Adhyaya 2

Verse 1

श्रीव्यासेन धृतराष्ट्रंप्रति युद्धदर्शनाय चक्षुर्दानकथनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्रेण युद्धश्रवणमात्रे प्रार्थिते व्यासेन सञ्जयंप्रति युद्धिविषये सार्वज्ञदानपूर्वकं युद्धप्रकारकथननियोगः ।। 2 । व्यासेन धृतराष्ट्रंप्रति दुर्निमित्तप्रादुर्भावकथनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततः पूर्वापरे सैन्ये समीक्ष्य भगवानृषिः। सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः ।।

śrīvyāsena dhṛtarāṣṭraṃprati yuddhadarśanāya cakṣurdānakathanam || 1 || dhṛtarāṣṭreṇa yuddhaśravaṇamātre prārthite vyāsena sañjayaṃprati yuddhiviṣaye sārvajñadānapūrvakaṃ yuddhaprakārakathananiyogaḥ || 2 | vyāsena dhṛtarāṣṭraṃprati durnimittaprādurbhāvakathanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ pūrvāpare sainye samīkṣya bhagavānṛṣiḥ| sarvavedavidāṃ śreṣṭho vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ||

Verse 2

भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामहः । प्रत्यक्षदर्शी भगवान्भूतभव्यभविष्यवित् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः ।।

bhaviṣyati raṇe ghore bharatānāṃ pitāmahaḥ | pratyakṣadarśī bhagavānbhūtabhavyabhaviṣyavit || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi jambūkhaṇḍavinirmāṇaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

वैचित्रवीर्यं राजानं रहस्स्थमिदमब्रवीत् । शोचन्तमार्तं ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा ।।

vaicitravīryaṃ rājānaṃ rahassthamidamabravīt | śocantamārtaṃ dhyāyantaṃ putrāṇāmanayaṃ tadā ||

Verse 4

व्यास उवाच। राजन्परिकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवाः। ते हिंसन्तीव सङ्ग्रामे समासाद्येतरेतरम् ।। भविष्यति भाविनि ।।

vyāsa uvāca| rājanparikālāste putrāścānye ca pārthivāḥ| te hiṃsantīva saṅgrāme samāsādyetaretaram || bhaviṣyati bhāvini ||

Verse 5

तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत । कालपर्यायमाहाय मा स्म शोके मनः कृथा ।। हिंसन्तीव नाशयिष्यन्त्येव ।।

teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsveva bhārata | kālaparyāyamāhāya mā sma śoke manaḥ kṛthā || hiṃsantīva nāśayiṣyantyeva ||

Verse 6

यदि चेच्छसि संग्रामं द्रुष्टुमेनं विशांपते । चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्धमेतन्निशामया ।। पर्यायं वैपरीत्यम् ।।

yadi cecchasi saṃgrāmaṃ druṣṭumenaṃ viśāṃpate | cakṣurdadāni te putra yuddhametanniśāmayā || paryāyaṃ vaiparītyam ||

Verse 7

धृतराष्ट्र उवाच। न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम। युद्धमेतत्त्वशेषेण श्रृणुयां तव तेजसा ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| na rocaye jñātivadhaṃ draṣṭuṃ brahmarṣisattama| yuddhametattvaśeṣeṇa śrṛṇuyāṃ tava tejasā ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। तस्मिन्ननिच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति। वराणामीश्वरो व्यासः संजयाय वरं ददौ ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasminnanicchati draṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śrotumicchati| varāṇāmīśvaro vyāsaḥ saṃjayāya varaṃ dadau ||

Verse 9

व्यास उवाच। एष ते संजयो राजन्युद्धमेतद्वदिष्यति। एतस्य सर्वं संग्रामे न परोक्षं भविष्यति ।।

vyāsa uvāca| eṣa te saṃjayo rājanyuddhametadvadiṣyati| etasya sarvaṃ saṃgrāme na parokṣaṃ bhaviṣyati ||

Verse 10

चक्षुषा संजयो राजन्दिव्येनैव समन्वितः । कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति ।।

cakṣuṣā saṃjayo rājandivyenaiva samanvitaḥ | kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaśca bhaviṣyati ||

Verse 11

प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि । मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः ।।

prakāśaṃ vā'prakāśaṃ vā divā vā yadi vā niśi | manasā cintitamapi sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ ||

Verse 12

नैनं शस्त्राणि भेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः । गावल्गणिरयं जीवन्युद्धादस्माद्विमोक्ष्यते ।।

nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śramaḥ | gāvalgaṇirayaṃ jīvanyuddhādasmādvimokṣyate ||

Verse 13

अहं तु कीर्तिमेतेषां करूणां भरतर्षभ । पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः ।।

ahaṃ tu kīrtimeteṣāṃ karūṇāṃ bharatarṣabha | pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ prathayiṣyāmi mā śucaḥ ||

Verse 14

दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि । न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ।।

diṣṭametannaravyāghra nābhiśocitumarhasi | na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yato dharmastato jayaḥ ||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा स भगवान्कुरूणां प्रतितामहः । पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā sa bhagavānkurūṇāṃ pratitāmahaḥ | punareva mahābhāgo dhṛtarāṣṭramuvāca ha ||

Verse 16

इह युद्धे महाराज भविष्यति महान्क्षयः । तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये ।।

iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahānkṣayaḥ | tatheha ca nimittāni bhayadānyupalakṣaye ||

Verse 17

श्येना गृध्राश्च काकाश्च काङ्काश्च सहिता बकैः । संपतन्ति ध्वजाग्रेषु समवायांश्च कुर्वते ।। निशामय पश्य ।।

śyenā gṛdhrāśca kākāśca kāṅkāśca sahitā bakaiḥ | saṃpatanti dhvajāgreṣu samavāyāṃśca kurvate || niśāmaya paśya ||

Verse 18

अभ्यग्रं च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजाः । क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनां ।। समवायान् संघान् ।।

abhyagraṃ ca prapaśyanti yuddhamānandino dvijāḥ | kravyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājināṃ || samavāyān saṃghān ||

Verse 19

कटाकटेति वाशन्तो भैरवा भयवेदिनः । कङ्काः क्रोशन्ति मध्याह्ने दक्षिणामभितो दिशं ।। अभ्यग्रं समीपम् । क्रव्यादामांसभक्षकाः ।।

kaṭākaṭeti vāśanto bhairavā bhayavedinaḥ | kaṅkāḥ krośanti madhyāhne dakṣiṇāmabhito diśaṃ || abhyagraṃ samīpam | kravyādāmāṃsabhakṣakāḥ ||

Verse 20

उभे पूर्वापरे सन्ध्ये नित्यं पश्यामि भारत । उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम् ।।

ubhe pūrvāpare sandhye nityaṃ paśyāmi bhārata | udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritam ||

Verse 21

श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णाग्रीवाः सविद्युतः । त्रिवर्णाः परिघाः सन्धौ भानुमावारयन्त्युत ।। वाशन्तः शब्दं कुर्वन्तः ।।

śvetalohitaparyantāḥ kṛṣṇāgrīvāḥ savidyutaḥ | trivarṇāḥ parighāḥ sandhau bhānumāvārayantyuta || vāśantaḥ śabdaṃ kurvantaḥ ||

Verse 22

ज्वलितार्के .......त्रं निर्विशेषदिनक्षपम् । चन्द्रोऽभूतग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले । परिघाः परिवेषाः कृष्णग्रीवाः मध्ये कृष्णाः श्वेतलोहितपर्यन्ताश्च संधौ संध्यायाम् आवारयन्ति वेष्टयन्ति ।।

jvalitārke .......traṃ nirviśeṣadinakṣapam | candro'bhūtagnivarṇaśca padmavarṇe nabhastale | parighāḥ pariveṣāḥ kṛṣṇagrīvāḥ madhye kṛṣṇāḥ śvetalohitaparyantāśca saṃdhau saṃdhyāyām āvārayanti veṣṭayanti ||

Verse 23

आलक्षे प्रभया हीनां पौर्णमासीं च कीर्तिकीम् । चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले ।। निर्विशेषदिनक्षयं इति झo पाठे निर्विशेषदिनक्षयं अहोरात्रम्। निश्चयेन विगतः शेषो यस्य तस्य दिनस्य तिथेः क्षयो यस्मिन् । सूर्योदयद्वयस्पर्शिनी क्षयतिथिर्यस्मिन् अहोरात्रे तन्मया दृष्टम्। तदेव विशिनष्टि ज्वलितेति। अर्केन्द्वोर्नक्षत्रममावास्यायामुभाभ्यामाक्रान्तं नक्षत्रं तदेव ज्वलितं पापग्रहाक्रान्तं यस्मिन्। दर्से क्षयतिथिः तन्नक्षत्रे च पापग्रह इत्ययं महान् दुर्योग इत्यर्थः ।।

ālakṣe prabhayā hīnāṃ paurṇamāsīṃ ca kīrtikīm | candro'bhūdagnivarṇaśca padmavarṇe nabhastale || nirviśeṣadinakṣayaṃ iti jhao pāṭhe nirviśeṣadinakṣayaṃ ahorātram| niścayena vigataḥ śeṣo yasya tasya dinasya titheḥ kṣayo yasmin | sūryodayadvayasparśinī kṣayatithiryasmin ahorātre tanmayā dṛṣṭam| tadeva viśinaṣṭi jvaliteti| arkendvornakṣatramamāvāsyāyāmubhābhyāmākrāntaṃ nakṣatraṃ tadeva jvalitaṃ pāpagrahākrāntaṃ yasmin| darse kṣayatithiḥ tannakṣatre ca pāpagraha ityayaṃ mahān duryoga ityarthaḥ ||

Verse 24

स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः । राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ।।

svapsyanti nihatā vīrā bhūmimāvṛtya pārthivāḥ | rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ ||

Verse 25

अन्तरिक्षे वराहस्य पृषदंशकस्य चोभयोः। प्रणादं युध्यतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये ।।

antarikṣe varāhasya pṛṣadaṃśakasya cobhayoḥ| praṇādaṃ yudhyato rātrau raudraṃ nityaṃ pralakṣaye ||

Verse 26

देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च। वमन्ति रुधिरं चास्यैः स्विद्यन्ति प्रपतन्ति च।।

devatāpratimāścaiva kampanti ca hasanti ca| vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ svidyanti prapatanti ca||

Verse 27

अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विशांपते । अयुक्ताश्च प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथाः ।। पद्मवर्णे रक्तपद्मवर्णे ।।

anāhatā dundubhayaḥ praṇadanti viśāṃpate | ayuktāśca pravartante kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ || padmavarṇe raktapadmavarṇe ||

Verse 28

कोकिलाः शतपत्राश्च चाषा भासाः शुकास्तथा । सारसाश्च मयूराश्च वाचो मुञ्चन्ति दारुणाः ।।

kokilāḥ śatapatrāśca cāṣā bhāsāḥ śukāstathā | sārasāśca mayūrāśca vāco muñcanti dāruṇāḥ ||

Verse 29

गृहीतशस्त्राः क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगाः । अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतशः शलभव्रजाः ।। अयुक्ताः अश्वैरयोजिता अपि प्रवर्तन्ते चलन्ति। महान्तो रथाः महारथाः । मनोरथा इति कo पाठः ।।

gṛhītaśastrāḥ krośanti carmiṇo vājipṛṣṭhagāḥ | aruṇodaye pradṛśyante śataśaḥ śalabhavrajāḥ || ayuktāḥ aśvairayojitā api pravartante calanti| mahānto rathāḥ mahārathāḥ | manorathā iti kao pāṭhaḥ ||

Verse 30

उभे सन्ध्ये प्रकाशन्ते दिशो दाहसमन्विते। पर्जन्यः पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत ।।

ubhe sandhye prakāśante diśo dāhasamanvite| parjanyaḥ pāṃsuvarṣī ca māṃsavarṣī ca bhārata ||

Verse 31

या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसंमता। अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठः पृष्ठतः कृतः ।।

yā caiṣā viśrutā rājaṃstrailokye sādhusaṃmatā| arundhatī tayāpyeṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ ||

Verse 32

रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजञ्शनैश्चरः । व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद्भयम् ।।

rohiṇīṃ pīḍayanneṣa sthito rājañśanaiścaraḥ | vyāvṛttaṃ lakṣma somasya bhaviṣyati mahadbhayam ||

Verse 33

अनभ्रे च महाघोरस्तनितं श्रूयते भृशम् । वाहनानां च रुदतां निपतन्त्युश्रुबिन्दवः ।।

anabhre ca mahāghorastanitaṃ śrūyate bhṛśam | vāhanānāṃ ca rudatāṃ nipatantyuśrubindavaḥ ||