Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 117

Drona Parva · 62 verses

62 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच तम् आपतन्तं संप्रेक्ष्य सात्वतं युद्धदुर्मदम् क्रोधाद् भूरिश्रवा राजन् सहसा समुपाद्रवत्

    saṃjaya uvāca tam āpatantaṃ saṃprekṣya sātvataṃ yuddhadurmadam krodhād bhūriśravā rājan sahasā samupādravat

    Sanjaya said: Beholding that Satvata (Satyaki), maddened for battle, rushing on, Bhurishravas, O king, out of wrath, suddenly rushed against him.

    संजय ने कहा — हे राजन्! युद्ध के लिए उन्मत्त उस सात्वत (सात्यकि) को झपटते देखकर भूरिश्रवा क्रोध से सहसा उस पर टूट पड़ा।

  2. Verse 2

    तम् अब्रवीन् महाबाहुः कौरव्यः शिनिपुंगवम् अद्य प्राप्तो ऽसि दिष्ट्या मे चक्षुर्विषयम् इत्य् उत

    tam abravīn mahābāhuḥ kauravyaḥ śinipuṃgavam adya prāpto 'si diṣṭyā me cakṣurviṣayam ity uta

    The mighty-armed Kaurava (Bhurishravas) said to the bull of the Shinis: 'By good fortune you have today come within range of my eye.'

    महाबाहु कौरव (भूरिश्रवा) ने उस शिनिपुंगव से कहा — "सौभाग्य से आज तू मेरी दृष्टि के सामने आ गया है।

  3. Verse 3

    चिराभिलषितं कामम् अद्य प्राप्स्यामि संयुगे न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे रणम्

    cirābhilaṣitaṃ kāmam adya prāpsyāmi saṃyuge na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase raṇam

    'The desire long cherished I shall now attain in battle; for you shall not escape me alive, unless you quit the fight.'

    चिरकाल से अभिलषित कामना को आज मैं युद्ध में पूरा करूँगा; यदि तू रण नहीं छोड़ता, तो जीवित मुझसे बचकर नहीं जाएगा।

  4. Verse 4

    अद्य त्वां समरे हत्वा नित्यं शूराभिमानिनम् नन्दयिष्यामि दाशार्ह कुरुराजं सुयोधनम्

    adya tvāṃ samare hatvā nityaṃ śūrābhimāninam nandayiṣyāmi dāśārha kururājaṃ suyodhanam

    'Slaying you today in battle, you who ever deem yourself a hero, I shall gladden the Kuru king Suyodhana, O Dasharha.'

    हे दाशार्ह! सदा अपने को शूर मानने वाले तुझे आज समर में मारकर मैं कुरुराज सुयोधन (दुर्योधन) को प्रसन्न करूँगा।

  5. Verse 5

    अद्य मद्बाणनिर्दग्धं पतितं धरणीतले द्रक्ष्यतस् त्वां रणे वीरौ सहितौ केशवार्जुनौ

    adya madbāṇanirdagdhaṃ patitaṃ dharaṇītale drakṣyatas tvāṃ raṇe vīrau sahitau keśavārjunau

    'Today the two heroes, Keshava and Arjuna together, shall behold you fallen on the earth, burnt by my arrows in battle.'

    आज मेरे बाणों से जले, रण में पृथ्वी पर गिरे हुए तुझे केशव और अर्जुन — दोनों वीर एक साथ देखेंगे।

  6. Verse 6

    अद्य धर्मसुतो राजा श्रुत्वा त्वां निहतं मया सव्रीडो भविता सद्यो येनासीह प्रवेशितः

    adya dharmasuto rājā śrutvā tvāṃ nihataṃ mayā savrīḍo bhavitā sadyo yenāsīha praveśitaḥ

    'Today king Yudhishthira, the son of Dharma, hearing you slain by me, shall at once be filled with shame — he by whom you were sent hither.'

    आज तुझे मुझसे मारा गया सुनकर धर्मपुत्र राजा (युधिष्ठिर), जिसने तुझे यहाँ भेजा है, तुरंत लज्जित हो उठेगा।

  7. Verse 7

    अद्य मे विक्रमं पार्थो विज्ञास्यति धनंजयः त्वयि भूमौ विनिहते शयाने रुधिरोक्षिते

    adya me vikramaṃ pārtho vijñāsyati dhanaṃjayaḥ tvayi bhūmau vinihate śayāne rudhirokṣite

    'Today Partha Dhananjaya shall know my prowess, when you are slain, lying on the ground, drenched in blood.'

    आज जब तू रक्त से सना हुआ धरती पर पड़ा रहेगा, तब पार्थ धनंजय मेरे पराक्रम को जान लेगा।

  8. Verse 8

    चिराभिलषितो ह्य् अद्य त्वया सह समागमः पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा

    cirābhilaṣito hy adya tvayā saha samāgamaḥ purā devāsure yuddhe śakrasya balinā yathā

    'For long have I desired this meeting with you, as of old the mighty asura desired his encounter with Shakra in the war of gods and asuras.'

    तेरे साथ यह भेंट मुझे चिरकाल से अभीष्ट रही है, जैसे प्राचीन देवासुर-युद्ध में बली (असुर) को इंद्र के साथ।

  9. Verse 9

    अद्य युद्धं महाघोरं तव दास्यामि सात्वत ततो ज्ञास्यसि तत्त्वेन मद्वीर्यबलपौरुषम्

    adya yuddhaṃ mahāghoraṃ tava dāsyāmi sātvata tato jñāsyasi tattvena madvīryabalapauruṣam

    'Today I shall give you a most terrible battle, O Satvata; then you shall know truly my valour, strength, and manhood.'

    हे सात्वत! आज मैं तुझे अत्यंत घोर युद्ध दूँगा; तब तू मेरे वीर्य, बल और पौरुष को सचमुच जान लेगा।

  10. Verse 10

    अद्य संयमनीं याता मया त्वं निहतो रणे यथा रामानुजेनाजौ रावणिर् लक्ष्मणेन वै

    adya saṃyamanīṃ yātā mayā tvaṃ nihato raṇe yathā rāmānujenājau rāvaṇir lakṣmaṇena vai

    'Today, slain by me in battle, you shall go to the abode of the Restrainer (Yama), as the son of Ravana (Indrajit) went, slain in the fight by Rama's younger brother, Lakshmana.'

    आज मुझसे रण में मारा जाकर तू यमलोक को वैसे ही जाएगा, जैसे युद्ध में राम के अनुज लक्ष्मण से मारा गया रावण-पुत्र (इंद्रजित)।

  11. Verse 11

    अद्य कृष्णश् च पार्थश् च धर्मराजश् च माधव हते त्वयि निरुत्साहा रणं त्यक्ष्यन्त्य् असंशयम्

    adya kṛṣṇaś ca pārthaś ca dharmarājaś ca mādhava hate tvayi nirutsāhā raṇaṃ tyakṣyanty asaṃśayam

    'Today, when you are slain, Krishna, Partha, and the Righteous King, O Madhava, dispirited, will surely abandon the battle.'

    हे माधव! आज तेरे मारे जाने पर कृष्ण, पार्थ और धर्मराज निरुत्साह होकर निःसंदेह युद्ध छोड़ देंगे।

  12. Verse 12

    अद्य ते ऽपचितिं कृत्वा शितैर् माधव सायकैः तत्स्त्रियो नन्दयिष्यामि ये त्वया निहता रणे

    adya te 'pacitiṃ kṛtvā śitair mādhava sāyakaiḥ tatstriyo nandayiṣyāmi ye tvayā nihatā raṇe

    'Today, having taken vengeance on you with keen arrows, O Madhava, I shall gladden the women of those whom you have slain in battle.'

    हे माधव! आज तीक्ष्ण बाणों से तुझसे प्रतिशोध लेकर, जिन्हें तूने रण में मारा है, उनकी स्त्रियों को मैं प्रसन्न करूँगा।

  13. Verse 13

    चक्षुर्विषयसंप्राप्तो न त्वं माधव मोक्ष्यसे सिंहस्य विषयं प्राप्तो यथा क्षुद्रमृगस् तथा

    cakṣurviṣayasaṃprāpto na tvaṃ mādhava mokṣyase siṃhasya viṣayaṃ prāpto yathā kṣudramṛgas tathā

    'Come within range of my eye, you shall not escape, O Madhava, as a small deer come within a lion's range.'

    हे माधव! मेरी दृष्टि के सामने आकर तू वैसे ही बच नहीं पाएगा, जैसे सिंह की पहुँच में आया छोटा मृग नहीं बचता।"

  14. Verse 14

    युयुधानस् तु तं राजन् प्रत्युवाच हसन्न् इव कौरवेय न संत्रासो विद्यते मम संयुगे

    yuyudhānas tu taṃ rājan pratyuvāca hasann iva kauraveya na saṃtrāso vidyate mama saṃyuge

    But Yuyudhana (Satyaki), O king, replied to him, laughing as it were: 'O Kaurava, no terror exists in me in battle.'

    किंतु हे राजन्! युयुधान (सात्यकि) ने मानो हँसते हुए उसे उत्तर दिया — "हे कौरव! युद्ध में मुझे कोई भय नहीं है।

  15. Verse 15

    स मां निहन्यात् संग्रामे यो मां कुर्यान् निरायुधम् समास् तु शाश्वतीर् हन्याद् यो मां हन्याद् धि संयुगे

    sa māṃ nihanyāt saṃgrāme yo māṃ kuryān nirāyudham samās tu śāśvatīr hanyād yo māṃ hanyād dhi saṃyuge

    'He might slay me in combat who could make me weaponless; and he who would slay me in battle would have to strive for endless ages.'

    संग्राम में मुझे वही मार सकता है जो मुझे निरायुध कर दे; और जो मुझे रण में मारना चाहे, उसे अनंत युगों तक प्रयत्न करना पड़ेगा।

  16. Verse 16

    किं मृषोक्तेन बहुना कर्मणा तु समाचर शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते

    kiṃ mṛṣoktena bahunā karmaṇā tu samācara śāradasyeva meghasya garjitaṃ niṣphalaṃ hi te

    'What use of much false speech? Act with deeds; for your roaring is fruitless, like that of an autumn cloud.'

    बहुत मिथ्या बकने से क्या लाभ? कर्म से दिखा; क्योंकि तेरी यह गर्जना शरद् के मेघ की गर्जना के समान निष्फल है।

  17. Verse 17

    श्रुत्वैतद् गर्जितं वीर हास्यं हि मम जायते चिरकालेप्सितं लोके युद्धम् अद्यास्तु कौरव

    śrutvaitad garjitaṃ vīra hāsyaṃ hi mama jāyate cirakālepsitaṃ loke yuddham adyāstu kaurava

    'Hearing this roaring, O hero, laughter arises in me. Let the battle, long desired in the world, be today, O Kaurava.'

    हे वीर! यह गर्जना सुनकर तो मुझे हँसी आती है। हे कौरव! संसार में चिरकाल से अभीष्ट वह युद्ध आज ही हो जाए।

  18. Verse 18

    त्वरते मे मतिस् तात त्वयि युद्धाभिकाङ्क्षिणि नाहत्वा संनिवर्तिष्ये त्वाम् अद्य पुरुषाधम

    tvarate me matis tāta tvayi yuddhābhikāṅkṣiṇi nāhatvā saṃnivartiṣye tvām adya puruṣādhama

    'My mind hastens, my friend, toward you who long for battle; I will not turn back without slaying you today, O basest of men.'

    हे तात! युद्ध की इच्छा रखने वाले तुझ पर मेरा मन उतावला हो रहा है; हे पुरुषाधम! आज तुझे मारे बिना मैं नहीं लौटूँगा।"

  19. Verse 19

    अन्योन्यं तौ तदा वाग्भिस् तक्षन्तौ नरपुंगवौ जिघांसू परमक्रुद्धाव् अभिजघ्नतुर् आहवे

    anyonyaṃ tau tadā vāgbhis takṣantau narapuṃgavau jighāṃsū paramakruddhāv abhijaghnatur āhave

    Then those two bulls among men, gashing each other with words, seeking each other's death, greatly enraged, struck one another in the fight.

    तब वे दोनों नरपुंगव वचनों से एक-दूसरे को छीलते हुए, एक-दूसरे को मारने की इच्छा से अत्यंत क्रुद्ध होकर युद्ध में भिड़ गए।

  20. Verse 20

    समेतौ तौ नरव्याघ्रौ शुष्मिणौ स्पर्धिनौ रणे द्विरदाव् इव संक्रुद्धौ वाशितार्थे मदोत्कटौ

    sametau tau naravyāghrau śuṣmiṇau spardhinau raṇe dviradāv iva saṃkruddhau vāśitārthe madotkaṭau

    Those two tigers among men, met together, impetuous, rivals in battle, like two furious elephants maddened over a she-elephant —

    रण में मिले हुए वे दोनों नरव्याघ्र, प्रचंड और स्पर्धालु, हथिनी के लिए मदमत्त होकर क्रुद्ध दो हाथियों के समान थे —

  21. Verse 21

    भूरिश्रवाः सात्यकिश् च ववर्षतुर् अरिंदमौ शरवर्षाणि भीमानि मेघाव् इव परस्परम्

    bhūriśravāḥ sātyakiś ca vavarṣatur ariṃdamau śaravarṣāṇi bhīmāni meghāv iva parasparam

    Bhurishravas and Satyaki, those foe-subduers, rained fearful showers of arrows upon each other, like two clouds.

    शत्रुदमन भूरिश्रवा और सात्यकि दो मेघों के समान एक-दूसरे पर भयानक बाण-वृष्टियाँ बरसाने लगे।

  22. Verse 22

    सौमदत्तिस् तु शैनेयं प्रच्छाद्येषुभिर् आशुगैः जिघांसुर् भरतश्रेष्ठ विव्याध निशितैः शरैः

    saumadattis tu śaineyaṃ pracchādyeṣubhir āśugaiḥ jighāṃsur bharataśreṣṭha vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

    But the son of Somadatta (Bhurishravas), covering the grandson of Shini with swift arrows, seeking to slay him, O foremost of the Bharatas, pierced him with keen shafts.

    हे भरतश्रेष्ठ! सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) शैनेय (सात्यकि) को शीघ्रगामी बाणों से ढककर, उसे मारने की इच्छा से तीक्ष्ण बाणों से बींधने लगा।

  23. Verse 23

    दशभिः सात्यकिं विद्ध्वा सौमदत्तिर् अथापरान् मुमोच निशितान् बाणाञ् जिघांसुः शिनिपुंगवम्

    daśabhiḥ sātyakiṃ viddhvā saumadattir athāparān mumoca niśitān bāṇāñ jighāṃsuḥ śinipuṃgavam

    Piercing Satyaki with ten arrows, the son of Somadatta then loosed other keen shafts, seeking to slay the bull of the Shinis.

    सात्यकि को दस बाणों से बींधकर सोमदत्तपुत्र ने शिनिपुंगव को मारने की इच्छा से फिर अन्य तीक्ष्ण बाण छोड़े।

  24. Verse 24

    तान् अस्य विशिखांस् तीक्ष्णान् अन्तरिक्षे विशां पते अप्राप्तान् अस्त्रमायाभिर् अग्रसत् सात्यकिः प्रभो

    tān asya viśikhāṃs tīkṣṇān antarikṣe viśāṃ pate aprāptān astramāyābhir agrasat sātyakiḥ prabho

    Those keen arrows of his, in mid-air, O lord of the people, ere they reached him, Satyaki, O lord, swallowed up by the illusions of his weapons.

    हे प्रभो! हे प्रजापते! उसके उन तीक्ष्ण बाणों को, पहुँचने से पहले ही अंतरिक्ष में, सात्यकि ने अपनी अस्त्र-मायाओं से ग्रस लिया।

  25. Verse 25

    तौ पृथक् शरवर्षाभ्याम् अवर्षेतां परस्परम् उत्तमाभिजनौ वीरौ कुरुवृष्णियशस्करौ

    tau pṛthak śaravarṣābhyām avarṣetāṃ parasparam uttamābhijanau vīrau kuruvṛṣṇiyaśaskarau

    The two rained upon each other, each with showers of arrows — those heroes of exalted lineage, glory-makers of the Kurus and Vrishnis.

    उत्तम कुल में उत्पन्न, कुरुओं और वृष्णियों का यश बढ़ाने वाले वे दोनों वीर पृथक्-पृथक् बाण-वृष्टियों से एक-दूसरे पर बरसने लगे।

  26. Verse 26

    तौ नखैर् इव शार्दूलौ दन्तैर् इव महाद्विपौ रथशक्तिभिर् अन्योन्यं विशिखैश् चाप्य् अकृन्तताम्

    tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau rathaśaktibhir anyonyaṃ viśikhaiś cāpy akṛntatām

    Like two tigers with their claws, like two great elephants with their tusks, they cut each other with car-lances and with arrows.

    नखों से दो व्याघ्रों के समान, दाँतों से दो महान हाथियों के समान, वे दोनों रथ-शक्तियों और बाणों से एक-दूसरे को काटने लगे।

  27. Verse 27

    निर्भिदन्तौ हि गात्राणि विक्षरन्तौ च शोणितम् व्यष्टम्भयेताम् अन्योन्यं प्राणद्यूताभिदेविनौ

    nirbhidantau hi gātrāṇi vikṣarantau ca śoṇitam vyaṣṭambhayetām anyonyaṃ prāṇadyūtābhidevinau

    Piercing each other's limbs and shedding blood, they held each other in check, like gamblers staking their very lives.

    एक-दूसरे के अंगों को बींधते और रक्त बहाते हुए, प्राणों को दाँव पर लगाकर जुआ खेलते जुआरियों के समान वे एक-दूसरे को रोके रहे।

  28. Verse 28

    एवम् उत्तमकर्माणौ कुरुवृष्णियशस्करौ परस्परम् अयुध्येतां वारणाव् इव यूथपौ

    evam uttamakarmāṇau kuruvṛṣṇiyaśaskarau parasparam ayudhyetāṃ vāraṇāv iva yūthapau

    Thus those two of exalted deeds, glory-makers of the Kurus and Vrishnis, fought one another, like two leader-elephants of herds.

    इस प्रकार उत्तम कर्म करने वाले, कुरुओं और वृष्णियों का यश बढ़ाने वाले वे दोनों दो यूथपति हाथियों के समान परस्पर युद्ध करते रहे।

  29. Verse 29

    ताव् अदीर्घेण कालेन ब्रह्मलोकपुरस्कृतौ जिगीषन्तौ परं स्थानम् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः

    tāv adīrgheṇa kālena brahmalokapuraskṛtau jigīṣantau paraṃ sthānam anyonyam abhijaghnatuḥ

    In no long time, both destined for the world of Brahma, seeking the highest station, they struck one another.

    थोड़े ही समय में, दोनों ब्रह्मलोक के अधिकारी, परम स्थान को जीतने के इच्छुक होकर एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।

  30. Verse 30

    सात्यकिः सौमदत्तिश् च शरवृष्ट्या परस्परम् हृष्टवद् धार्तराष्ट्राणां पश्यताम् अभ्यवर्षताम्

    sātyakiḥ saumadattiś ca śaravṛṣṭyā parasparam hṛṣṭavad dhārtarāṣṭrāṇāṃ paśyatām abhyavarṣatām

    Satyaki and the son of Somadatta rained arrows upon each other with showers, gladly, while the sons of Dhritarashtra looked on.

    धृतराष्ट्रपुत्रों के देखते-देखते सात्यकि और सोमदत्तपुत्र प्रसन्नतापूर्वक एक-दूसरे पर बाण-वृष्टि बरसाने लगे।

  31. Verse 31

    संप्रैक्षन्त जनास् तत्र युध्यमानौ युधां पती यूथपौ वाशिताहेतोः प्रयुद्धाव् इव कुञ्जरौ

    saṃpraikṣanta janās tatra yudhyamānau yudhāṃ patī yūthapau vāśitāhetoḥ prayuddhāv iva kuñjarau

    The people there gazed at those two lords of warriors fighting, like two herd-leader elephants locked in combat over a she-elephant.

    वहाँ के लोग युद्ध करते उन दोनों योद्धा-स्वामियों को ऐसे देखने लगे, मानो हथिनी के लिए भिड़े दो यूथपति हाथी हों।

  32. Verse 32

    अन्योन्यस्य हयान् हत्वा धनुषी विनिकृत्य च विरथाव् असियुद्धाय समेयातां महारणे

    anyonyasya hayān hatvā dhanuṣī vinikṛtya ca virathāv asiyuddhāya sameyātāṃ mahāraṇe

    Having slain each other's horses and cut down each other's bows, chariotless, the two came together for a sword-fight in the great battle.

    एक-दूसरे के घोड़ों को मारकर और धनुषों को काटकर, रथहीन होकर वे दोनों महायुद्ध में तलवार-युद्ध के लिए भिड़ गए।

  33. Verse 33

    आर्षभे चर्मणी चित्रे प्रगृह्य विपुले शुभे विकोशौ चाप्य् असी कृत्वा समरे तौ विचेरतुः

    ārṣabhe carmaṇī citre pragṛhya vipule śubhe vikośau cāpy asī kṛtvā samare tau viceratuḥ

    Taking up two bright, broad, fair shields of bull's-hide, and drawing their swords from their sheaths, the two ranged over the battle.

    विचित्र, विशाल, शुभ दो वृषभ-चर्म की ढालें लेकर और म्यान से तलवारें निकालकर वे दोनों रणभूमि में विचरने लगे।

  34. Verse 34

    चरन्तौ विविधान् मार्गान् मण्डलानि च भागशः मुहुर् आजघ्नतुः क्रुद्धाव् अन्योन्यम् अरिमर्दनौ

    carantau vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ muhur ājaghnatuḥ kruddhāv anyonyam arimardanau

    Ranging along various tracks and circling in turns, the two foe-crushers, enraged, struck each other again and again.

    विविध मार्गों पर चलते और बारी-बारी मंडल बनाते हुए वे दोनों शत्रुमर्दन क्रुद्ध होकर एक-दूसरे पर बार-बार प्रहार करने लगे।

  35. Verse 35

    सखड्गौ चित्रवर्माणौ सनिष्काङ्गदभूषणौ रणे रणोत्कटौ राजन्न् अन्योन्यं पर्यकर्षताम्

    sakhaḍgau citravarmāṇau saniṣkāṅgadabhūṣaṇau raṇe raṇotkaṭau rājann anyonyaṃ paryakarṣatām

    Sword in hand, of varied armour, adorned with gold ornaments and armlets, fierce for the fray, O king, in battle the two dragged each other about.

    हे राजन्! तलवार हाथ में लिए, विचित्र कवच वाले, स्वर्णाभूषणों और अंगदों से सुशोभित, रण में प्रचंड वे दोनों एक-दूसरे को खींचने-घसीटने लगे।

  36. Verse 36

    मुहूर्तम् इव राजेन्द्र परिकृष्य परस्परम् पश्यतां सर्वसैन्यानां वीराव् आश्वसतां पुनः

    muhūrtam iva rājendra parikṛṣya parasparam paśyatāṃ sarvasainyānāṃ vīrāv āśvasatāṃ punaḥ

    For a moment, O king of kings, having dragged each other about, while all the armies looked on, the two heroes took breath again.

    हे राजेंद्र! समस्त सेनाओं के देखते-देखते मुहूर्त भर एक-दूसरे को घसीटकर वे दोनों वीर फिर साँस लेने लगे।

  37. Verse 37

    असिभ्यां चर्मणी शुभ्रे विपुले च शरावरे निकृत्य पुरुषव्याघ्रौ बाहुयुद्धं प्रचक्रतुः

    asibhyāṃ carmaṇī śubhre vipule ca śarāvare nikṛtya puruṣavyāghrau bāhuyuddhaṃ pracakratuḥ

    Cutting apart with their swords the two bright, broad shields, those arrow-fences, those two tigers among men engaged in a wrestling-match with their arms.

    तलवारों से उन शुभ, विशाल, बाण-रोधक ढालों को काटकर वे दोनों पुरुषव्याघ्र भुजाओं से मल्लयुद्ध करने लगे।

  38. Verse 38

    व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलाव् उभौ बाहुभिः समसज्जेताम् आयसैः परिघैर् इव

    vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāv ubhau bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva

    Broad-chested, long-armed, both skilled in wrestling, they clashed with their arms, as with iron bludgeons.

    चौड़ी छाती वाले, लंबी भुजाओं वाले, दोनों मल्लयुद्ध में निपुण, वे भुजाओं से वैसे भिड़ गए मानो लोहे के परिघों से।

  39. Verse 39

    तयोर् आसन् भुजाघाता निग्रहप्रग्रहौ तथा शिक्षाबलसमुद्भूताः सर्वयोधप्रहर्षणाः

    tayor āsan bhujāghātā nigrahapragrahau tathā śikṣābalasamudbhūtāḥ sarvayodhapraharṣaṇāḥ

    Between them were arm-blows, and holds and grips, born of training and strength, the delight of all warriors.

    उन दोनों के बीच भुजाओं के आघात तथा पकड़ और छुड़ाव के दाँव चलने लगे, जो शिक्षा और बल से उत्पन्न और समस्त योद्धाओं को हर्षित करने वाले थे।

  40. Verse 40

    तयोर् नृवरयो राजन् समरे युध्यमानयोः भीमो ऽभवन् महाशब्दो वज्रपर्वतयोर् इव

    tayor nṛvarayo rājan samare yudhyamānayoḥ bhīmo 'bhavan mahāśabdo vajraparvatayor iva

    Of those two best of men, O king, fighting in battle, arose a terrible loud sound, as of two thunderbolt-mountains.

    हे राजन्! समर में युद्ध करते उन दोनों नरश्रेष्ठों का भयानक महाशब्द दो वज्र-पर्वतों (के टकराने) के समान उठा।

  41. Verse 41

    द्विपाव् इव विषाणाग्रैः शृङ्गैर् इव महर्षभौ युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुंगवौ

    dvipāv iva viṣāṇāgraiḥ śṛṅgair iva maharṣabhau yuyudhāte mahātmānau kurusātvatapuṃgavau

    Like two elephants with the tips of their tusks, like two great bulls with their horns, the two high-souled bulls of the Kurus and Satvatas fought.

    दाँतों के अग्रभाग से दो हाथियों के समान, सींगों से दो महान वृषभों के समान, कुरुओं और सात्वतों के वे दोनों महात्मा पुंगव युद्ध करते रहे।

  42. Verse 42

    क्षीणायुधे सात्वते युध्यमाने; ततो ऽब्रवीद् अर्जुनं वासुदेवः पश्यस्वैनं विरथं युध्यमानं; रणे केतुं सर्वधनुर्धराणाम्

    kṣīṇāyudhe sātvate yudhyamāne; tato 'bravīd arjunaṃ vāsudevaḥ paśyasvainaṃ virathaṃ yudhyamānaṃ; raṇe ketuṃ sarvadhanurdharāṇām

    As the Satvata (Satyaki), his weapons spent, was fighting, Vasudeva then said to Arjuna: 'Behold him fighting chariotless in the battle, the standard of all bowmen.'

    अस्त्रक्षीण सात्वत (सात्यकि) के युद्ध करते समय वासुदेव ने अर्जुन से कहा — "उसे देखो, जो रथहीन होकर भी रण में युद्ध कर रहा है, समस्त धनुर्धरों का ध्वज-स्वरूप।

  43. Verse 43

    प्रविष्टो भारतीं सेनां तव पाण्डव पृष्ठतः योधितश् च महावीर्यैः सर्वैर् भारत भारतैः

    praviṣṭo bhāratīṃ senāṃ tava pāṇḍava pṛṣṭhataḥ yodhitaś ca mahāvīryaiḥ sarvair bhārata bhārataiḥ

    'Having entered the Bharata army behind you, O Pandava, and been made to fight by all the mighty Bharata heroes,

    हे पांडव! तुम्हारे पीछे भारत-सेना में घुसकर, हे भरत! समस्त महावीर्यशाली भरतवंशियों से लड़ाया गया,

  44. Verse 44

    परिश्रान्तो युधां श्रेष्ठः संप्राप्तो भूरिदक्षिणम् युद्धकाङ्क्षिणम् आयान्तं नैतत् समम् इवार्जुन

    pariśrānto yudhāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāpto bhūridakṣiṇam yuddhakāṅkṣiṇam āyāntaṃ naitat samam ivārjuna

    the weary foremost of warriors (Satyaki) has come upon Bhurishravas of abundant sacrificial gifts; coming eager for battle, though spent, this is no equal match, O Arjuna.'

    थका हुआ वह योद्धाश्रेष्ठ (सात्यकि) प्रचुर दक्षिणा वाले भूरिश्रवा के पास जा पहुँचा है; थका होने पर भी युद्ध की इच्छा से आता हुआ — हे अर्जुन! यह मेल समान नहीं है।"

  45. Verse 45

    ततो भूरिश्रवाः क्रुद्धः सात्यकिं युद्धदुर्मदम् उद्यम्य न्यहनद् राजन् मत्तो मत्तम् इव द्विपम्

    tato bhūriśravāḥ kruddhaḥ sātyakiṃ yuddhadurmadam udyamya nyahanad rājan matto mattam iva dvipam

    Then Bhurishravas, wrathful, raising up Satyaki, maddened for battle, struck him down, O king, as a maddened elephant strikes a maddened elephant.

    हे राजन्! तब क्रुद्ध भूरिश्रवा ने युद्ध के लिए उन्मत्त सात्यकि को उठाकर वैसे पटक दिया, जैसे मदमत्त हाथी दूसरे मदमत्त हाथी को।

  46. Verse 46

    रथस्थयोर् द्वयोर् युद्धे क्रुद्धयोर् योधमुख्ययोः केशवार्जुनयो राजन् समरे प्रेक्षमाणयोः

    rathasthayor dvayor yuddhe kruddhayor yodhamukhyayoḥ keśavārjunayo rājan samare prekṣamāṇayoḥ

    As the two chief warriors, wrathful, fought — while the two upon their chariot, Keshava and Arjuna, O king, looked on in the battle —

    हे राजन्! जब वे दोनों योद्धामुख्य क्रुद्ध होकर युद्ध कर रहे थे — और रथ पर स्थित केशव तथा अर्जुन समर में उन्हें देख रहे थे —

  47. Verse 47

    अथ कृष्णो महाबाहुर् अर्जुनं प्रत्यभाषत पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम्

    atha kṛṣṇo mahābāhur arjunaṃ pratyabhāṣata paśya vṛṣṇyandhakavyāghraṃ saumadattivaśaṃ gatam

    then the mighty-armed Krishna said to Arjuna: 'Behold that tiger of the Vrishnis and Andhakas fallen into the power of the son of Somadatta.'

    तब महाबाहु कृष्ण ने अर्जुन से कहा — "उस वृष्णि-अंधक-व्याघ्र (सात्यकि) को देखो, जो सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) के वश में पड़ गया है।

  48. Verse 48

    परिश्रान्तं गतं भूमौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम् तवान्तेवासिनं शूरं पालयार्जुन सात्यकिम्

    pariśrāntaṃ gataṃ bhūmau kṛtvā karma suduṣkaram tavāntevāsinaṃ śūraṃ pālayārjuna sātyakim

    'Wearied, fallen to the ground, having done a most difficult deed — your disciple, the hero Satyaki — protect him, O Arjuna.'

    अत्यंत दुष्कर कर्म करके थका हुआ, भूमि पर गिरा हुआ — तुम्हारे शिष्य, शूर सात्यकि की रक्षा करो, हे अर्जुन।

  49. Verse 49

    न वशं यज्ञशीलस्य गच्छेद् एष वरारिहन् त्वत्कृते पुरुषव्याघ्र तद् आशु क्रियतां विभो

    na vaśaṃ yajñaśīlasya gacched eṣa varārihan tvatkṛte puruṣavyāghra tad āśu kriyatāṃ vibho

    'Let this best of heroes not fall into the power of the sacrifice-performer (Bhurishravas), for your sake, O tiger among men; let that be done swiftly, O lord.'

    हे पुरुषव्याघ्र! हे विभो! तुम्हारे कारण यह वीरश्रेष्ठ यज्ञशील (भूरिश्रवा) के वश में न पड़े; अतः वह कार्य शीघ्र किया जाए।"

  50. Verse 50

    अथाब्रवीद् धृष्टमना वासुदेवं धनंजयः पश्य वृष्णिप्रवीरेण क्रीडन्तं कुरुपुंगवम् महाद्विपेनेव वने मत्तेन हरियूथपम्

    athābravīd dhṛṣṭamanā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ paśya vṛṣṇipravīreṇa krīḍantaṃ kurupuṃgavam mahādvipeneva vane mattena hariyūthapam

    Then Dhananjaya said to Vasudeva: 'Behold the bull of the Kurus (Bhurishravas) sporting with the Vrishni hero, as a maddened great elephant in the forest sports with a lion, leader of the herd.'

    तब प्रसन्न-मन धनंजय ने वासुदेव से कहा — "देखो, वृष्णिप्रवीर (सात्यकि) के साथ क्रीड़ा करते कुरुपुंगव (भूरिश्रवा) को, जैसे वन में मदमत्त महान हाथी सिंह-यूथपति के साथ क्रीड़ा करता हो।"

  51. Verse 51

    हाहाकारो महान् आसीत् सैन्यानां भरतर्षभ यद् उद्यम्य महाबाहुः सात्यकिं न्यहनद् भुवि

    hāhākāro mahān āsīt sainyānāṃ bharatarṣabha yad udyamya mahābāhuḥ sātyakiṃ nyahanad bhuvi

    A great cry of woe arose from the armies, O bull of the Bharatas, when the mighty-armed one, raising him up, struck Satyaki to the ground.

    हे भरतर्षभ! जब महाबाहु (भूरिश्रवा) ने सात्यकि को उठाकर भूमि पर पटका, तब सेनाओं में महान हाहाकार मच गया।

  52. Verse 52

    स सिंह इव मातङ्गं विकर्षन् भूरिदक्षिणः व्यरोचत कुरुश्रेष्ठः सात्वतप्रवरं युधि

    sa siṃha iva mātaṅgaṃ vikarṣan bhūridakṣiṇaḥ vyarocata kuruśreṣṭhaḥ sātvatapravaraṃ yudhi

    Like a lion dragging an elephant, that Bhurishravas of abundant sacrificial gifts shone, that best of the Kurus, dragging the foremost of the Satvatas in the fight.

    जैसे सिंह हाथी को घसीटता हो, वैसे ही प्रचुर दक्षिणा वाला वह कुरुश्रेष्ठ भूरिश्रवा युद्ध में सात्वतश्रेष्ठ (सात्यकि) को घसीटता हुआ शोभित हुआ।

  53. Verse 53

    अथ कोशाद् विनिष्कृष्य खड्गं भूरिश्रवा रणे मूर्धजेषु निजग्राह पदा चोरस्य् अताडयत्

    atha kośād viniṣkṛṣya khaḍgaṃ bhūriśravā raṇe mūrdhajeṣu nijagrāha padā corasy atāḍayat

    Then, drawing his sword from its sheath in the battle, Bhurishravas seized Satyaki by the hair and struck him on the breast with his foot.

    तब रण में म्यान से तलवार खींचकर भूरिश्रवा ने सात्यकि को केशों से पकड़ लिया और पैर से उसकी छाती पर प्रहार किया।

  54. Verse 54

    तथा तु परिकृष्यन्तं दृष्ट्वा सात्वतम् आहवे वासुदेवस् ततो राजन् भूयो ऽर्जुनम् अभाषत

    tathā tu parikṛṣyantaṃ dṛṣṭvā sātvatam āhave vāsudevas tato rājan bhūyo 'rjunam abhāṣata

    Beholding the Satvata thus dragged about in the fight, Vasudeva then, O king, again spoke to Arjuna:

    हे राजन्! युद्ध में इस प्रकार घसीटे जाते सात्वत (सात्यकि) को देखकर वासुदेव ने फिर अर्जुन से कहा —

  55. Verse 55

    पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम् तव शिष्यं महाबाहो धनुष्य् अनवरं त्वया

    paśya vṛṣṇyandhakavyāghraṃ saumadattivaśaṃ gatam tava śiṣyaṃ mahābāho dhanuṣy anavaraṃ tvayā

    'Behold that tiger of the Vrishnis and Andhakas fallen into the power of the son of Somadatta — your disciple, O mighty-armed one, not inferior to you with the bow.'

    "हे महाबाहो! उस वृष्णि-अंधक-व्याघ्र (सात्यकि) को देखो, जो सोमदत्तपुत्र के वश में पड़ गया है — तुम्हारा वह शिष्य, जो धनुर्विद्या में तुमसे कम नहीं।

  56. Verse 56

    असत्यो विक्रमः पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे विशेषयति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्

    asatyo vikramaḥ pārtha yatra bhūriśravā raṇe viśeṣayati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam

    'Unfair is the prowess, O Partha, wherein Bhurishravas in the battle overcomes the Varshneya Satyaki, of truthful valour.'

    हे पार्थ! यह पराक्रम अनुचित है, जहाँ रण में भूरिश्रवा सत्यपराक्रमी वार्ष्णेय सात्यकि को दबा रहा है।"

  57. Verse 57

    एवम् उक्तो महाबाहुर् वासुदेवेन पाण्डवः मनसा पूजयाम् आस भूरिश्रवसम् आहवे

    evam ukto mahābāhur vāsudevena pāṇḍavaḥ manasā pūjayām āsa bhūriśravasam āhave

    Thus addressed by Vasudeva, the mighty-armed Pandava honoured Bhurishravas in his mind in the battle:

    वासुदेव के इस प्रकार कहने पर महाबाहु पांडव (अर्जुन) ने युद्ध में भूरिश्रवा का मन-ही-मन सम्मान किया —

  58. Verse 58

    विकर्षन् सात्वतश्रेष्ठं क्रीडमान इवाहवे संहर्षयति मां भूयः कुरूणां कीर्तिवर्धनः

    vikarṣan sātvataśreṣṭhaṃ krīḍamāna ivāhave saṃharṣayati māṃ bhūyaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ

    'Dragging the best of the Satvatas as if in sport in the battle, he gladdens me the more, that increaser of the fame of the Kurus.'

    "रण में सात्वतश्रेष्ठ (सात्यकि) को मानो क्रीड़ापूर्वक घसीटता हुआ, कुरुओं की कीर्ति बढ़ाने वाला यह (भूरिश्रवा) मुझे और भी हर्षित कर रहा है।

  59. Verse 59

    प्रवरं वृष्णिवीराणां यन् न हन्याद् धि सात्यकिम् महाद्विपम् इवारण्ये मृगेन्द्र इव कर्षति

    pravaraṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yan na hanyād dhi sātyakim mahādvipam ivāraṇye mṛgendra iva karṣati

    'That he does not slay Satyaki, foremost of the Vrishni heroes, but drags him as a lion drags a great elephant in the forest' —

    जो वह वृष्णिवीरों में श्रेष्ठ सात्यकि को मारता नहीं, वरन उसे वैसे घसीटता है जैसे वन में मृगेंद्र (सिंह) महान हाथी को —"

  60. Verse 60

    एवं तु मनसा राजन् पार्थः संपूज्य कौरवम् वासुदेवं महाबाहुर् अर्जुनः प्रत्यभाषत

    evaṃ tu manasā rājan pārthaḥ saṃpūjya kauravam vāsudevaṃ mahābāhur arjunaḥ pratyabhāṣata

    Thus honouring the Kaurava in his mind, O king, the mighty-armed Partha Arjuna replied to Vasudeva:

    हे राजन्! इस प्रकार मन-ही-मन कौरव (भूरिश्रवा) का सम्मान करके महाबाहु पार्थ अर्जुन ने वासुदेव को उत्तर दिया —

  61. Verse 61

    सैन्धवासक्तदृष्टित्वान् नैनं पश्यामि माधव एष त्व् असुकरं कर्म यादवार्थे करोम्य् अहम्

    saindhavāsaktadṛṣṭitvān nainaṃ paśyāmi mādhava eṣa tv asukaraṃ karma yādavārthe karomy aham

    'My sight being fixed upon the Saindhava (Jayadratha), I do not see him, O Madhava; yet this difficult deed I shall do for the Yadava's (Satyaki's) sake.'

    "हे माधव! मेरी दृष्टि सैंधव (जयद्रथ) में लगी होने से मैं उसे (भूरिश्रवा को) देख नहीं रहा था; तो भी यादव (सात्यकि) के लिए यह दुष्कर कर्म मैं करता हूँ।"

  62. Verse 62

    इत्य् उक्त्वा वचनं कुर्वन् वासुदेवस्य पाण्डवः सखड्गं यज्ञशीलस्य पत्रिणा बाहुम् अच्छिनत्

    ity uktvā vacanaṃ kurvan vāsudevasya pāṇḍavaḥ sakhaḍgaṃ yajñaśīlasya patriṇā bāhum acchinat

    Having said this word, doing the bidding of Vasudeva, the Pandava, with a feathered arrow, cut off the arm of the sacrifice-performer (Bhurishravas), sword and all.

    ऐसा कहकर, वासुदेव के वचन का पालन करते हुए पांडव (अर्जुन) ने एक पंखयुक्त बाण से यज्ञशील (भूरिश्रवा) की तलवार-सहित भुजा को काट डाला।