Adhyaya 32

Verse 1

द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। भगवद्गीताध्यायः ।। 8 ।। अर्जुन उवाच। किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम्। अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ।।

dvātriṃśo'dhyāyaḥ || bhagavadgītādhyāyaḥ || 8 || arjuna uvāca| kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottam| adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate ||

Verse 2

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसीदन। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ।।

adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusīdana| prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ ||

Verse 3

श्रीभगवानुवाच। अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ।।

śrībhagavānuvāca| akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate| bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ ||

Verse 4

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ।।

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam | adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara ||

Verse 5

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ।।

antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram | yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ ||

Verse 6

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ।।

yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram | taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ ||

Verse 7

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ।।

tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca| mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ ||

Verse 8

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसाऽनान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ।।

abhyāsayogayuktena cetasā'nānyagāminā | paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||

Verse 9

कविं पुराणमनुशासितार- मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।।

kaviṃ purāṇamanuśāsitāra- maṇoraṇīyāṃsamanusmaredyaḥ | sarvasya dhātāramacintyarūpa- mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ||

Verse 10

प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव। भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्य- क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।।

prayāṇakāle manasā'calena bhaktyā yukto yogabalena caiva| bhruvormadhye prāṇamāveśya samya- ksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ||

Verse 11

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ।।

yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ||

Verse 12

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च। मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणां ।।

sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca| mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇāṃ ||

Verse 13

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्दें स याति परमां गतिम् ।।

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran | yaḥ prayāti tyajandeṃ sa yāti paramāṃ gatim ||

Verse 14

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ।।

ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ | tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ ||

Verse 15

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ।।

māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam | nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||

Verse 16

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ।।

ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna | māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ||

Verse 17

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ।।

sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ | rātriṃ yugasahasrāṃ tāṃ te'horātravido janāḥ ||

Verse 18

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यामे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ।।

avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame | rātryāme pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake ||

Verse 19

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यगमेऽवशः पार्थत प्रभवत्यहरागमे ।।

bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate | rātryagame'vaśaḥ pārthata prabhavatyaharāgame ||

Verse 20

परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो व्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषुक नश्यत्सु न विनश्यति ।।

parastasmāttu bhāvo'nyo vyakto'vyaktātsanātanaḥ | yaḥ sa sarveṣu bhūteṣuka naśyatsu na vinaśyati ||

Verse 21

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ।।

avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim | yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||

Verse 22

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ।।

puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā | yasyāntasthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||

Verse 23

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ।।

yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ | prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||

Verse 24

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ।।

agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||

Verse 25

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मसा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ।।

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmasā dakṣiṇāyanam | tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||

Verse 26

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ।।

śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate| ekayā yātyanāvṛttimanyayā''vartate punaḥ ||

Verse 27

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन। तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ।।

naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana| tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||

Verse 28

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्। अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।।

vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam| atyeti tatsarvamidaṃ viditvā yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam ||