Adhyaya 1

Verse 1

श्रीवेदव्यासाय नमः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ जनमेजय उवाच कथं युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः । पार्थिवाश्च महात्मानो नानादेशसमागताः ।

śrīvedavyāsāya namaḥ nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam | devīṃ sarasvatī caiva tato jayamudīrayet || janamejaya uvāca kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ | pārthivāśca mahātmāno nānādeśasamāgatāḥ |

Verse 2

वैशंपायन उवाच यथा युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः । कुरुक्षेत्रे तपः क्षेत्रे श्रृणु त्वं पृथिवीपते ॥

vaiśaṃpāyana uvāca yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ | kurukṣetre tapaḥ kṣetre śrṛṇu tvaṃ pṛthivīpate ||

Verse 3

तेऽवतीर्य कुरुक्षेत्रं पाण्डवाः सहसोमकाः । कौरवानभ्यवर्तन्त जिगीषन्तो महाबलाः ।।

te'vatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ | kauravānabhyavartanta jigīṣanto mahābalāḥ ||

Verse 4

वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वे युध्दाभिनन्दिनः । आश्ंसन्तो जयं युध्दे बलेनाभिमुखा रणे ।।

vedādhyayanasaṃpannāḥ sarve yudhdābhinandinaḥ | āśṃsanto jayaṃ yudhde balenābhimukhā raṇe ||

Verse 5

अभियाय च दुर्धर्षा धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम । प्रामुखाः पश्चिमे भागे न्यविशन्त ससैनिकाः ।।

abhiyāya ca durdharṣā dhārtarāṣṭrasya vāhinīma | prāmukhāḥ paścime bhāge nyaviśanta sasainikāḥ ||

Verse 6

स्यमन्तपञ्चकाद्वाह्यं शिविराणि सहस्रशः । कारयामास विधिवत्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

syamantapañcakādvāhyaṃ śivirāṇi sahasraśaḥ | kārayāmāsa vidhivatkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 7

शून्येव पृथिवी सर्वाअ बालवृध्दावशेषिता । निरश्वपुरुषेवासीद्रथक्कुञ्जरवर्जिता ॥

śūnyeva pṛthivī sarvāa bālavṛdhdāvaśeṣitā | niraśvapuruṣevāsīdrathakkuñjaravarjitā ||

Verse 8

यावत्तपति सूर्यो हि जम्बूद्वीपस्य मण्डलम् । तावदेव समावृत्तं बलं पार्थिवसत्तम ॥

yāvattapati sūryo hi jambūdvīpasya maṇḍalam | tāvadeva samāvṛttaṃ balaṃ pārthivasattama ||

Verse 9

एकस्याः सर्ववर्णास्ते मण्डलं बहुयोजनम् । पर्याक्रामन्त देशांश्च नदीः शैलान्वनानि च ॥

ekasyāḥ sarvavarṇāste maṇḍalaṃ bahuyojanam | paryākrāmanta deśāṃśca nadīḥ śailānvanāni ca ||

Verse 10

तेषां युधिष्ठिरो राजा सर्वेषां पुरुषर्षभ । व्यादिदेश सवाहानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् ॥

teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha | vyādideśa savāhānāṃ bhakṣyabhojyamanuttamam ||

Verse 11

संज्ञाश्च विविघास्तात् तेषां चक्रे युधिष्ठिरः । एवंवादी वेदितव्यः पाण्डवेयोऽयमित्युत ॥

saṃjñāśca vivighāstāt teṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ | evaṃvādī veditavyaḥ pāṇḍaveyo'yamityuta ||

Verse 12

अभिज्ञानानि सर्वेषां संज्ञाश्चाभरणानि च । योजयामास कौरव्यो युध्दकाल उपस्थिते ॥

abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāścābharaṇāni ca | yojayāmāsa kauravyo yudhdakāla upasthite ||

Verse 13

दृष्ट्वा ध्वजाग्रं पार्थस्य धार्तराष्ट्रो महामनाः । सहसर्वैर्महीपालैः प्रत्यव्यूहत पाण्डवम् ॥

dṛṣṭvā dhvajāgraṃ pārthasya dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ | sahasarvairmahīpālaiḥ pratyavyūhata pāṇḍavam ||

Verse 14

पाण्डरेणातपत्रेण धियमाणेन मूर्धनि । मध्ये नागसहस्रस्य भ्रातृभिः परिवारितः ॥

pāṇḍareṇātapatreṇa dhiyamāṇena mūrdhani | madhye nāgasahasrasya bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||

Verse 15

दृष्ट्वा दुर्योधनं हृष्टाः पाञ्चाला युध्दनन्दिनः । दध्मुः प्रीता महाशङ्खान्भेरीर्जध्रुः सहस्रशः ॥

dṛṣṭvā duryodhanaṃ hṛṣṭāḥ pāñcālā yudhdanandinaḥ | dadhmuḥ prītā mahāśaṅkhānbherīrjadhruḥ sahasraśaḥ ||

Verse 16

ततः प्रहृष्टां स्वां सेनामभिवीक्ष्याथ पाण्डवाः । वभूवुर्हृष्टमनसो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥

tataḥ prahṛṣṭāṃ svāṃ senāmabhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ | vabhūvurhṛṣṭamanaso vāsudevaśca vīryavān ||

Verse 17

स्वयोधान्हर्षयन्तौ च वासुदेवघनञ्चयौ । दध्मतुः पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ शङ्खौ रथे स्थितौ ॥

svayodhānharṣayantau ca vāsudevaghanañcayau | dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sthitau ||

Verse 18

पाञ्चजन्यस्य शङ्खस्य देवदत्तस्य चोभयोः । श्रुत्वा तु निनदं योघाः शकृन्मूत्रं प्रसुस्त्रुवुः ॥

pāñcajanyasya śaṅkhasya devadattasya cobhayoḥ | śrutvā tu ninadaṃ yoghāḥ śakṛnmūtraṃ prasustruvuḥ ||

Verse 19

यथा सिंहस्य नदतः स्वनं श्रुत्वेतरे मृगाः । त्रसेयुर्निनदं श्रुत्वा तथाऽसीदत तद्लम् ॥

yathā siṃhasya nadataḥ svanaṃ śrutvetare mṛgāḥ | traseyurninadaṃ śrutvā tathā'sīdata tadlam ||

Verse 20

उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन । असं गत इवादित्यः सैन्येन रजसा वृतः ॥

udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃcana | asaṃ gata ivādityaḥ sainyena rajasā vṛtaḥ ||

Verse 21

ववर्प तत्र पर्जन्यो मांसशोणितवृष्टिमान् । व्युक्षन्सर्वाणि सैन्यानि तदद्भुतमिवाभवत् ॥

vavarpa tatra parjanyo māṃsaśoṇitavṛṣṭimān | vyukṣansarvāṇi sainyāni tadadbhutamivābhavat ||

Verse 22

वायुस्ततः प्रादुरभून्नीचैः शर्करकर्षणः । विनिध्नंस्तान्यनीकानि शतशोऽथ सहस्रशः ॥

vāyustataḥ prādurabhūnnīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ | vinidhnaṃstānyanīkāni śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 23

उभे सैन्ये च राजेन्द्र युध्दाय मुदिते भृशम् । कुरुक्षेत्रे स्थिते यत्ते सागरक्षुभितोपमे ॥

ubhe sainye ca rājendra yudhdāya mudite bhṛśam | kurukṣetre sthite yatte sāgarakṣubhitopame ||

Verse 24

तयोस्तु सेनयोरासीदद्भुतः स तु संगमः । युगान्ते समनुप्राप्ते द्वयोः सागरयोरिव ॥

tayostu senayorāsīdadbhutaḥ sa tu saṃgamaḥ | yugānte samanuprāpte dvayoḥ sāgarayoriva ||

Verse 25

शून्याऽऽसीत्पृथिवी सर्वा वृध्दबालावशेषिता । निरश्वपुरुषेवासीद्रथकुञ्चरवर्जिता । तेन सेनासमूहेन समानीतेन कौरवैः ॥

śūnyā''sītpṛthivī sarvā vṛdhdabālāvaśeṣitā | niraśvapuruṣevāsīdrathakuñcaravarjitā | tena senāsamūhena samānītena kauravaiḥ ||

Verse 26

ततस्ते समयं चक्रुः कुरुपाण्डावसोमकाः । धर्मन्संस्थापयामासुर्युध्दानां भरतर्षभ ॥

tataste samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍāvasomakāḥ | dharmansaṃsthāpayāmāsuryudhdānāṃ bharatarṣabha ||

Verse 27

निवृत्ते विहिते युध्दे स्यात्प्रीतिर्नः परस्परम् । यथापरं यथायोगं न च स्यात्कस्याचित्पुनः ॥

nivṛtte vihite yudhde syātprītirnaḥ parasparam | yathāparaṃ yathāyogaṃ na ca syātkasyācitpunaḥ ||

Verse 28

वाचा युध्दे प्रव्रुत्तानां वाचैव प्रतियोधनम् । निष्क्रान्ताः पृतनामध्यान्नहन्तव्याः कदाचन ॥

vācā yudhde pravruttānāṃ vācaiva pratiyodhanam | niṣkrāntāḥ pṛtanāmadhyānnahantavyāḥ kadācana ||

Verse 29

रथी च रथिना योध्यो गजेन गक्षधूर्गतः । अश्वेनाश्वी पदातिश्च पादातेनैव भारत ॥

rathī ca rathinā yodhyo gajena gakṣadhūrgataḥ | aśvenāśvī padātiśca pādātenaiva bhārata ||

Verse 30

यथायोगं यथाकामं यथोत्साहं यथाबलम् । समाभाप्य प्रहर्तव्यं न विश्वस्ते न विह्वले ॥

yathāyogaṃ yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathābalam | samābhāpya prahartavyaṃ na viśvaste na vihvale ||

Verse 31

परेण सह संयुक्तः प्रमत्तो विमुखस्तथा । क्षीणशस्त्रो विवर्मा च न हन्तव्यः कदाचन ॥

pareṇa saha saṃyuktaḥ pramatto vimukhastathā | kṣīṇaśastro vivarmā ca na hantavyaḥ kadācana ||

Verse 32

न सूतेषु न धुर्येषु न च शस्त्रोपनायिषु । न भेरीशङ्खवादेषु प्रहर्तव्यं कथंचन ॥

na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastropanāyiṣu | na bherīśaṅkhavādeṣu prahartavyaṃ kathaṃcana ||

Verse 33

एवं ते समयं कृत्वा कुरुपाण्डवसोमकाः । विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षमाणाः परस्परम् ॥

evaṃ te samayaṃ kṛtvā kurupāṇḍavasomakāḥ | vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣamāṇāḥ parasparam ||

Verse 34

निविश्य च महात्मानस्ततस्ते पुरुषर्षभाः । हृष्टरुपाःसृमनसोबभूवुःसहसैनिकाः॥

niviśya ca mahātmānastataste puruṣarṣabhāḥ | hṛṣṭarupāḥsṛmanasobabhūvuḥsahasainikāḥ||