Adhyaya 16

Verse 1

कुरुपाण्डवसेनावर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान्। क्रोशतां भूमिपलानां युज्यतां युज्यतामिति ।।

kurupāṇḍavasenāvarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ śabdaḥ samabhavanmahān| krośatāṃ bhūmipalānāṃ yujyatāṃ yujyatāmiti ||

Verse 2

शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च सिंहनादैश्च भारत। हयहेषितनादैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा ।।

śaṅkhadundubhighoṣaiśca siṃhanādaiśca bhārata| hayaheṣitanādaiśca rathanemisvanaistathā ||

Verse 3

गाजानां बृहतां चैव योधानां चापि गर्जताम्। क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ।।

gājānāṃ bṛhatāṃ caiva yodhānāṃ cāpi garjatām| kṣvelitāsphoṭitotkruṣṭaistumulaṃ sarvato'bhavat ||

Verse 4

उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः । सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि षोडशोऽध्यायः ।।

udatiṣṭhanmahārāja sarvaṃ yuktamaśeṣataḥ | sūryodaye mahatsainyaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

राजेन्द्र तव पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च। दुष्प्रधृष्याणि चास्त्राणि सशस्रकवचानि च ।।

rājendra tava putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca| duṣpradhṛṣyāṇi cāstrāṇi saśasrakavacāni ca ||

Verse 6

ततः प्रकाशे सैन्यानि समदृश्यन्त भारत। त्वदीयानां परेषां च शस्त्रवन्ति महान्ति च ।।

tataḥ prakāśe sainyāni samadṛśyanta bhārata| tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca śastravanti mahānti ca ||

Verse 7

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः। विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः ।।

tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ| vibhrājamānā dṛśyante meghā iva savidyutaḥ ||

Verse 8

रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः । अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत् ।।

rathānīkānyadṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ | atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat ||

Verse 9

धनुर्भिर्ऋष्टिभिः खङ्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः । योधाः प्रहरणैः शुभ्रैस्तेष्वनीकेष्ववस्थिताः ।।

dhanurbhirṛṣṭibhiḥ khaṅgairgadābhiḥ śaktitomaraiḥ | yodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraisteṣvanīkeṣvavasthitāḥ ||

Verse 10

गजाः पदाता रथिनस्तुरगाश्च विशांपते । व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः ।। युक्तं सन्नद्धम् । अशेषतः सर्वप्रकारैः ।।

gajāḥ padātā rathinasturagāśca viśāṃpate | vyatiṣṭhanvāgurākārāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || yuktaṃ sannaddham | aśeṣataḥ sarvaprakāraiḥ ||

Verse 11

ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः। स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः ।।

dhvajā bahuvidhākārā vyadṛśyanta samucchritāḥ| sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ ||

Verse 12

काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः। अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त गजारोहाः सहस्रशः ।।

kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥ| arciṣmanto vyarocanta gajārohāḥ sahasraśaḥ ||

Verse 13

महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव। सन्नद्धास्ते प्रवीराश्च ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः ।।

mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣviva| sannaddhāste pravīrāśca dadṛśuryuddhakāṅkṣiṇaḥ ||

Verse 14

उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः । ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः ।। वागुराकाराः परेषां बन्धनार्थमित्यर्थः ।।

udyatairāyudhaiścitrāstalabaddhāḥ kalāpinaḥ | ṛṣabhākṣā manuṣyendrāścamūmukhagatā babhuḥ || vāgurākārāḥ pareṣāṃ bandhanārthamityarthaḥ ||

Verse 15

शकुनिः सौबलः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः । विन्दानुविन्दौ कैकेयाः काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।।

śakuniḥ saubalaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥ | vindānuvindau kaikeyāḥ kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ ||

Verse 16

श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः । बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ।।

śrutāyudhaśca kāliṅgo jayatsenaśca pārthivaḥ | bṛhadbalaśca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ ||

Verse 17

दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः । अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।।

daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ | akṣauhiṇīnāṃ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ ||

Verse 18

एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः । राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महारथाः ।।

ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥ | rājāno rājaputrāśca nītimanto mahārathāḥ ||

Verse 19

सन्नद्धाः समदृश्यन स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः । बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे बलिनो युद्धशालिनः ।।

sannaddhāḥ samadṛśyana sveṣvanīkeṣvavasthitāḥ | baddhakṛṣṇājināḥ sarve balino yuddhaśālinaḥ ||

Verse 20

हृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः। समर्था दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः ।।

hṛṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥ| samarthā daśa vāhinyaḥ parigṛhya vyavasthitāḥ ||

Verse 21

एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः । अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शान्तनवोऽग्रणीः ।।

ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ | agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāntanavo'graṇīḥ ||

Verse 22

श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम् । अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम् ।।

śvetoṣṇīṣaṃ śvetahayaṃ śvetavarmāṇamacyutam | apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candramivoditam ||

Verse 23

हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दते स्थितम् । श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः ।।

hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate syandate sthitam | śvetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ ||

Verse 24

दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः । सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा ।।

dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ | sṛñjayāśca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ | jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā yathā ||

Verse 25

धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः । एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव पार्थिव ।।

dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ | ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyastava pārthiva ||

Verse 26

पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः । उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ ।।

pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ | unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau ||

Verse 27

युगान्ते समवेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव । नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः । अनीकानां समेतानां कौरवाणां तथाविधः ।। तलबद्धाः तलं ज्याधातत्राणं बद्धं यैस्ते । कलापिनः तूणवन्तः ।।

yugānte samavetau dvau dṛśyete sāgarāviva | naiva nastādṛśo rājandṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ | anīkānāṃ sametānāṃ kauravāṇāṃ tathāvidhaḥ || talabaddhāḥ talaṃ jyādhātatrāṇaṃ baddhaṃ yaiste | kalāpinaḥ tūṇavantaḥ ||