Adhyaya 102
Drona Parva · 105 verses
105 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच व्यूहेष्व् आलोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस् ततः सुदूरम् अन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सोमकैः
saṃjaya uvāca vyūheṣv āloḍyamāneṣu pāṇḍavānāṃ tatas tataḥ sudūram anvayuḥ pārthāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ
Sañjaya said: As the arrays of the Pāṇḍavas were being thrown into confusion here and there, the Pārthas, and the Pāñcālas with the Somakas, pressed on very far.
संजय ने कहा — जब पाण्डवों के व्यूह इधर-उधर विलोड़ित किए जा रहे थे, तब पार्थ, और सोमकों सहित पाञ्चाल बहुत दूर तक (शत्रु में) घुसते चले गए।
Verse 2
वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लोमहर्षणे प्रक्षये जगतस् तीव्रे युगान्त इव भारत
vartamāne tathā raudre saṃgrāme lomaharṣaṇe prakṣaye jagatas tīvre yugānta iva bhārata
As that dreadful, hair-raising battle was going on, of fierce destruction to the world, like the end of an age, O Bhārata,
हे भारत! जगत के लिए तीव्र प्रलयकारी, प्रलयकाल के समान उस रौद्र, रोमांचकारी संग्राम के चलते समय,
Verse 3
द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर् मुहुः पाञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु
droṇe yudhi parākrānte nardamāne muhur muhuḥ pāñcāleṣu ca kṣīṇeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍuṣu
while Droṇa was valorous in the fight, roaring again and again, and the Pāñcālas were being diminished, and the Pāṇḍus slain,
जब युद्ध में पराक्रमी द्रोण बार-बार गरज रहे थे, पाञ्चाल क्षीण हो रहे थे और पाण्डु (पक्ष के योद्धा) मारे जा रहे थे,
Verse 4
नापश्यच् छरणं किं चिद् धर्मराजो युधिष्ठिरः चिन्तयाम् आस राजेन्द्र कथम् एतद् भविष्यति
nāpaśyac charaṇaṃ kiṃ cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ cintayām āsa rājendra katham etad bhaviṣyati
Dharmarāja Yudhiṣṭhira saw no refuge at all; he pondered, O king of kings, 'How shall this turn out?'
तब धर्मराज युधिष्ठिर को कोई शरण न दिखी; हे राजेन्द्र! उन्होंने सोचा — 'यह कैसे होगा?'
Verse 5
तत्रावेक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षया युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थं न माधवम्
tatrāvekṣya diśaḥ sarvāḥ savyasācididṛkṣayā yudhiṣṭhiro dadarśātha naiva pārthaṃ na mādhavam
Then, looking in all directions with a desire to see Savyasācin (Arjuna), Yudhiṣṭhira saw neither Pārtha (Arjuna) nor the Mādhava (Kṛṣṇa).
तब सव्यसाची (अर्जुन) को देखने की इच्छा से सब दिशाओं में देखते हुए युधिष्ठिर को न पार्थ (अर्जुन) दिखे, न माधव (कृष्ण)।
Verse 6
सो ऽपश्यन् नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम् गाण्डीवस्य च निर्घोषम् अशृण्वन् व्यथितेन्द्रियः
so 'paśyan naraśārdūlaṃ vānararṣabhalakṣaṇam gāṇḍīvasya ca nirghoṣam aśṛṇvan vyathitendriyaḥ
Not seeing that tiger among men, marked by the ape-banner (Arjuna), nor hearing the twang of the Gāṇḍīva, his senses were pained.
वानरध्वज-चिह्न वाले उस नरश्रेष्ठ (अर्जुन) को न देखकर और गाण्डीव का टंकार न सुनकर उनकी इंद्रियाँ व्यथित हो गईं।
Verse 7
अपश्यन् सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम् चिन्तयाभिपरीताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरः नाध्यगच्छत् तदा शान्तिं ताव् अपश्यन् नरर्षभौ
apaśyan sātyakiṃ cāpi vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ ratham cintayābhiparītāṅgo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ nādhyagacchat tadā śāntiṃ tāv apaśyan nararṣabhau
Not seeing Sātyaki either, that best chariot-warrior of the Vṛṣṇis, Dharmarāja Yudhiṣṭhira, his limbs pervaded by anxiety, found no peace then, not seeing those two bulls among men.
वृष्णियों के श्रेष्ठ रथी सात्यकि को भी न देखकर, चिंता से व्याप्त अंगों वाले धर्मराज युधिष्ठिर को तब शांति न मिली, उन दोनों नरर्षभों को न देखते हुए।
Verse 8
लोकोपक्रोशभीरुत्वाद् धर्मराजो महायशाः अचिन्तयन् महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति
lokopakrośabhīrutvād dharmarājo mahāyaśāḥ acintayan mahābāhuḥ śaineyasya rathaṃ prati
From fear of the world's reproach, the illustrious, mighty-armed Dharmarāja pondered concerning the Śaineya's chariot:
लोकनिंदा के भय से महायशस्वी महाबाहु धर्मराज ने शैनेय के रथ के विषय में सोचा:
Verse 9
पदवीं प्रेषितश् चैव फल्गुनस्य मया रणे शैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणाम् अभयंकरः
padavīṃ preṣitaś caiva phalgunasya mayā raṇe śaineyaḥ sātyakiḥ satyo mitrāṇām abhayaṃkaraḥ
'The Śaineya, Sātyaki, the true one, the giver of safety to friends, was sent by me in battle upon the track of Phalguna (Arjuna).
'रण में फल्गुन (अर्जुन) के मार्ग पर मैंने शैनेय सात्यकि को भेजा था — वह सत्यनिष्ठ, मित्रों को अभय देने वाला।
Verse 10
तद् इदं ह्य् एकम् एवासीद् द्विधा जातं ममाद्य वै सात्यकिश् च हि मे ज्ञेयः पाण्डवश् च धनंजयः
tad idaṃ hy ekam evāsīd dvidhā jātaṃ mamādya vai sātyakiś ca hi me jñeyaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ
This that was but one thing has today become two for me: for I must think both of Sātyaki and of the Pāṇḍava Dhanañjaya.
जो यह एक ही (चिंता) थी, वह आज मेरे लिए दो हो गई; अब मुझे सात्यकि की भी चिंता है और पाण्डव धनंजय की भी।
Verse 11
सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम् सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम्
sātyakiṃ preṣayitvā tu pāṇḍavasya padānugam sātvatasyāpi kaṃ yuddhe preṣayiṣye padānugam
Having sent Sātyaki as a follower upon the Pāṇḍava's track, whom shall I send in battle as a follower upon the Sātvata's track too?
सात्यकि को पाण्डव के मार्ग का अनुगामी बनाकर भेजकर, अब सात्वत के मार्ग का अनुगामी बनाकर युद्ध में किसे भेजूँ?
Verse 12
करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुर् अन्वेषणं यदि युयुधानम् अनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति
kariṣyāmi prayatnena bhrātur anveṣaṇaṃ yadi yuyudhānam ananviṣya loko māṃ garhayiṣyati
If I make earnest search for my brother [Arjuna], the world will blame me for not searching for Yuyudhana.
यदि मैं प्रयत्नपूर्वक अपने भाई (अर्जुन) की खोज करूँ, तो युयुधान की खोज न करने पर लोक मुझे दोष देगा।
Verse 13
भ्रातुर् अन्वेषणं कृत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्
bhrātur anveṣaṇaṃ kṛtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ parityajati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam
[They will say:] Having searched for his brother, Dharmarāja Yudhiṣṭhira forsakes the Vārṣṇeya, Sātyaki of true valour.
(लोग कहेंगे) भाई की खोज करके धर्मराज युधिष्ठिर सत्यपराक्रमी वार्ष्णेय सात्यकि को त्याग देते हैं।
Verse 14
लोकापवादभीरुत्वात् सो ऽहं पार्थं वृकोदरम् पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः
lokāpavādabhīrutvāt so 'haṃ pārthaṃ vṛkodaram padavīṃ preṣayiṣyāmi mādhavasya mahātmanaḥ
From fear of the world's censure, therefore, I shall send Pārtha Vṛkodara (Bhīma) upon the track of the great-souled Mādhava (Sātyaki).
इसलिए लोकापवाद के भय से मैं पार्थ वृकोदर (भीम) को महात्मा माधव (सात्यकि) के मार्ग पर भेजूँगा।
Verse 15
यथैव च मम प्रीतिर् अर्जुने शत्रुसूदने तथैव वृष्णिवीरे ऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे
yathaiva ca mama prītir arjune śatrusūdane tathaiva vṛṣṇivīre 'pi sātvate yuddhadurmade
For just as is my affection for Arjuna, the slayer of foes, so also is it for the Vṛṣṇi hero, the Sātvata (Sātyaki), the battle-mad one.
क्योंकि जैसी मेरी प्रीति शत्रुसूदन अर्जुन में है, वैसी ही वृष्णिवीर, युद्ध में दुर्मद सात्वत (सात्यकि) में भी है।
Verse 16
अतिभारे नियुक्तश् च मया शैनेयनन्दनः स तु मित्रोपरोधेन गौरवाच् च महाबलः प्रविष्टो भारतीं सेनां मकरः सागरं यथा
atibhāre niyuktaś ca mayā śaineyanandanaḥ sa tu mitroparodhena gauravāc ca mahābalaḥ praviṣṭo bhāratīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā
And the delight of the Śaineyas (Sātyaki) has been charged by me with too heavy a burden; yet, out of regard for his friend and out of reverence, that mighty one has entered the Bhārata army, as a makara [enters] the ocean.
और शैनेयनंदन (सात्यकि) को मैंने अति भार में नियुक्त किया है; किंतु मित्र के अनुरोध से और गौरव के कारण वह महाबली भारत-सेना में वैसे घुस गया जैसे मगर सागर में।
Verse 17
असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणाम् अनिवर्तिनाम् मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता
asau hi śrūyate śabdaḥ śūrāṇām anivartinām mithaḥ saṃyudhyamānānāṃ vṛṣṇivīreṇa dhīmatā
For that sound is heard of heroes who never turn back, fighting one another with the wise Vṛṣṇi hero.
क्योंकि न लौटने वाले शूरों का वह शब्द सुनाई दे रहा है, जो बुद्धिमान वृष्णिवीर (सात्यकि) के साथ परस्पर युद्ध कर रहे हैं।
Verse 18
प्राप्तकालं सुबलवन् निश्चित्य बहुधा हि मे तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः गमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ
prāptakālaṃ subalavan niścitya bahudhā hi me tatraiva pāṇḍaveyasya bhīmasenasya dhanvinaḥ gamanaṃ rocate mahyaṃ yatra yātau mahārathau
Having decided in many ways that it is most fitting for the hour, the going of the Pāṇḍava Bhīmasena the bowman there — to where those two great car-warriors have gone — pleases me.
समय के अत्यंत अनुकूल होने का अनेक प्रकार से निश्चय करके, मुझे यही अच्छा लगता है कि धनुर्धर पाण्डव भीमसेन वहीं जाएँ जहाँ वे दोनों महारथी गए हैं।
Verse 19
न चाप्य् असह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किं चन शक्तो ह्य् एष रणे यत्तान् पृथिव्यां सर्वधन्विनः स्वबाहुबलम् आस्थाय प्रतिव्यूहितुम् अञ्जसा
na cāpy asahyaṃ bhīmasya vidyate bhuvi kiṃ cana śakto hy eṣa raṇe yattān pṛthivyāṃ sarvadhanvinaḥ svabāhubalam āsthāya prativyūhitum añjasā
And there is nothing on earth unbearable to Bhīma; for he is able, relying on the strength of his own arms, readily to array himself against all the straining bowmen on earth in battle.
और भीम के लिए भूमि पर कुछ भी असह्य नहीं है; क्योंकि वह अपनी बाहुबल के बल पर पृथ्वी के समस्त प्रयत्नशील धनुर्धरों के विरुद्ध सहज ही व्यूह रच सकने में समर्थ है।
Verse 20
यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः वनवासान् निवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः
yasya bāhubalaṃ sarve samāśritya mahātmanaḥ vanavāsān nivṛttāḥ sma na ca yuddheṣu nirjitāḥ
[He] on the strength of whose arms all of us, relying, that great-souled one, returned from our forest-dwelling and were not conquered in battles.
जिस महात्मा के बाहुबल का आश्रय लेकर हम सब वनवास से लौटे और युद्धों में पराजित नहीं हुए।
Verse 21
इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे सनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफल्गुनौ
ito gate bhīmasene sātvataṃ prati pāṇḍave sanāthau bhavitārau hi yudhi sātvataphalgunau
When Bhīmasena, the Pāṇḍava, has gone there toward the Sātvata, those two, the Sātvata and Phalguna, will have a protector in battle.
भीमसेन के पाण्डव के यहाँ से सात्वत की ओर जाने पर युद्ध में सात्वत और फल्गुन दोनों सनाथ (संरक्षित) हो जाएँगे।
Verse 22
कामं त्व् अशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफल्गुनौ रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं चास्त्रविशारदौ
kāmaṃ tv aśocanīyau tau raṇe sātvataphalgunau rakṣitau vāsudevena svayaṃ cāstraviśāradau
Yet indeed those two, the Sātvata and Phalguna, are not to be grieved for in battle, guarded by Vāsudeva and themselves skilled in weapons.
यद्यपि रण में वे दोनों — सात्वत और फल्गुन — शोक के योग्य नहीं हैं, क्योंकि वासुदेव द्वारा रक्षित हैं और स्वयं भी अस्त्रनिपुण हैं।
Verse 23
अवश्यं तु मया कार्यम् आत्मनः शोकनाशनम् तस्माद् भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम् ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति
avaśyaṃ tu mayā kāryam ātmanaḥ śokanāśanam tasmād bhīmaṃ niyokṣyāmi sātvatasya padānugam tataḥ pratikṛtaṃ manye vidhānaṃ sātyakiṃ prati
But I must surely do that which destroys my own grief; therefore I shall charge Bhīma to go as a follower upon the Sātvata's track; thus I think the arrangement concerning Sātyaki will be set right.'
किंतु मुझे अपने शोक का नाश करने वाला (कार्य) अवश्य करना चाहिए; इसलिए मैं भीम को सात्वत के मार्ग का अनुगामी बनाकर नियुक्त करूँगा; इससे सात्यकि के विषय में की गई व्यवस्था मैं ठीक मानता हूँ।'
Verse 24
एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः यन्तारम् अब्रवीद् राजन् भीमं प्रति नयस्व माम्
evaṃ niścitya manasā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ yantāram abravīd rājan bhīmaṃ prati nayasva mām
Having decided thus in his mind, Dharmaputra Yudhiṣṭhira, O king, said to his charioteer, 'Lead me to Bhīma.'
हे राजन्! मन में इस प्रकार निश्चय करके धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने सारथि से कहा — 'मुझे भीम के पास ले चलो।'
Verse 25
धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर् हयकोविदः रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकम् उपानयत्
dharmarājavacaḥ śrutvā sārathir hayakovidaḥ rathaṃ hemapariṣkāraṃ bhīmāntikam upānayat
Hearing the word of Dharmarāja, the charioteer, skilled with horses, brought the gold-adorned chariot near to Bhīma.
धर्मराज का वचन सुनकर घोड़ों में कुशल सारथि ने स्वर्ण से सजे रथ को भीम के समीप ले गया।
Verse 26
भीमसेनम् अनुप्राप्य प्राप्तकालम् अनुस्मरन् कश्मलं प्राविशद् राजा बहु तत्र समादिशन्
bhīmasenam anuprāpya prāptakālam anusmaran kaśmalaṃ prāviśad rājā bahu tatra samādiśan
Reaching Bhīmasena, and mindful of what the hour required, the king, though giving many charges there, [yet] sank into dejection.
भीमसेन के पास पहुँचकर, समय के अनुरूप कर्तव्य का स्मरण करते हुए राजा, वहाँ बहुत-से आदेश देते हुए भी, विषाद में डूब गए।
Verse 27
यः सदेवान् सगन्धर्वान् दैत्यांश् चैकरथो ऽजयत् तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते
yaḥ sadevān sagandharvān daityāṃś caikaratho 'jayat tasya lakṣma na paśyāmi bhīmasenānujasya te
[Yudhiṣṭhira said:] 'He who alone on one chariot conquered the gods with the Gandharvas, and the Daityas — of him, Arjuna, your younger brother, O Bhīma, I see no sign.'
(युधिष्ठिर ने कहा —) 'जिसने अकेले एक रथ से गंधर्वों सहित देवताओं और दैत्यों को जीता था, हे भीम, तुम्हारे उस अनुज (अर्जुन) का मुझे कोई चिह्न नहीं दिखाई देता।'
Verse 28
ततो ऽब्रवीद् धर्मराजं भीमसेनस् तथागतम् नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलम् ईदृशम्
tato 'bravīd dharmarājaṃ bhīmasenas tathāgatam naivādrākṣaṃ na cāśrauṣaṃ tava kaśmalam īdṛśam
Then Bhīmasena said to Dharmarāja, come to such a state: 'Never [before] have I seen or heard such dejection in you.
तब ऐसी दशा को प्राप्त हुए धर्मराज से भीमसेन ने कहा — 'आपमें ऐसा विषाद मैंने न कभी देखा, न सुना।
Verse 29
पुरा हि दुःखदीर्णानां भवान् गतिर् अभूद् धि नः उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते
purā hi duḥkhadīrṇānāṃ bhavān gatir abhūd dhi naḥ uttiṣṭhottiṣṭha rājendra śādhi kiṃ karavāṇi te
For of old you were our refuge when we were rent with sorrow; rise, rise, O king of kings, command — what shall I do for you?
क्योंकि पहले दुःख से विदीर्ण हुए हम लोगों के आप ही आश्रय थे; हे राजेन्द्र! उठिए, उठिए, आज्ञा दीजिए — मैं आपके लिए क्या करूँ?
Verse 30
न ह्य् असाध्यम् अकार्यं वा विद्यते मम मानद आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः
na hy asādhyam akāryaṃ vā vidyate mama mānada ājñāpaya kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ
For there is nothing unachievable or not to be done by me, O giver of honour; command me, O best of the Kurus, and set not your mind on grief.'
हे मानप्रद! मेरे लिए कुछ भी असाध्य या न करने योग्य नहीं है; हे कुरुश्रेष्ठ! आज्ञा दीजिए, और मन को शोक में मत लगाइए।'
Verse 31
तम् अब्रवीद् अश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव श्वसन् भीमसेनम् इदं वाक्यं प्रम्लानवदनो नृपः
tam abravīd aśrupūrṇaḥ kṛṣṇasarpa iva śvasan bhīmasenam idaṃ vākyaṃ pramlānavadano nṛpaḥ
To him the king, his face faded, sighing like a black serpent, his eyes full of tears, said this word to Bhīmasena:
आँसुओं से भरे नेत्रों वाले, काले सर्प के समान फुफकारते, मुरझाए मुखवाले राजा ने भीमसेन से यह वचन कहा:
Verse 32
यथा शङ्खस्य निर्घोषः पाञ्चजन्यस्य श्रूयते प्रेरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना नूनम् अद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजयः
yathā śaṅkhasya nirghoṣaḥ pāñcajanyasya śrūyate prerito vāsudevena saṃrabdhena yaśasvinā nūnam adya hataḥ śete tava bhrātā dhanaṃjayaḥ
'As the blare of the conch Pāñcajanya of Vāsudeva is heard, sounded by the enraged, illustrious Vāsudeva — surely today your brother Dhanañjaya lies slain.
'जैसे संरब्ध और यशस्वी वासुदेव द्वारा प्रेरित पाञ्चजन्य शंख का घोष सुनाई दे रहा है — निश्चय ही आज तुम्हारा भाई धनंजय मारा जाकर पड़ा है।
Verse 33
तस्मिन् विनिहते नूनं युध्यते ऽसौ जनार्दनः यस्य सत्त्ववतो वीर्यम् उपजीवन्ति पाण्डवाः
tasmin vinihate nūnaṃ yudhyate 'sau janārdanaḥ yasya sattvavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ
When he has been slain, surely that Janārdana (Kṛṣṇa) fights — he, of true courage, on whose valour the Pāṇḍavas subsist,
उसके मारे जाने पर निश्चय ही वह जनार्दन (कृष्ण) युद्ध कर रहे हैं — वे सत्त्ववान, जिनके पराक्रम पर पाण्डव जीते हैं,
Verse 34
यं भयेष्व् अभिगच्छन्ति सहस्राक्षम् इवामराः स शूरः सैन्धवप्रेप्सुर् अन्वयाद् भारतीं चमूम्
yaṃ bhayeṣv abhigacchanti sahasrākṣam ivāmarāḥ sa śūraḥ saindhavaprepsur anvayād bhāratīṃ camūm
he to whom they go in dangers, as the immortals to the thousand-eyed (Indra); that hero, seeking [to reach] the Saindhava, followed the Bhārata host.
जिनके पास पाण्डव संकटों में वैसे जाते हैं जैसे देवता सहस्राक्ष (इन्द्र) के पास; वह शूर, सैंधव को पाने की इच्छा से, भारत-सेना के पीछे गया।
Verse 35
तस्य वै गमनं विद्मो भीम नावर्तनं पुनः श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महाभुजः
tasya vai gamanaṃ vidmo bhīma nāvartanaṃ punaḥ śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyo mahābhujaḥ
We know of his going, O Bhīma, but not of his returning again — the dark youth, the curly-haired Guḍākeśa (Arjuna), handsome and mighty-armed,
हे भीम! हमें उसके जाने का पता है, किंतु पुनः लौटने का नहीं — वह श्याम, युवा, घुँघराले केश वाला गुडाकेश (अर्जुन), दर्शनीय, महाबाहु,
Verse 36
व्यूढोरस्को महास्कन्धो मत्तद्विरदविक्रमः चकोरनेत्रस् ताम्राक्षो द्विषताम् अघवर्धनः
vyūḍhorasko mahāskandho mattadviradavikramaḥ cakoranetras tāmrākṣo dviṣatām aghavardhanaḥ
broad-chested, broad-shouldered, of the valour of a rutting elephant, with eyes like a cakora bird's, copper-eyed, the increaser of the woes of foes.
विशाल वक्ष वाला, महान कंधों वाला, मतवाले हाथी के समान पराक्रम वाला, चकोर के समान नेत्रों वाला, ताम्रनेत्र, शत्रुओं के दुःख बढ़ाने वाला।
Verse 37
तद् इदं मम भद्रं ते शोकस्थानम् अरिंदम अर्जुनार्थं महाबाहो सात्वतस्य च कारणात्
tad idaṃ mama bhadraṃ te śokasthānam ariṃdama arjunārthaṃ mahābāho sātvatasya ca kāraṇāt
This is my ground for grief, O tamer of foes — blessings on you — on Arjuna's account, O mighty-armed one, and by reason of the Sātvata (Sātyaki).
हे अरिंदम! हे महाबाहु! तुम्हारा कल्याण हो; अर्जुन के कारण और सात्वत (सात्यकि) के कारण मेरे शोक का यही स्थान है।
Verse 38
वर्धते हविषेवाग्निर् इध्यमानः पुनः पुनः तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्
vardhate haviṣevāgnir idhyamānaḥ punaḥ punaḥ tasya lakṣma na paśyāmi tena vindāmi kaśmalam
As fire kindled with oblation grows again and again, [so grows my grief]; of him (Arjuna) I see no sign, and thereby I fall into dejection.
जैसे हवि से प्रज्वलित अग्नि बार-बार बढ़ती है, (वैसे ही मेरा शोक बढ़ता है); उस (अर्जुन) का कोई चिह्न नहीं दिखता, इसी से मैं विषाद को प्राप्त होता हूँ।
Verse 39
तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम् स तं महारथं पश्चाद् अनुयातस् तवानुजम् तम् अपश्यन् महाबाहुम् अहं विन्दामि कश्मलम्
taṃ viddhi puruṣavyāghraṃ sātvataṃ ca mahāratham sa taṃ mahārathaṃ paścād anuyātas tavānujam tam apaśyan mahābāhum ahaṃ vindāmi kaśmalam
Know too that tiger among men, the Sātvata (Sātyaki), the great car-warrior: he went behind that great car-warrior, your younger brother (Arjuna); not seeing that mighty-armed one, I sink into dejection.
उस पुरुषव्याघ्र महारथी सात्वत (सात्यकि) को भी जानो; वह उस महारथी तुम्हारे अनुज (अर्जुन) के पीछे गया; उस महाबाहु को न देखकर मैं विषाद को प्राप्त होता हूँ।
Verse 40
तस्मात् कृष्णो रणे नूनं युध्यते युद्धकोविदः यस्य वीर्यवतो वीर्यम् उपजीवन्ति पाण्डवाः
tasmāt kṛṣṇo raṇe nūnaṃ yudhyate yuddhakovidaḥ yasya vīryavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ
Therefore surely Kṛṣṇa, skilled in battle, fights there — he on whose valour, that valiant one, the Pāṇḍavas subsist.
इसलिए निश्चय ही युद्धकुशल कृष्ण रण में युद्ध कर रहे हैं — वे पराक्रमी, जिनके पराक्रम पर पाण्डव जीते हैं।
Verse 41
स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजयः सात्यकिश् च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसे वचनं मम धर्मज्ञ ज्येष्ठो भ्राता भवामि ते
sa tatra gaccha kaunteya yatra yāto dhanaṃjayaḥ sātyakiś ca mahāvīryaḥ kartavyaṃ yadi manyase vacanaṃ mama dharmajña jyeṣṭho bhrātā bhavāmi te
Go you there, O son of Kuntī, where Dhanañjaya has gone, and the greatly valorous Sātyaki, if you deem it a duty — [and heed] my word, O knower of righteousness; I am your eldest brother.
हे कौन्तेय! यदि तुम कर्तव्य मानते हो तो वहाँ जाओ जहाँ धनंजय गए हैं और महापराक्रमी सात्यकि गए हैं; हे धर्मज्ञ! मेरा वचन (मानो), मैं तुम्हारा ज्येष्ठ भ्राता हूँ।
Verse 42
न ते ऽर्जुनस् तथा ज्ञेयो ज्ञातव्यः सात्यकिर् यथा चिकीर्षुर् मत्प्रियं पार्थ प्रयातः सव्यसाचिनः पदवीं दुर्गमां घोराम् अगम्याम् अकृतात्मभिः
na te 'rjunas tathā jñeyo jñātavyaḥ sātyakir yathā cikīrṣur matpriyaṃ pārtha prayātaḥ savyasācinaḥ padavīṃ durgamāṃ ghorām agamyām akṛtātmabhiḥ
Not so much is Arjuna to be sought by you as Sātyaki is to be sought; wishing to do me a kindness, O Pārtha, he set out upon the track of Savyasācin (Arjuna) — a track hard to traverse, terrible, unapproachable by those of unsubdued souls.'
तुम्हें अर्जुन को उतना खोजना नहीं है जितना सात्यकि को खोजना है; हे पार्थ! मेरा प्रिय करने की इच्छा से वह सव्यसाची (अर्जुन) के मार्ग पर गया — जो मार्ग दुर्गम, घोर और अजितात्माओं के लिए अगम्य है।'
Verse 43
भीमसेन उवाच ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणान् अवहद् यः पुरा रथः तम् आस्थाय गतौ कृष्णौ न तयोर् विद्यते भयम्
bhīmasena uvāca brahmeśānendravaruṇān avahad yaḥ purā rathaḥ tam āsthāya gatau kṛṣṇau na tayor vidyate bhayam
Bhīmasena said: That chariot which of old bore Brahmā, Īśāna (Śiva), Indra and Varuṇa — mounting that, the two Kṛṣṇas (Kṛṣṇa and Arjuna) have gone; there is no fear for those two.
भीमसेन ने कहा — जिस रथ ने प्राचीन काल में ब्रह्मा, ईशान (शिव), इन्द्र और वरुण को धारण किया था, उसी पर चढ़कर दोनों कृष्ण (कृष्ण और अर्जुन) गए हैं; उन दोनों को कोई भय नहीं।
Verse 44
आज्ञां तु शिरसा बिभ्रद् एष गच्छामि मा शुचः समेत्य तान् नरव्याघ्रांस् तव दास्यामि संविदम्
ājñāṃ tu śirasā bibhrad eṣa gacchāmi mā śucaḥ sametya tān naravyāghrāṃs tava dāsyāmi saṃvidam
But, bearing your command upon my head, I go; grieve not. Having met those tigers among men, I shall bring you tidings [of them].
किंतु आपकी आज्ञा को सिर पर धारण करके मैं जाता हूँ; शोक मत कीजिए। उन नरव्याघ्रों से मिलकर मैं आपको उनका समाचार दूँगा।
Verse 45
संजय उवाच एतावद् उक्त्वा प्रययौ परिदाय युधिष्ठिरम् धृष्टद्युम्नाय बलवान् सुहृद्भ्यश् च पुनः पुनः धृष्टद्युम्नं चेदम् आह भीमसेनो महाबलः
saṃjaya uvāca etāvad uktvā prayayau paridāya yudhiṣṭhiram dhṛṣṭadyumnāya balavān suhṛdbhyaś ca punaḥ punaḥ dhṛṣṭadyumnaṃ cedam āha bhīmaseno mahābalaḥ
Sañjaya said: Having said this much, the strong one set out, entrusting Yudhiṣṭhira to Dhṛṣṭadyumna and to his friends again and again; and Bhīmasena of great strength said this to Dhṛṣṭadyumna:
संजय ने कहा — इतना कहकर, युधिष्ठिर को धृष्टद्युम्न और सुहृदों को बार-बार सौंपकर वह बलवान चल पड़ा; और महाबली भीमसेन ने धृष्टद्युम्न से यह कहा:
Verse 46
विदितं ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथः ग्रहणे धर्मराजस्य सर्वोपायेन वर्तते
viditaṃ te mahābāho yathā droṇo mahārathaḥ grahaṇe dharmarājasya sarvopāyena vartate
'It is known to you, O mighty-armed one, how Droṇa the great car-warrior strives by every means for the capture of Dharmarāja.
'हे महाबाहु! तुम्हें ज्ञात है कि महारथी द्रोण धर्मराज को पकड़ने के लिए सब उपायों से लगे हुए हैं।
Verse 47
न च मे गमने कृत्यं तादृक् पार्षत विद्यते यादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यम् आत्ययिकं हि नः
na ca me gamane kṛtyaṃ tādṛk pārṣata vidyate yādṛśaṃ rakṣaṇe rājñaḥ kāryam ātyayikaṃ hi naḥ
And my going is not so much a duty, O son of Pṛṣata, as is the task, urgent for us, of guarding the king.
हे पार्षत! मेरा जाना उतना कर्तव्य नहीं है जितना राजा की रक्षा का कार्य, जो हमारे लिए अत्यावश्यक है।
Verse 48
एवम् उक्तो ऽस्मि पार्थेन प्रतिवक्तुं स्म नोत्सहे प्रयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः स्थितः धर्मराजस्य वचने स्थातव्यम् अविशङ्कया
evam ukto 'smi pārthena prativaktuṃ sma notsahe prayāsye tatra yatrāsau mumūrṣuḥ saindhavaḥ sthitaḥ dharmarājasya vacane sthātavyam aviśaṅkayā
Being thus addressed by Pārtha (Yudhiṣṭhira), I do not venture to answer back; I shall go there where that death-seeking Saindhava stands. One must abide by the word of Dharmarāja without hesitation.
पार्थ (युधिष्ठिर) ने मुझसे ऐसा कहा है, इसलिए मैं उत्तर देने का साहस नहीं करता; मैं वहाँ जाऊँगा जहाँ वह मरणोन्मुख सैंधव खड़ा है। धर्मराज के वचन पर बिना किसी शंका के डटे रहना चाहिए।
Verse 49
सो ऽद्य यत्तो रणे पार्थं परिरक्ष युधिष्ठिरम् एतद् धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यम् आहवे
so 'dya yatto raṇe pārthaṃ parirakṣa yudhiṣṭhiram etad dhi sarvakāryāṇāṃ paramaṃ kṛtyam āhave
Today, straining in battle, guard Pārtha Yudhiṣṭhira; for this is the highest of all tasks in the fight.'
इसलिए आज सावधान होकर रण में पार्थ युधिष्ठिर की रक्षा करना; क्योंकि युद्ध में सब कार्यों में यही परम कर्तव्य है।'
Verse 50
तम् अब्रवीन् महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम् ईप्सितेन महाबाहो गच्छ पार्थाविचारयन्
tam abravīn mahārāja dhṛṣṭadyumno vṛkodaram īpsitena mahābāho gaccha pārthāvicārayan
To him, O great king, Dhṛṣṭadyumna said to Vṛkodara (Bhīma): 'Go, O mighty-armed one, to your desire, O Pārtha, without misgiving.
हे महाराज! तब धृष्टद्युम्न ने वृकोदर (भीम) से कहा — 'हे महाबाहु पार्थ! बिना किसी शंका के, अपनी इच्छा के अनुसार जाओ।
Verse 51
नाहत्वा समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नं कथं चन निग्रहं धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगे
nāhatvā samare droṇo dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ cana nigrahaṃ dharmarājasya prakariṣyati saṃyuge
Not without slaying Dhṛṣṭadyumna in battle by any means will [Droṇa] effect the capture of Dharmarāja in the fight.'
द्रोण समर में धृष्टद्युम्न को किसी भी प्रकार मारे बिना संग्राम में धर्मराज को पकड़ नहीं सकेंगे।'
Verse 52
ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्नाय पाण्डवः अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रययौ यत्र फल्गुनः
tato nikṣipya rājānaṃ dhṛṣṭadyumnāya pāṇḍavaḥ abhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ prayayau yatra phalgunaḥ
Then, entrusting the king to Dhṛṣṭadyumna, the Pāṇḍava (Bhīma), having saluted his eldest brother, his elder, set out to where Phalguna was.
तब राजा को धृष्टद्युम्न को सौंपकर, और ज्येष्ठ गुरु (युधिष्ठिर) को प्रणाम करके पाण्डव (भीम) वहाँ चल पड़ा जहाँ फल्गुन (अर्जुन) था।
Verse 53
परिष्वक्तस् तु कौन्तेयो धर्मराजेन भारत आघ्रातश् च तथा मूर्ध्नि श्रावितश् चाशिषः शुभाः
pariṣvaktas tu kaunteyo dharmarājena bhārata āghrātaś ca tathā mūrdhni śrāvitaś cāśiṣaḥ śubhāḥ
The son of Kuntī (Bhīma) was embraced by Dharmarāja, O Bhārata, and kissed upon the head, and made to hear auspicious blessings.
हे भारत! कौन्तेय (भीम) को धर्मराज ने आलिंगन किया, मस्तक पर सूँघा (चूमा), और शुभ आशीर्वाद सुनाए।
Verse 54
भीमसेनो महाबाहुः कवची शुभकुण्डली साङ्गदः सतनुत्राणः सशरी रथिनां वरः
bhīmaseno mahābāhuḥ kavacī śubhakuṇḍalī sāṅgadaḥ satanutrāṇaḥ saśarī rathināṃ varaḥ
The mighty-armed Bhīmasena, armoured, with fair earrings, with armlets, with body-mail, with arrows — that best of car-warriors —
महाबाहु भीमसेन, कवचधारी, सुंदर कुण्डलों वाला, अंगदधारी, शरीर-त्राण और बाणों से युक्त, रथियों में श्रेष्ठ —
Verse 55
तस्य कार्ष्णायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत् विबभौ पर्वतश्लिष्टः सविद्युद् इव तोयदः
tasya kārṣṇāyasaṃ varma hemacitraṃ maharddhimat vibabhau parvataśliṣṭaḥ savidyud iva toyadaḥ
his armour of black iron, variegated with gold, of great splendour, shone like a rain-cloud clinging to a mountain, lit with lightning.
उसका काले लोहे का, स्वर्ण से चित्रित, महान वैभव वाला कवच पर्वत से लगे बिजलीयुक्त मेघ के समान सुशोभित हुआ।
Verse 56
पीतरक्तासितसितैर् वासोभिश् च सुवेष्टितः कण्ठत्राणेन च बभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः
pītaraktāsitasitair vāsobhiś ca suveṣṭitaḥ kaṇṭhatrāṇena ca babhau sendrāyudha ivāmbudaḥ
Well wrapped in garments yellow, red, black and white, and with his throat-guard, he shone like a cloud with the rainbow.
पीले, लाल, काले और श्वेत वस्त्रों से भली-भाँति लिपटा हुआ, और कण्ठत्राण से युक्त वह इन्द्रधनुष सहित मेघ के समान सुशोभित हुआ।
Verse 57
प्रयाते भीमसेने तु तव सैन्यं युयुत्सया पाञ्चजन्यरवो घोरः पुनर् आसीद् विशां पते
prayāte bhīmasene tu tava sainyaṃ yuyutsayā pāñcajanyaravo ghoraḥ punar āsīd viśāṃ pate
As Bhīmasena set forth against your army from desire to fight, the terrible blare of the Pāñcajanya arose again, O lord of the people.
हे प्रजापते! भीमसेन के युद्ध की इच्छा से प्रस्थान करते समय फिर से पाञ्चजन्य का घोर घोष उठा।
Verse 58
तं श्रुत्वा निनदं घोरं त्रैलोक्यत्रासनं महत् पुनर् भीमं महाबाहुर् धर्मपुत्रो ऽभ्यभाषत
taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ trailokyatrāsanaṃ mahat punar bhīmaṃ mahābāhur dharmaputro 'bhyabhāṣata
Hearing that terrible din, great and terrifying to the three worlds, the mighty-armed Dharmaputra again spoke to Bhīma:
त्रिलोक को त्रास देने वाले उस घोर, महान नाद को सुनकर महाबाहु धर्मपुत्र ने भीम से फिर कहा:
Verse 59
एष वृष्णिप्रवीरेण ध्मातः सलिलजो भृशम् पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट्
eṣa vṛṣṇipravīreṇa dhmātaḥ salilajo bhṛśam pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vinādayati śaṅkharāṭ
'This water-born conch, the king of conches, sounded hard by the Vṛṣṇi hero, makes the earth and the mid-air resound.
'यह जलजात शंखराज, वृष्णिवीर (कृष्ण) द्वारा प्रबल रूप से बजाया गया, पृथ्वी और अंतरिक्ष को गुँजा रहा है।
Verse 60
नूनं व्यसनम् आपन्ने सुमहत् सव्यसाचिनि कुरुभिर् युध्यते सार्धं सर्वैश् चक्रगदाधरः
nūnaṃ vyasanam āpanne sumahat savyasācini kurubhir yudhyate sārdhaṃ sarvaiś cakragadādharaḥ
Surely, when Savyasācin (Arjuna) has fallen into some very great calamity, the bearer of the discus and mace (Kṛṣṇa) fights together with all the Kurus.
निश्चय ही सव्यसाची (अर्जुन) के किसी अत्यंत महान संकट में पड़ने पर चक्र-गदाधारी (कृष्ण) सब कौरवों के साथ युद्ध कर रहे हैं।
Verse 61
नूनम् आर्या महत् कुन्ती पापम् अद्य निदर्शनम् द्रौपदी च सुभद्रा च पश्यन्ति सह बन्धुभिः
nūnam āryā mahat kuntī pāpam adya nidarśanam draupadī ca subhadrā ca paśyanti saha bandhubhiḥ
Surely today the noble, great Kuntī sees a very great evil made manifest — and Draupadī and Subhadrā, together with their kinsfolk.
निश्चय ही आज आर्या महती कुन्ती एक महान पाप (अनर्थ) को प्रकट होते देख रही हैं — और द्रौपदी तथा सुभद्रा भी बंधुओं सहित।
Verse 62
स भीमस् त्वरया युक्तो याहि यत्र धनंजयः मुह्यन्तीव हि मे सर्वा धनंजयदिदृक्षया दिशः सप्रदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात्
sa bhīmas tvarayā yukto yāhi yatra dhanaṃjayaḥ muhyantīva hi me sarvā dhanaṃjayadidṛkṣayā diśaḥ sapradiśaḥ pārtha sātvatasya ca kāraṇāt
So do you, Bhīma, with haste, go where Dhanañjaya is; for all the quarters and intermediate quarters seem to swim before me from my longing to see Dhanañjaya, O Pārtha, and by reason of the Sātvata (Sātyaki).'
इसलिए हे भीम! शीघ्रता से वहाँ जाओ जहाँ धनंजय है; क्योंकि धनंजय को देखने की इच्छा से मुझे सब दिशाएँ और विदिशाएँ घूमती-सी लग रही हैं, हे पार्थ, और सात्वत (सात्यकि) के कारण भी।'
Verse 63
गच्छ गच्छेति च पुनर् भीमसेनम् अभाषत भृशं स प्रहितो भ्रात्रा भ्राता भ्रातुः प्रियंकरः आहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्खं प्रध्माय चासकृत्
gaccha gaccheti ca punar bhīmasenam abhāṣata bhṛśaṃ sa prahito bhrātrā bhrātā bhrātuḥ priyaṃkaraḥ āhatya dundubhiṃ bhīmaḥ śaṅkhaṃ pradhmāya cāsakṛt
And again he said, 'Go, go!' to Bhīmasena; strongly sent by his brother, that brother, doer of his brother's pleasure, having struck the war-drum and blown the conch repeatedly,
और 'जाओ, जाओ!' कहकर उसने भीमसेन से फिर कहा; भाई द्वारा प्रबल रूप से भेजा गया, भाई का प्रिय करने वाला वह भाई (भीम), दुन्दुभि बजाकर और बार-बार शंख फूँककर,
Verse 64
विनद्य सिंहनादं च ज्यां विकर्षन् पुनः पुनः दर्शयन् घोरम् आत्मानम् अमित्रान् सहसाभ्ययात्
vinadya siṃhanādaṃ ca jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ darśayan ghoram ātmānam amitrān sahasābhyayāt
and, roaring a lion's roar and drawing his bowstring again and again, showing his terrible self, suddenly rushed against the foes.
सिंहनाद करके और प्रत्यंचा को बार-बार खींचकर, अपने घोर रूप को दिखाते हुए सहसा शत्रुओं पर टूट पड़ा।
Verse 65
तम् ऊहुर् जवना दान्ता विकुर्वाणा हयोत्तमाः विशोकेनाभिसंयत्ता मनोमारुतरंहसः
tam ūhur javanā dāntā vikurvāṇā hayottamāḥ viśokenābhisaṃyattā manomārutaraṃhasaḥ
Those swift, tamed, excellent horses bore him, curvetting, well-yoked by Viśoka, of the swiftness of mind and wind.
विशोक (सारथि) द्वारा भली-भाँति जुते, मन और वायु के वेग वाले वे वेगवान, सधे हुए उत्तम घोड़े कुलाँचें भरते हुए उसे ले चले।
Verse 66
आरुजन् विरुजन् पार्थो ज्यां विकर्षंश् च पाणिना सो ऽवकर्षन् विकर्षंश् च सेनाग्रं समलोडयत्
ārujan virujan pārtho jyāṃ vikarṣaṃś ca pāṇinā so 'vakarṣan vikarṣaṃś ca senāgraṃ samaloḍayat
Pārtha (Bhīma), breaking and crushing, drawing his bowstring with his hand, dragging [foes] down and drawing [his bow], threw the front of the army into confusion.
हाथ से प्रत्यंचा खींचते हुए, तोड़ते और कुचलते हुए पार्थ (भीम) ने (शत्रुओं को) नीचे गिराते और (धनुष) खींचते हुए सेना के अग्रभाग को विलोड़ित कर दिया।
Verse 67
तं प्रयान्तं महाबाहुं पाञ्चालाः सहसोमकाः पृष्ठतो ऽनुययुः शूरा मघवन्तम् इवामराः
taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ pāñcālāḥ sahasomakāḥ pṛṣṭhato 'nuyayuḥ śūrā maghavantam ivāmarāḥ
As that mighty-armed one went on, the Pāñcālas with the Somakas, those heroes, followed behind, as the immortals [follow] Maghavat (Indra).
उस आगे बढ़ते महाबाहु के पीछे सोमकों सहित शूर पाञ्चाल वैसे चले जैसे देवता मघवान (इन्द्र) के पीछे।
Verse 68
तं ससेना महाराज सोदर्याः पर्यवारयन् दुःशलश् चित्रसेनश् च कुण्डभेदी विविंशतिः
taṃ sasenā mahārāja sodaryāḥ paryavārayan duḥśalaś citrasenaś ca kuṇḍabhedī viviṃśatiḥ
Him, O great king, with their army, his brothers surrounded — Duḥśala and Citrasena and Kuṇḍabhedin, Viviṃśati,
हे महाराज! उसे अपनी सेना सहित सहोदर भाइयों ने घेर लिया — दुःशल, चित्रसेन, कुण्डभेदी, विविंशति,
Verse 69
दुर्मुखो दुःसहश् चैव विकर्णश् च शलस् तथा विन्दानुविन्दौ सुमुखो दीर्घबाहुः सुदर्शनः
durmukho duḥsahaś caiva vikarṇaś ca śalas tathā vindānuvindau sumukho dīrghabāhuḥ sudarśanaḥ
Durmukha and Duḥsaha, and Vikarṇa, and Śala likewise, Vinda and Anuvinda, Sumukha, Dīrghabāhu, Sudarśana,
दुर्मुख और दुःसह, तथा विकर्ण और शल, विन्द और अनुविन्द, सुमुख, दीर्घबाहु, सुदर्शन,
Verse 70
वृन्दारकः सुहस्तश् च सुषेणो दीर्घलोचनः अभयो रौद्रकर्मा च सुवर्मा दुर्विमोचनः
vṛndārakaḥ suhastaś ca suṣeṇo dīrghalocanaḥ abhayo raudrakarmā ca suvarmā durvimocanaḥ
Vṛndāraka and Suhasta, Suṣeṇa, Dīrghalocana, Abhaya and Raudrakarman, Suvarman, Durvimocana —
वृन्दारक और सुहस्त, सुषेण, दीर्घलोचन, अभय और रौद्रकर्मा, सुवर्मा, दुर्विमोचन —
Verse 71
विविधै रथिनां श्रेष्ठाः सह सैन्यैः सहानुगैः संयत्ताः समरे शूरा भीमसेनम् उपाद्रवन्
vividhai rathināṃ śreṣṭhāḥ saha sainyaiḥ sahānugaiḥ saṃyattāḥ samare śūrā bhīmasenam upādravan
those best of car-warriors, with their armies and followers, of various kinds, those heroes, straining in battle, rushed upon Bhīmasena.
नाना प्रकार के, रथियों में श्रेष्ठ वे शूर, अपनी सेनाओं और अनुचरों सहित, समर में प्रयत्न करते हुए भीमसेन पर टूट पड़े।
Verse 72
तान् समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमी अभ्यवर्तत वेगेन सिंहः क्षुद्रमृगान् इव
tān samīkṣya tu kaunteyo bhīmasenaḥ parākramī abhyavartata vegena siṃhaḥ kṣudramṛgān iva
Seeing them, the valiant son of Kuntī, Bhīmasena, advanced with speed, like a lion [upon] small deer.
उन्हें देखकर पराक्रमी कौन्तेय भीमसेन वेग से उन पर वैसे झपटा जैसे सिंह क्षुद्र मृगों पर।
Verse 73
ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन् वारयन्तः शरैर् भीमं मेघाः सूर्यम् इवोदितम्
te mahāstrāṇi divyāni tatra vīrā adarśayan vārayantaḥ śarair bhīmaṃ meghāḥ sūryam ivoditam
There those heroes displayed their great divine weapons, warding off Bhīma with arrows, as clouds [ward off] the risen sun.
वहाँ उन वीरों ने दिव्य महास्त्र प्रकट किए, और बाणों से भीम को वैसे रोका जैसे मेघ उदित सूर्य को।
Verse 74
स तान् अतीत्य वेगेन द्रोणानीकम् उपाद्रवत् अग्रतश् च गजानीकं शरवर्षैर् अवाकिरत्
sa tān atītya vegena droṇānīkam upādravat agrataś ca gajānīkaṃ śaravarṣair avākirat
He, passing beyond them with speed, rushed upon Droṇa's army; and in front he covered the elephant-division with showers of arrows.
वह वेग से उन्हें लाँघकर द्रोण की सेना पर टूट पड़ा; और सामने की गजसेना को बाणवर्षाओं से ढँक दिया।
Verse 75
सो ऽचिरेणैव कालेन तद् गजानीकम् आशुगैः दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत् पवनात्मजः
so 'cireṇaiva kālena tad gajānīkam āśugaiḥ diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pavanātmajaḥ
In but a short time the son of the Wind (Bhīma), assailing that elephant-division on all sides with swift arrows, scattered it.
थोड़े ही समय में पवनपुत्र (भीम) ने उस गजसेना पर सब दिशाओं से शीघ्रगामी बाणों का प्रहार करके उसे तितर-बितर कर दिया।
Verse 76
त्रासिताः शरभस्येव गर्जितेन वने मृगाः प्राद्रवन् द्विरदाः सर्वे नदन्तो भैरवान् रवान्
trāsitāḥ śarabhasyeva garjitena vane mṛgāḥ prādravan dviradāḥ sarve nadanto bhairavān ravān
Terrified as deer in a forest by the roar [of a sharabha], all the elephants fled, uttering fearful cries.
जैसे वन में शरभ की गर्जना से मृग त्रस्त हो जाते हैं, वैसे ही सब हाथी भयंकर चीत्कार करते हुए भाग निकले।
Verse 77
पुनश् चातीत्य वेगेन द्रोणानीकम् उपाद्रवत् तम् अवारयद् आचार्यो वेलेवोद्वृत्तम् अर्णवम्
punaś cātītya vegena droṇānīkam upādravat tam avārayad ācāryo velevodvṛttam arṇavam
And again, passing on with speed, he rushed upon Droṇa's army; the preceptor (Droṇa) checked him, as the shore [checks] the surging ocean.
और फिर वेग से आगे बढ़कर वह द्रोण की सेना पर टूट पड़ा; आचार्य (द्रोण) ने उसे वैसे रोका जैसे तट उमड़ते सागर को।
Verse 78
ललाटे ऽताडयच् चैनं नाराचेन स्मयन्न् इव ऊर्ध्वरश्मिर् इवादित्यो विबभौ तत्र पाण्डवः
lalāṭe 'tāḍayac cainaṃ nārācena smayann iva ūrdhvaraśmir ivādityo vibabhau tatra pāṇḍavaḥ
And he struck him on the forehead with an iron shaft, as if smiling; there the Pāṇḍava shone like the sun with upward-streaming rays.
और मानो मुस्कराते हुए उन्होंने एक नाराच बाण से उसके ललाट पर प्रहार किया; वहाँ पाण्डव ऊपर की ओर किरणों वाले सूर्य के समान सुशोभित हुआ।
Verse 79
स मन्यमानस् त्व् आचार्यो ममायं फल्गुनो यथा भीमः करिष्यते पूजाम् इत्य् उवाच वृकोदरम्
sa manyamānas tv ācāryo mamāyaṃ phalguno yathā bhīmaḥ kariṣyate pūjām ity uvāca vṛkodaram
The preceptor, thinking, 'This Bhīma will do me honour as Phalguna [would],' said to Vṛkodara (Bhīma):
किंतु आचार्य ने यह सोचकर कि 'यह भीम मेरा वैसा ही सम्मान करेगा जैसा फल्गुन (करता)', वृकोदर (भीम) से कहा:
Verse 80
भीमसेन न ते शक्यं प्रवेष्टुम् अरिवाहिनीम् माम् अनिर्जित्य समरे शत्रुमध्ये महाबल
bhīmasena na te śakyaṃ praveṣṭum arivāhinīm mām anirjitya samare śatrumadhye mahābala
'Bhīmasena, it is not possible for you to enter the enemy's host, O mighty one, amid the foes, without conquering me in battle.
'भीमसेन! हे महाबली! समर में मुझे जीते बिना शत्रुओं के बीच इस शत्रुसेना में तुम्हारा प्रवेश संभव नहीं है।
Verse 81
यदि ते सो ऽनुजः कृष्णः प्रविष्टो ऽनुमते मम अनीकं न तु शक्यं भोः प्रवेष्टुम् इह वै त्वया
yadi te so 'nujaḥ kṛṣṇaḥ praviṣṭo 'numate mama anīkaṃ na tu śakyaṃ bhoḥ praveṣṭum iha vai tvayā
If that younger brother of yours, the dark Arjuna, entered by my leave — yet you shall not be able, sir, to enter this army here.'
यदि तुम्हारा वह अनुज कृष्ण (अर्जुन) मेरी अनुमति से (सेना में) प्रविष्ट हुआ, तो भी, हे भाई, इस सेना में तुम्हारा प्रवेश संभव नहीं है।'
Verse 82
अथ भीमस् तु तच् छ्रुत्वा गुरोर् वाक्यम् अपेतभीः क्रुद्धः प्रोवाच वै द्रोणं रक्तताम्रेक्षणः श्वसन्
atha bhīmas tu tac chrutvā guror vākyam apetabhīḥ kruddhaḥ provāca vai droṇaṃ raktatāmrekṣaṇaḥ śvasan
Then Bhīma, hearing that word of the preceptor, fearless and wroth, said to Droṇa, his eyes red as copper, sighing:
तब भीम गुरु के उस वचन को सुनकर, निर्भय और क्रुद्ध होकर, ताँबे के समान लाल नेत्रों से और फुफकारते हुए द्रोण से बोला:
Verse 83
तवार्जुनो नानुमते ब्रह्मबन्धो रणाजिरम् प्रविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद् बलम्
tavārjuno nānumate brahmabandho raṇājiram praviṣṭaḥ sa hi durdharṣaḥ śakrasyāpi viśed balam
'O kinsman of Brahmins, not by your leave did Arjuna [enter] the field of battle; for he, hard to assail, would enter even the army of Śakra (Indra).
'हे ब्रह्मबंधु! अर्जुन आपकी अनुमति से रणभूमि में नहीं गया; क्योंकि वह दुर्धर्ष तो शक्र (इन्द्र) की सेना में भी प्रवेश कर जाए।
Verse 84
येन वै परमां पूजां कुर्वता मानितो ह्य् असि नार्जुनो ऽहं घृणी द्रोण भीमसेनो ऽस्मि ते रिपुः
yena vai paramāṃ pūjāṃ kurvatā mānito hy asi nārjuno 'haṃ ghṛṇī droṇa bhīmaseno 'smi te ripuḥ
By whom, offering supreme honour, you were honoured — I am not Arjuna, [who is] compassionate, O Droṇa; I am Bhīmasena, your foe.
जिसने परम सम्मान करके आपको मान दिया, हे द्रोण, मैं वह दयालु अर्जुन नहीं हूँ; मैं भीमसेन, तुम्हारा शत्रु हूँ।
Verse 85
पिता नस् त्वं गुरुर् बन्धुस् तथा पुत्रा हि ते वयम् इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं प्रणताः स्थिताः
pitā nas tvaṃ gurur bandhus tathā putrā hi te vayam iti manyāmahe sarve bhavantaṃ praṇatāḥ sthitāḥ
You are our father, our teacher, our kinsman; and we are your sons — thus we all deem, and stand bowed before you.
आप हमारे पिता, गुरु और बंधु हैं, और हम आपके पुत्र हैं — ऐसा हम सब मानते हैं और आपके सामने झुककर खड़े रहते हैं।
Verse 86
अद्य तद् विपरीतं ते वदतो ऽस्मासु दृश्यते यदि शत्रुं त्वम् आत्मानं मन्यसे तत् तथास्त्व् इह एष ते सदृशं शत्रोः कर्म भीमः करोम्य् अहम्
adya tad viparītaṃ te vadato 'smāsu dṛśyate yadi śatruṃ tvam ātmānaṃ manyase tat tathāstv iha eṣa te sadṛśaṃ śatroḥ karma bhīmaḥ karomy aham
Today, however, the contrary of that is seen in you as you speak to us; if you deem yourself an enemy, let it be so here; this deed befitting an enemy, Bhīma, I do to you.'
किंतु आज हमारे प्रति बोलते समय आपमें इसके विपरीत दिखाई देता है; यदि आप स्वयं को शत्रु मानते हैं, तो यहाँ वैसा ही हो; यह शत्रु के योग्य कर्म मैं, भीम, आपके प्रति करता हूँ।'
Verse 87
अथोद्भ्राम्य गदां भीमः कालदण्डम् इवान्तकः द्रोणायावसृजद् राजन् स रथाद् अवपुप्लुवे
athodbhrāmya gadāṃ bhīmaḥ kāladaṇḍam ivāntakaḥ droṇāyāvasṛjad rājan sa rathād avapupluve
Then Bhīma, whirling his mace like the Ender (Yama) [whirling] the rod of Time, hurled it at Droṇa, O king; and he (Droṇa) leaped down from his chariot.
हे राजन्! तब भीम ने गदा को वैसे घुमाकर, जैसे अंतक (यम) कालदण्ड को, द्रोण की ओर फेंका; और वे (द्रोण) रथ से कूद गए।
Verse 88
साश्वसूतध्वजं यानं द्रोणस्यापोथयत् तदा प्रामृद्नाच् च बहून् योधान् वायुर् वृक्षान् इवौजसा
sāśvasūtadhvajaṃ yānaṃ droṇasyāpothayat tadā prāmṛdnāc ca bahūn yodhān vāyur vṛkṣān ivaujasā
Then it crushed Droṇa's car with its horses, driver and banner; and it crushed many warriors, as the wind [crushes] trees by its force.
तब उस (गदा) ने द्रोण के घोड़े, सारथि और ध्वजा सहित रथ को कुचल डाला; और बहुत-से योद्धाओं को वैसे पीस डाला जैसे वायु अपने बल से वृक्षों को।
Verse 89
तं पुनः परिवव्रुस् ते तव पुत्रा रथोत्तमम् अन्यं च रथम् आस्थाय द्रोणः प्रहरतां वरः
taṃ punaḥ parivavrus te tava putrā rathottamam anyaṃ ca ratham āsthāya droṇaḥ praharatāṃ varaḥ
Then your sons again surrounded that best of chariots (Bhīma); and Droṇa, the best of strikers, mounted another chariot [and stood].
तब आपके पुत्रों ने उस श्रेष्ठ रथ वाले (भीम) को फिर घेर लिया; और प्रहार करने वालों में श्रेष्ठ द्रोण दूसरे रथ पर चढ़कर (खड़े हो गए)।
Verse 90
ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः पराक्रमी अग्रतः स्यन्दनानीकं शरवर्षैर् अवाकिरत्
tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ parākramī agrataḥ syandanānīkaṃ śaravarṣair avākirat
Then, wrathful, O great king, the valiant Bhīmasena covered the chariot-division in front with showers of arrows.
हे महाराज! तब क्रुद्ध पराक्रमी भीमसेन ने सामने की रथसेना को बाणवर्षाओं से ढँक दिया।
Verse 91
ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाः भीमं भीमबलं युद्धे ऽयोधयंस् तु जयैषिणः
te vadhyamānāḥ samare tava putrā mahārathāḥ bhīmaṃ bhīmabalaṃ yuddhe 'yodhayaṃs tu jayaiṣiṇaḥ
Being slain in battle, your great-car-warrior sons fought Bhīma of terrible strength in the fight, seeking victory.
समर में मारे जाते हुए भी आपके महारथी पुत्र विजय के इच्छुक होकर युद्ध में भीमबल भीम से भिड़ते रहे।
Verse 92
ततो दुःशासनः क्रुद्धो रथशक्तिं समाक्षिपत् सर्वपारशवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्
tato duḥśāsanaḥ kruddho rathaśaktiṃ samākṣipat sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam
Then Duḥśāsana, wroth, hurled a chariot-dart, all of iron and sharp, wishing to slay the delight of Pāṇḍu (Bhīma).
तब क्रुद्ध दुःशासन ने पाण्डुनंदन (भीम) को मारने की इच्छा से पूर्णतः लौहमयी तीक्ष्ण रथशक्ति फेंकी।
Verse 93
आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्रप्रचोदिताम् द्विधा चिच्छेद तां भीमस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
āpatantīṃ mahāśaktiṃ tava putrapracoditām dvidhā ciccheda tāṃ bhīmas tad adbhutam ivābhavat
As that great dart, sped by your son, came on, Bhīma cut it in two; and that was like a marvel.
आपके पुत्र द्वारा छोड़ी गई उस महाशक्ति को आते हुए भीम ने दो टुकड़ों में काट डाला; और यह मानो अद्भुत था।
Verse 94
अथान्यैर् निशितैर् बाणैः संक्रुद्धः कुण्डभेदिनम् सुषेणं दीर्घनेत्रं च त्रिभिस् त्रीन् अवधीद् बली
athānyair niśitair bāṇaiḥ saṃkruddhaḥ kuṇḍabhedinam suṣeṇaṃ dīrghanetraṃ ca tribhis trīn avadhīd balī
Then, with other sharp arrows, greatly enraged, the strong one slew three — Kuṇḍabhedin, Suṣeṇa and Dīrghanetra — with three arrows.
तब अत्यंत क्रुद्ध होकर बलवान (भीम) ने अन्य तीक्ष्ण बाणों से तीन (योद्धाओं) को — कुण्डभेदी, सुषेण और दीर्घनेत्र को — तीन बाणों से मार डाला।
Verse 95
ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम् पुत्राणां तव वीराणां युध्यताम् अवधीत् पुनः
tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanam putrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ yudhyatām avadhīt punaḥ
Then he again slew the heroic Vṛndāraka, the increaser of the Kurus' fame, among your heroic sons as they fought.
फिर उसने कुरुओं की कीर्ति बढ़ाने वाले वीर वृन्दारक को, आपके युद्ध करते वीर पुत्रों में से, फिर मार डाला।
Verse 96
अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमोचनम् एव च त्रिभिस् त्रीन् अवधीद् भीमः पुनर् एव सुतांस् तव
abhayaṃ raudrakarmāṇaṃ durvimocanam eva ca tribhis trīn avadhīd bhīmaḥ punar eva sutāṃs tava
Abhaya, and Raudrakarman, and Durvimocana too — those three Bhīma again slew with three arrows, those sons of yours.
अभय, रौद्रकर्मा और दुर्विमोचन — आपके उन तीन पुत्रों को भीम ने फिर तीन बाणों से मार डाला।
Verse 97
वध्यमाना महाराज पुत्रास् तव बलीयसा भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं समन्तात् पर्यवारयन्
vadhyamānā mahārāja putrās tava balīyasā bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ samantāt paryavārayan
Being slain, O great king, by that stronger one, your sons surrounded on every side Bhīma, the best of strikers.
हे महाराज! उस बलवान (भीम) द्वारा मारे जाते हुए आपके पुत्रों ने प्रहार करने वालों में श्रेष्ठ भीम को चारों ओर से घेर लिया।
Verse 98
विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम् प्रहसन्न् इव कौन्तेयः शरैर् निन्ये यमक्षयम्
vindānuvindau sahitau suvarmāṇaṃ ca te sutam prahasann iva kaunteyaḥ śarair ninye yamakṣayam
Vinda and Anuvinda together, and Suvarman your son — the son of Kuntī, as if in sport, sent with his arrows to Yama's abode.
विन्द और अनुविन्द दोनों को, और आपके पुत्र सुवर्मा को कौन्तेय (भीम) ने, मानो हँसते हुए, अपने बाणों से यमलोक पहुँचा दिया।
Verse 99
ततः सुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभ विव्याध समरे तूर्णं स पपात ममार च
tataḥ sudarśanaṃ vīraṃ putraṃ te bharatarṣabha vivyādha samare tūrṇaṃ sa papāta mamāra ca
Then, O bull of the Bharatas, he swiftly pierced in battle Sudarśana, your heroic son; he fell and died.
हे भरतर्षभ! तब उसने समर में शीघ्र ही आपके वीर पुत्र सुदर्शन को बींधा; वह गिर पड़ा और मर गया।
Verse 100
सो ऽचिरेणैव कालेन तद् रथानीकम् आशुगैः दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत् पाण्डुनन्दनः
so 'cireṇaiva kālena tad rathānīkam āśugaiḥ diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pāṇḍunandanaḥ
In but a short time the delight of Pāṇḍu (Bhīma), assailing that chariot-division on all sides with swift arrows, scattered it.
थोड़े ही समय में पाण्डुनंदन (भीम) ने उस रथसेना पर सब दिशाओं से शीघ्रगामी बाणों का प्रहार करके उसे तितर-बितर कर दिया।
Verse 101
ततो वै रथघोषेण गर्जितेन मृगा इव वध्यमानाश् च समरे पुत्रास् तव विशां पते प्राद्रवन् सरथाः सर्वे भीमसेनभयार्दिताः
tato vai rathaghoṣeṇa garjitena mṛgā iva vadhyamānāś ca samare putrās tava viśāṃ pate prādravan sarathāḥ sarve bhīmasenabhayārditāḥ
Then, [terrified] by the din of chariots like deer by [a lion's] roar, and being slain in battle, your sons, O lord of the people, all fled with their chariots, tormented by fear of Bhīmasena.
हे प्रजापते! तब रथों के घोष से, (सिंह की) गर्जना से मृगों के समान (त्रस्त), और समर में मारे जाते हुए आपके सब पुत्र, भीमसेन के भय से पीड़ित होकर, अपने रथों सहित भाग निकले।
Verse 102
अनुयाय तु कौन्तेयः पुत्राणां ते महद् बलम् विव्याध समरे राजन् कौरवेयान् समन्ततः
anuyāya tu kaunteyaḥ putrāṇāṃ te mahad balam vivyādha samare rājan kauraveyān samantataḥ
Following [them], the son of Kuntī (Bhīma) pierced in battle, O king, the Kauravas, your sons' great force, on every side.
हे राजन्! किंतु कौन्तेय (भीम) ने उनका पीछा करके समर में आपके पुत्रों के महान बल को चारों ओर से बींध डाला।
Verse 103
वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाः त्यक्त्वा भीमं रणे यान्ति चोदयन्तो हयोत्तमान्
vadhyamānā mahārāja bhīmasenena tāvakāḥ tyaktvā bhīmaṃ raṇe yānti codayanto hayottamān
Being slain, O great king, by Bhīmasena, your [warriors], abandoning Bhīma in battle, went off, urging on their excellent horses.
हे महाराज! भीमसेन द्वारा मारे जाते हुए आपके (योद्धा) रण में भीम को छोड़कर, उत्तम घोड़ों को प्रेरित करते हुए चले गए।
Verse 104
तांस् तु निर्जित्य समरे भीमसेनो महाबलः सिंहनादरवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः
tāṃs tu nirjitya samare bhīmaseno mahābalaḥ siṃhanādaravaṃ cakre bāhuśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ
Having conquered them in battle, Bhīmasena of great strength, the Pāṇḍava, made a lion's roar and the sound of [slapping] his arms.
समर में उन्हें जीतकर महाबली पाण्डव भीमसेन ने सिंहनाद और भुजाओं के ताल का शब्द किया।
Verse 105
तलशब्दं च सुमहत् कृत्वा भीमो महाबलः व्यतीत्य रथिनश् चापि द्रोणानीकम् उपाद्रवत्
talaśabdaṃ ca sumahat kṛtvā bhīmo mahābalaḥ vyatītya rathinaś cāpi droṇānīkam upādravat
And making a very great slapping sound with his palms, Bhīma of great strength, passing beyond the car-warriors too, rushed upon Droṇa's army.
और महाबली भीम हथेलियों से अत्यंत महान ताल-ध्वनि करके, रथियों को भी लाँघकर द्रोण की सेना पर टूट पड़ा।