः
prāyopaviṣṭāya raṇe pārthena chinnabāhave sātyakiḥ kauravendrāya khaḍgenāpāharac chiraḥ
Upon that lord of the Kurus (Bhurishravas), sitting in the battle in the fast-unto-death, his arm cut off by Partha, Satyaki with his sword struck off his head.
रण में प्रायोपवेशन में बैठे, पार्थ द्वारा भुजा कटे हुए उस कौरवेंद्र (भूरिश्रवा) का सात्यकि ने तलवार से सिर काट डाला।
Verse 37
नाभ्यनन्दन्त तत्सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा अर्जुनेन हतं पूर्वं यज् जघान कुरूद्वहम्
nābhyanandanta tatsainyāḥ sātyakiṃ tena karmaṇā arjunena hataṃ pūrvaṃ yaj jaghāna kurūdvaham
The soldiers there did not applaud Satyaki for that deed — the slaying of one already struck down beforehand by Arjuna, that upholder of the Kurus.
उस कर्म पर — पहले से ही अर्जुन द्वारा आहत उस कुरुश्रेष्ठ (भूरिश्रवा) के वध पर — वहाँ की सेनाओं ने सात्यकि का अभिनंदन नहीं किया।
Verse 38
सहस्राक्षसमं तत्र सिद्धचारणमानवाः भूरिश्रवसम् आलोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्
sahasrākṣasamaṃ tatra siddhacāraṇamānavāḥ bhūriśravasam ālokya yuddhe prāyagataṃ hatam
There the siddhas, charanas, and men, beholding Bhurishravas, the equal of the thousand-eyed (Indra), slain in battle while seated in the fast-unto-death —
वहाँ सिद्ध, चारण और मनुष्य सहस्राक्ष (इंद्र) के समान भूरिश्रवा को युद्ध में प्रायोपगत अवस्था में मारा गया देखकर —
Verse 39
अपूजयन्त तं देवा विस्मितास् तस्य कर्मभिः पक्षवादांश् च बहुशः प्रावदंस् तस्य सैनिकाः
apūjayanta taṃ devā vismitās tasya karmabhiḥ pakṣavādāṃś ca bahuśaḥ prāvadaṃs tasya sainikāḥ
the gods honoured him, amazed at his deeds; and his soldiers uttered partisan words many times.
देवता उसके कर्मों से विस्मित होकर उसकी पूजा करने लगे; और उसके सैनिक बार-बार पक्ष-समर्थन के वचन कहने लगे।
Verse 40
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् तथा तस्मान् मन्युर् न वः कार्यः क्रोधो दुःखकरो नृणाम्
na vārṣṇeyasyāparādho bhavitavyaṃ hi tat tathā tasmān manyur na vaḥ kāryaḥ krodho duḥkhakaro nṛṇām
'The Varshneya's (Satyaki's) is no fault; it was bound to be thus; therefore let not indignation be yours — anger is a maker of sorrow for men.'
"वार्ष्णेय (सात्यकि) का कोई दोष नहीं; होनी को यों ही होना था; अतः तुम्हें क्रोध नहीं करना चाहिए — क्रोध मनुष्यों के लिए दुःखकारी है।
Verse 41
हन्तव्यश् चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा विहितो ह्य् अस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिर् आहवे
hantavyaś caiṣa vīreṇa nātra kāryā vicāraṇā vihito hy asya dhātraiva mṛtyuḥ sātyakir āhave
'And this one was to be slain by the hero (Satyaki); herein no debate should be made; for his death in battle at Satyaki's hands was ordained by the Creator himself.'
और यह (भूरिश्रवा) इस वीर (सात्यकि) द्वारा मारा जाना ही था; इसमें कोई विचार नहीं करना चाहिए; क्योंकि रण में सात्यकि के हाथों इसका मरण विधाता ने ही विहित किया था।"
Verse 42
सात्यकिर् उवाच न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन् मां प्रभाषथ धर्मवादैर् अधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकम् आस्थिताः
sātyakir uvāca na hantavyo na hantavya iti yan māṃ prabhāṣatha dharmavādair adharmiṣṭhā dharmakañcukam āsthitāḥ
Satyaki said: That you say to me, 'He must not be slain, he must not be slain' — you, most unrighteous, with your words of dharma, having put on the cloak of dharma!
सात्यकि ने कहा — जो तुम मुझसे कहते हो कि "यह मारने योग्य नहीं, मारने योग्य नहीं" — अरे अत्यंत अधर्मियो! धर्म का कवच ओढ़े हुए धर्मवादों (का आश्रय लिए हो)!
Verse 43
यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रविनाकृतः युष्माभिर् निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः
yadā bālaḥ subhadrāyāḥ sutaḥ śastravinākṛtaḥ yuṣmābhir nihato yuddhe tadā dharmaḥ kva vo gataḥ
When the boy, the son of Subhadra (Abhimanyu), deprived of his weapons, was slain by you in battle — where then had your dharma gone?
जब शस्त्रहीन किए गए बालक सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) को तुमने युद्ध में मारा था, तब तुम्हारा धर्म कहाँ चला गया था?
Verse 44
मया त्व् एतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश् चिद् एव हि यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा स मे वध्यो भवेच् छत्रुर् यद्य् अपि स्यान् मुनिव्रतः
mayā tv etat pratijñātaṃ kṣepe kasmiṃś cid eva hi yo māṃ niṣpiṣya saṃgrāme jīvan hanyāt padā ruṣā sa me vadhyo bhavec chatrur yady api syān munivrataḥ
This I had vowed, on some occasion of insult: whoever, having crushed me in battle, should while I lived strike me with his foot in fury — he, my foe, would be slain by me, even were he keeping the vow of a sage.
मैंने तो किसी अपमान के अवसर पर यह प्रतिज्ञा की थी — जो मुझे संग्राम में कुचलकर, जीवित रहते हुए, क्रोध से पैर से प्रहार करे, वह शत्रु मेरे द्वारा वध्य होगा, चाहे वह मुनि-व्रत धारण किए हो।
Verse 45
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषः मन्यध्वं मृतम् इत्य् एवम् एतद् वो बुद्धिलाघवम् युक्तो ह्य् अस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुंगवाः
ceṣṭamānaṃ pratīghāte sabhujaṃ māṃ sacakṣuṣaḥ manyadhvaṃ mṛtam ity evam etad vo buddhilāghavam yukto hy asya pratīghātaḥ kṛto me kurupuṃgavāḥ
While I was still struggling to counter him, with my arm and my eyes intact, you deem me as one dead — such is your lightness of understanding. Fitting was my retaliation upon him, O bulls of the Kurus.
प्रतिकार के लिए संघर्ष करते हुए, भुजा और नेत्रों से युक्त मुझ (जीवित) को तुम मृत मान बैठे — यह तुम्हारी बुद्धि का छिछलापन है। हे कुरुपुंगवो! मैंने इस पर जो प्रतिकार किया, वह उचित ही था।
Verse 46
यत् तु पार्थेन मत्स्नेहात् स्वां प्रतिज्ञां च रक्षता सखड्गो ऽस्य हृतो बाहुर् एतेनैवास्मि वञ्चितः
yat tu pārthena matsnehāt svāṃ pratijñāṃ ca rakṣatā sakhaḍgo 'sya hṛto bāhur etenaivāsmi vañcitaḥ
But that Partha, out of love for me and to guard his own vow, cut off his arm, sword and all — by that very deed I was thwarted of my vengeance.
किंतु पार्थ ने मेरे स्नेह से और अपनी प्रतिज्ञा की रक्षा करते हुए इसकी तलवार-सहित भुजा काट दी — इसी से मैं (अपने प्रतिशोध से) वंचित हो गया।
Verse 47
भवितव्यं च यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च सो ऽयं हतो विमर्दे ऽस्मिन् किम् अत्राधर्मचेष्टितम्
bhavitavyaṃ ca yad bhāvi daivaṃ ceṣṭayatīva ca so 'yaṃ hato vimarde 'smin kim atrādharmaceṣṭitam
What is to be must be; and Fate, as it were, impels all. He has been slain in this clash; what unrighteous deed is there in this?
जो होना है वह होकर रहता है, और दैव मानो सबको प्रेरित करता है; यह इस संघर्ष में मारा गया — इसमें अधर्माचरण क्या है?
Verse 48
अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि पीडाकरम् अमित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यम् एव तत्
api cāyaṃ purā gītaḥ śloko vālmīkinā bhuvi pīḍākaram amitrāṇāṃ yat syāt kartavyam eva tat
Moreover, this verse was sung of old by Valmiki upon the earth: 'Whatever brings affliction to one's foes, that indeed is to be done.'
और फिर, वाल्मीकि ने पृथ्वी पर पहले यह श्लोक गाया है — "जो शत्रुओं को पीड़ा पहुँचाने वाला हो, वही करना चाहिए।"
Verse 49
संजय उवाच एवम् उक्ते महाराज सर्वे कौरवपाण्डवाः न स्म किं चिद् अभाषन्त मनसा समपूजयन्
saṃjaya uvāca evam ukte mahārāja sarve kauravapāṇḍavāḥ na sma kiṃ cid abhāṣanta manasā samapūjayan
Sanjaya said: This being said, O great king, all the Kauravas and Pandavas said nothing, but honoured Bhurishravas in their minds.
संजय ने कहा — हे महाराज! ऐसा कहे जाने पर समस्त कौरव और पांडव कुछ न बोले, किंतु मन-ही-मन (भूरिश्रवा का) सम्मान करने लगे।
Verse 50
मन्त्रैर् हि पूतस्य महाध्वरेषु; यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य मुनेर् इवारण्यगतस्य तस्य; न तत्र कश् चिद् वधम् अभ्यनन्दत्
mantrair hi pūtasya mahādhvareṣu; yaśasvino bhūrisahasradasya muner ivāraṇyagatasya tasya; na tatra kaś cid vadham abhyanandat
Of him, purified by mantras in great sacrifices, illustrious, a giver of many thousands, like a sage retired to the forest — no one there rejoiced at his slaying.
महान यज्ञों में मंत्रों से पवित्र, यशस्वी, अनेक सहस्र (दान) देने वाले, वन में गए मुनि के समान उस (भूरिश्रवा) के वध पर वहाँ किसी ने हर्ष नहीं किया।
Verse 51
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य; शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं; न्यस्तं हविर्धानम् इवोत्तरेण
sunīlakeśaṃ varadasya tasya; śūrasya pārāvatalohitākṣam aśvasya medhyasya śiro nikṛttaṃ; nyastaṃ havirdhānam ivottareṇa
Of that hero, the boon-giver, with beautiful dark-blue hair and eyes red as a dove's — the severed head was laid down, like the head of a sacrificial horse set by the north side of the oblation-shed.
सुंदर नील केश वाले, कबूतर के समान लाल नेत्रों वाले उस वरदाता शूर का कटा हुआ सिर वैसे ही रखा हुआ था, जैसे यज्ञीय अश्व का शिर उत्तर दिशा में हविर्धान (यज्ञशाला) के पास रखा जाता है।
Verse 52
स तेजसा शस्त्रहतेन पूतो; महाहवे देहवरं विसृज्य आक्रामद् ऊर्ध्वं वरदो वरार्हो; व्यावृत्य धर्मेण परेण रोदसी
sa tejasā śastrahatena pūto; mahāhave dehavaraṃ visṛjya ākrāmad ūrdhvaṃ varado varārho; vyāvṛtya dharmeṇa pareṇa rodasī
Purified by that death wrought by weapons in the great battle, casting off his excellent body, that boon-giver, worthy of boons, ascended on high, pervading heaven and earth by his surpassing righteousness.
शस्त्र से हुई उस मृत्यु के तेज से पवित्र होकर, महायुद्ध में अपने श्रेष्ठ शरीर को त्यागकर, वह वरदाता, वर के योग्य (भूरिश्रवा) अपने परम धर्म से द्यावा-पृथिवी को व्याप्त करते हुए ऊर्ध्वलोक को चढ़ गया।