Adhyaya 111
Drona Parva · 35 verses
35 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच तवात्मजांस् तु पतितान् दृष्ट्वा कर्णः प्रतापवान् क्रोधेन महताविष्टो निर्विण्णो ऽभूत् स जीवितात्
saṃjaya uvāca tavātmajāṃs tu patitān dṛṣṭvā karṇaḥ pratāpavān krodhena mahatāviṣṭo nirviṇṇo 'bhūt sa jīvitāt
Sanjaya said: Beholding your sons fallen, the valorous Karna, possessed by great wrath, grew disgusted with life.
संजय ने कहा — आपके पुत्रों को गिरा हुआ देखकर प्रतापी कर्ण, महान क्रोध से आविष्ट होकर, जीवन से विरक्त हो गया।
Verse 2
आगस्कृतम् इवात्मानं मेने चाधिरथिस् तदा भीमसेनं ततः क्रुद्धः समाद्रवत संभ्रमात्
āgaskṛtam ivātmānaṃ mene cādhirathis tadā bhīmasenaṃ tataḥ kruddhaḥ samādravata saṃbhramāt
The son of Adhiratha then deemed himself as one who had committed a sin; and, enraged, he rushed at Bhimasena in agitation.
तब अधिरथपुत्र ने अपने को मानो अपराधी माना; और क्रुद्ध होकर, घबराहट में भीमसेन पर टूट पड़ा।
Verse 3
स भीमं पञ्चभिर् विद्ध्वा राधेयः प्रहसन्न् इव पुनर् विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
sa bhīmaṃ pañcabhir viddhvā rādheyaḥ prahasann iva punar vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
Radheya, piercing Bhima with five arrows, as if laughing, pierced him again with seventy gold-nocked, stone-whetted shafts.
राधेय ने भीम को पाँच बाणों से बींधकर, मानो हँसते हुए, फिर सत्तर स्वर्णपंख वाले, शान पर धोए बाणों से बींधा।
Verse 4
अवहासं तु तं पार्थो नामृष्यत वृकोदरः ततो विव्याध राधेयं शतेन नतपर्वणाम्
avahāsaṃ tu taṃ pārtho nāmṛṣyata vṛkodaraḥ tato vivyādha rādheyaṃ śatena nataparvaṇām
But Partha Vrikodara did not brook that mockery; then he pierced Radheya with a hundred straight-jointed arrows.
किंतु पार्थ वृकोदर ने उस उपहास को सहन नहीं किया; तब उसने राधेय को सौ सीधे जोड़ वाले बाणों से बींधा।
Verse 5
पुनश् च विशिखैस् तीक्ष्णैर् विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः धनुश् चिच्छेद भल्लेन सूतपुत्रस्य मारिष
punaś ca viśikhais tīkṣṇair viddhvā pañcabhir āśugaiḥ dhanuś ciccheda bhallena sūtaputrasya māriṣa
And piercing him again with five keen swift arrows, he cut with a broad-headed shaft the bow of the charioteer's son, O sire.
हे माननीय! और फिर पाँच तीक्ष्ण शीघ्रगामी बाणों से बींधकर एक भल्ल से सूतपुत्र का धनुष काट डाला।
Verse 6
अथान्यद् धनुर् आदाय कर्णो भारत दुर्मनाः इषुभिश् छादयाम् आस भीमसेनं समन्ततः
athānyad dhanur ādāya karṇo bhārata durmanāḥ iṣubhiś chādayām āsa bhīmasenaṃ samantataḥ
Then, taking up another bow, Karna, O Bharata, dispirited, covered Bhimasena on all sides with arrows.
हे भारत! तब दुखी मन से कर्ण ने दूसरा धनुष लेकर भीमसेन को चारों ओर से बाणों से ढँक दिया।
Verse 7
तस्य भीमो हयान् हत्वा विनिहत्य च सारथिम् प्रजहास महाहासं कृते प्रतिकृतं पुनः
tasya bhīmo hayān hatvā vinihatya ca sārathim prajahāsa mahāhāsaṃ kṛte pratikṛtaṃ punaḥ
Bhima, having slain his horses and struck down his charioteer, laughed a great laugh, repaying again the deed with a deed.
भीम ने उसके घोड़ों को मारकर और सारथि को गिराकर, कर्म का बदला कर्म से चुकाते हुए, महान अट्टहास किया।
Verse 8
इषुभिः कार्मुकं चास्य चकर्त पुरुषर्षभः तत् पपात महाराज स्वर्णपृष्ठं महास्वनम्
iṣubhiḥ kārmukaṃ cāsya cakarta puruṣarṣabhaḥ tat papāta mahārāja svarṇapṛṣṭhaṃ mahāsvanam
And that bull among men cut his bow with arrows; it fell, O great king, gold-backed, with a great sound.
हे महाराज! और उस नरर्षभ ने बाणों से उसका धनुष काट डाला; वह स्वर्णपृष्ठ धनुष महान शब्द करता हुआ गिर पड़ा।
Verse 9
अवारोहद् रथात् तस्माद् अथ कर्णो महारथः गदां गृहीत्वा समरे भीमसेनाय चाक्षिपत्
avārohad rathāt tasmād atha karṇo mahārathaḥ gadāṃ gṛhītvā samare bhīmasenāya cākṣipat
Then Karna, that great car-warrior, descended from that chariot, and, taking up a mace, hurled it at Bhimasena in the battle.
तब महारथी कर्ण उस रथ से उतरकर समर में गदा लेकर भीमसेन की ओर फेंका।
Verse 10
ताम् आपतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा वृकोदरः शरैर् अवारयद् राजन् सर्वसैन्यस्य पश्यतः
tām āpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā vṛkodaraḥ śarair avārayad rājan sarvasainyasya paśyataḥ
Beholding that mace suddenly falling upon him, Vrikodara warded it off with arrows, O king, while all the army looked on.
हे राजन्! सहसा अपने ऊपर गिरती उस गदा को देखकर वृकोदर ने समस्त सेना के देखते-देखते बाणों से उसे रोक दिया।
Verse 11
ततो बाणसहस्राणि प्रेषयाम् आस पाण्डवः सूतपुत्रवधाकाङ्क्षी त्वरमाणः पराक्रमी
tato bāṇasahasrāṇi preṣayām āsa pāṇḍavaḥ sūtaputravadhākāṅkṣī tvaramāṇaḥ parākramī
Then the valorous Pandava, hastening, desirous of slaying the charioteer's son, sent forth thousands of arrows.
तब सूतपुत्र के वध का इच्छुक पराक्रमी पाण्डव ने शीघ्रता करते हुए सहस्रों बाण छोड़े।
Verse 12
तान् इषून् इषुभिः कर्णो वारयित्वा महामृधे कवचं भीमसेनस्य पातयाम् आस सायकैः
tān iṣūn iṣubhiḥ karṇo vārayitvā mahāmṛdhe kavacaṃ bhīmasenasya pātayām āsa sāyakaiḥ
Warding off those arrows with arrows in the great fray, Karna brought down Bhimasena's armour with his shafts.
महायुद्ध में उन बाणों को बाणों से रोककर कर्ण ने अपने बाणों से भीमसेन का कवच गिरा दिया।
Verse 13
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् पश्यतां सर्वभूतानां तद् अद्भुतम् इवाभवत्
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tad adbhutam ivābhavat
Then he pierced him with twenty-five small arrows; while all beings looked on, that was as if a marvel.
तब उसने उसे पच्चीस क्षुद्रक बाणों से बींधा; समस्त प्राणियों के देखते-देखते वह मानो अद्भुत था।
Verse 14
ततो भीमो महाराज नवभिर् नतपर्वणाम् रणे ऽप्रेषयत क्रुद्धः सूतपुत्रस्य मारिष
tato bhīmo mahārāja navabhir nataparvaṇām raṇe 'preṣayata kruddhaḥ sūtaputrasya māriṣa
Then Bhima, O great king, enraged, loosed nine straight-jointed arrows in the battle at the charioteer's son, O sire.
हे महाराज! हे माननीय! तब क्रुद्ध भीम ने रण में सूतपुत्र की ओर नौ सीधे जोड़ वाले बाण छोड़े।
Verse 15
ते तस्य कवचं भित्त्वा तथा बाहुं च दक्षिणम् अभ्यगुर् धरणीं तीक्ष्णा वल्मीकम् इव पन्नगाः
te tasya kavacaṃ bhittvā tathā bāhuṃ ca dakṣiṇam abhyagur dharaṇīṃ tīkṣṇā valmīkam iva pannagāḥ
Those, piercing his armour and his right arm, entered the earth, keen, like serpents entering an anthill.
वे तीक्ष्ण (बाण) उसके कवच और दाहिनी भुजा को भेदकर बाँबी में प्रवेश करते सर्पों के समान पृथ्वी में समा गए।
Verse 16
राधेयं तु रणे दृष्ट्वा पदातिनम् अवस्थितम् भीमसेनेन संरब्धं राजा दुर्योधनो ऽब्रवीत् त्वरध्वं सर्वतो यत्ता राधेयस्य रथं प्रति
rādheyaṃ tu raṇe dṛṣṭvā padātinam avasthitam bhīmasenena saṃrabdhaṃ rājā duryodhano 'bravīt tvaradhvaṃ sarvato yattā rādheyasya rathaṃ prati
Beholding Radheya standing on foot in the battle, hard-pressed by the furious Bhimasena, king Duryodhana said: 'Hasten, all of you, ready, toward Radheya's chariot.'
रण में राधेय को पैदल खड़ा और क्रुद्ध भीमसेन से पीड़ित देखकर राजा दुर्योधन ने कहा — 'सब लोग सावधान होकर शीघ्रता करो, राधेय के रथ की ओर (बढ़ो)।'
Verse 17
ततस् तव सुता राजञ् श्रुत्वा भ्रातुर् वचो द्रुतम् अभ्ययुः पाण्डवं युद्धे विसृजन्तः शिताञ् शरान्
tatas tava sutā rājañ śrutvā bhrātur vaco drutam abhyayuḥ pāṇḍavaṃ yuddhe visṛjantaḥ śitāñ śarān
Then your sons, O king, hearing their brother's word, swiftly advanced against the Pandava in battle, loosing keen arrows —
हे राजन्! तब आपके पुत्र भाई का वचन सुनकर शीघ्र ही तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए युद्ध में पाण्डव की ओर बढ़े —
Verse 18
चित्रोपचित्रश् चित्राक्षश् चारुचित्रः शरासनः चित्रायुधश् चित्रवर्मा समरे चित्रयोधिनः
citropacitraś citrākṣaś cārucitraḥ śarāsanaḥ citrāyudhaś citravarmā samare citrayodhinaḥ
Chitra, Upachitra, Chitraksha, Charuchitra, Sharasana, Chitrayudha, and Chitravarman, fighters of wondrous skill in the battle.
चित्र, उपचित्र, चित्राक्ष, चारुचित्र, शरासन, चित्रायुध और चित्रवर्मा — समर में विचित्र (कुशल) योद्धा।
Verse 19
आगच्छतस् तान् सहसा भीमो राजन् महारथः साश्वसूतध्वजान् यत्तान् पातयाम् आस संयुगे ते हता न्यपतन् भूमौ वातनुन्ना इव द्रुमाः
āgacchatas tān sahasā bhīmo rājan mahārathaḥ sāśvasūtadhvajān yattān pātayām āsa saṃyuge te hatā nyapatan bhūmau vātanunnā iva drumāḥ
As they came on suddenly, Bhima, O king, that great car-warrior, ready, felled them in the fray with their horses, charioteers, and banners; slain, they fell to the earth like trees uprooted by the wind.
हे राजन्! सहसा आते हुए उन सावधान (योद्धाओं) को महारथी भीम ने घोड़ों, सारथियों और ध्वजाओं सहित संग्राम में गिरा दिया; मारे जाकर वे वायु से उखड़े वृक्षों के समान भूमि पर गिर पड़े।
Verse 20
दृष्ट्वा विनिहतान् पुत्रांस् तव राजन् महारथान् अश्रुपूर्णमुखः कर्णः कश्मलं समपद्यत
dṛṣṭvā vinihatān putrāṃs tava rājan mahārathān aśrupūrṇamukhaḥ karṇaḥ kaśmalaṃ samapadyata
Beholding your sons, those great car-warriors, slain, O king, Karna, his face filled with tears, sank into despondency.
हे राजन्! अपने महारथी पुत्रों को मारा गया देखकर अश्रुपूरित मुख वाला कर्ण विषाद को प्राप्त हो गया।
Verse 21
रथम् अन्यं समास्थाय विधिवत् कल्पितं पुनः अभ्ययात् पाण्डवं युद्धे त्वरमाणः पराक्रमी
ratham anyaṃ samāsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ abhyayāt pāṇḍavaṃ yuddhe tvaramāṇaḥ parākramī
Mounting another chariot duly equipped anew, the valorous one, hastening, advanced against the Pandava in battle.
फिर दूसरे विधिपूर्वक सजे रथ पर चढ़कर वह पराक्रमी शीघ्रता से युद्ध में पाण्डव की ओर बढ़ा।
Verse 22
ताव् अन्योन्यं शरैर् विद्ध्वा स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः व्यभ्राजेतां महाराज पुष्पिताव् इव किंशुकौ
tāv anyonyaṃ śarair viddhvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ vyabhrājetāṃ mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau
The two, piercing each other with gold-nocked, stone-whetted arrows, shone, O great king, like two blossoming kimshuka trees.
हे महाराज! स्वर्णपंख वाले, शान पर धोए बाणों से एक-दूसरे को बींधते हुए वे दोनों दो खिले किंशुक वृक्षों के समान सुशोभित हुए।
Verse 23
षट्त्रिंशद्भिस् ततो भल्लैर् निशितैस् तिग्मतेजनैः व्यधमत् कवचं क्रुद्धः सूतपुत्रस्य पाण्डवः
ṣaṭtriṃśadbhis tato bhallair niśitais tigmatejanaiḥ vyadhamat kavacaṃ kruddhaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ
Then with thirty-six keen, sharp-pointed broad-headed arrows the enraged Pandava shattered the armour of the charioteer's son.
तब क्रुद्ध पाण्डव ने छत्तीस तीक्ष्ण, प्रखर तेज वाले भल्लों से सूतपुत्र के कवच को छिन्न-भिन्न कर दिया।
Verse 24
रक्तचन्दनदिग्धाङ्गौ शरैः कृतमहाव्रणौ शोणिताक्तौ व्यराजेतां कालसूर्याव् इवोदितौ
raktacandanadigdhāṅgau śaraiḥ kṛtamahāvraṇau śoṇitāktau vyarājetāṃ kālasūryāv ivoditau
With limbs smeared as with red sandal-paste, sorely wounded by arrows, bathed in blood, the two shone like two suns risen at the end of time.
लाल चंदन से लिपटे अंगों वाले, बाणों से बड़े घाव खाए, रक्त से सने वे दोनों प्रलयकाल में उदित दो सूर्यों के समान सुशोभित हुए।
Verse 25
तौ शोणितोक्षितैर् गात्रैः शरैश् छिन्नतनुच्छदौ विवर्माणौ व्यराजेतां निर्मुक्ताव् इव पन्नगौ
tau śoṇitokṣitair gātraiḥ śaraiś chinnatanucchadau vivarmāṇau vyarājetāṃ nirmuktāv iva pannagau
With their bodies drenched in blood, their armour cut away by arrows, stripped of mail, the two shone like two serpents freed from their sloughs.
रक्त से सिंचित अंगों वाले, बाणों से कवच कटे हुए, कवचहीन वे दोनों केंचुल से मुक्त दो सर्पों के समान सुशोभित हुए।
Verse 26
व्याघ्राव् इव नरव्याघ्रौ दंष्ट्राभिर् इतरेतरम् शरदंष्ट्रा विधुन्वानौ ततक्षतुर् अरिंदमौ
vyāghrāv iva naravyāghrau daṃṣṭrābhir itaretaram śaradaṃṣṭrā vidhunvānau tatakṣatur ariṃdamau
Like two tigers, those two tigers among men gashed one another, tearing at each other and shaking their arrow-fangs, those foe-subduers.
दो व्याघ्रों के समान वे दोनों नरव्याघ्र अपने बाण-रूपी दाँतों को हिलाते हुए, दाँतों से एक-दूसरे को परस्पर घायल करते हुए, वे अरिंदम (लड़ते रहे)।
Verse 27
वारणाव् इव संसक्तौ रङ्गमध्ये विरेजतुः तुदन्तौ विशिखैस् तीक्ष्णैर् मत्तवारणविक्रमौ
vāraṇāv iva saṃsaktau raṅgamadhye virejatuḥ tudantau viśikhais tīkṣṇair mattavāraṇavikramau
Locked together like two elephants, they shone in the midst of the arena, striking with keen shafts, of the prowess of maddened elephants.
रंगभूमि के बीच आपस में जुड़े दो हाथियों के समान वे सुशोभित हुए, तीक्ष्ण बाणों से एक-दूसरे को कोंचते हुए, मतवाले हाथी के पराक्रम वाले।
Verse 28
प्रच्छादयन्तौ समरे शरजालैः परस्परम् रथाभ्यां नादयन्तौ च दिशः सर्वा विचेरतुः
pracchādayantau samare śarajālaiḥ parasparam rathābhyāṃ nādayantau ca diśaḥ sarvā viceratuḥ
Covering one another in battle with nets of arrows, and making all the quarters resound with their chariots, they ranged about.
समर में बाणजालों से एक-दूसरे को ढँकते हुए और अपने रथों से सब दिशाओं को गुँजाते हुए वे विचरण करने लगे।
Verse 29
तौ रथाभ्यां महाराज मण्डलावर्तनादिषु व्यरोचेतां महात्मानौ वृत्रवज्रधराव् इव
tau rathābhyāṃ mahārāja maṇḍalāvartanādiṣu vyarocetāṃ mahātmānau vṛtravajradharāv iva
The two, O great king, with their chariots in their wheeling circles and other manoeuvres, shone forth, those high-souled ones, like Vritra and the wielder of the thunderbolt (Indra).
हे महाराज! मण्डलाकार घूमने आदि गतियों में अपने रथों से वे दोनों महात्मा वृत्र और वज्रधारी (इन्द्र) के समान सुशोभित हुए।
Verse 30
सहस्ताभरणाभ्यां तु भुजाभ्यां विक्षिपन् धनुः व्यरोचत रणे भीमः सविद्युद् इव तोयदः
sahastābharaṇābhyāṃ tu bhujābhyāṃ vikṣipan dhanuḥ vyarocata raṇe bhīmaḥ savidyud iva toyadaḥ
With his two arms adorned with bracelets, drawing his bow, Bhima shone in the battle like a rain-cloud with lightning.
हाथों में आभूषणों वाली अपनी दोनों भुजाओं से धनुष खींचते हुए भीम रण में बिजलीयुक्त मेघ के समान सुशोभित हुआ।
Verse 31
स चापघोषस्तनितः शरधाराम्बुदो महान् भीममेघो महाराज कर्णपर्वतम् अभ्ययात्
sa cāpaghoṣastanitaḥ śaradhārāmbudo mahān bhīmamegho mahārāja karṇaparvatam abhyayāt
That great Bhima-cloud, thundering with the roar of his bow and raining showers of arrows, O great king, advanced against the Karna-mountain.
हे महाराज! धनुष के घोष से गरजता, बाणधाराओं की वर्षा करता वह महान भीम-रूपी मेघ कर्ण-रूपी पर्वत की ओर बढ़ा।
Verse 32
ततः शरसहस्रेण धनुर्मुक्तेन भारत पाण्डवो व्यकिरत् कर्णं घनो ऽद्रिम् इव वृष्टिभिः
tataḥ śarasahasreṇa dhanurmuktena bhārata pāṇḍavo vyakirat karṇaṃ ghano 'drim iva vṛṣṭibhiḥ
Then, with a thousand arrows loosed from his bow, O Bharata, the Pandava covered Karna, as a cloud covers a mountain with rain.
हे भारत! तब पाण्डव ने धनुष से छोड़े सहस्र बाणों से कर्ण को वैसे ढँक दिया जैसे मेघ वृष्टियों से पर्वत को।
Verse 33
तत्रावैक्षन्त पुत्रास् ते भीमसेनस्य विक्रमम् सुपुङ्खैः कङ्कवासोभिर् यत् कर्णं छादयच् छरैः
tatrāvaikṣanta putrās te bhīmasenasya vikramam supuṅkhaiḥ kaṅkavāsobhir yat karṇaṃ chādayac charaiḥ
There your sons beheld the prowess of Bhimasena — that he covered Karna with well-feathered, heron-plumed arrows.
वहाँ आपके पुत्रों ने भीमसेन का पराक्रम देखा — कि उसने सुंदर पंख वाले, कंकपंख वाले बाणों से कर्ण को ढँक दिया।
Verse 34
स नन्दयन् रणे पार्थं केशवं च यशस्विनम् सात्यकिं चक्ररक्षौ च भीमः कर्णम् अयोधयत्
sa nandayan raṇe pārthaṃ keśavaṃ ca yaśasvinam sātyakiṃ cakrarakṣau ca bhīmaḥ karṇam ayodhayat
Gladdening in the battle Partha (Arjuna) and the illustrious Keshava, and Satyaki, and the two wheel-guards, Bhima fought Karna.
रण में पार्थ (अर्जुन), यशस्वी केशव, सात्यकि और दोनों चक्ररक्षकों को हर्षित करते हुए भीम ने कर्ण से युद्ध किया।
Verse 35
विक्रमं भुजयोर् वीर्यं धैर्यं च विदितात्मनः पुत्रास् तव महाराज ददृशुः पाण्डवस्य ह
vikramaṃ bhujayor vīryaṃ dhairyaṃ ca viditātmanaḥ putrās tava mahārāja dadṛśuḥ pāṇḍavasya ha
The prowess of his arms, the valour, and the firmness of that self-possessed one — the prowess of the Pandava, O great king — your sons beheld.
हे महाराज! आत्मज्ञानी (आत्मविश्वासी) उस पाण्डव की भुजाओं का पराक्रम, वीर्य और धैर्य — आपके पुत्रों ने देखा।