Adhyaya 63

Verse 1

दुर्योधनेन भीष्माभिमतपाण्डवजयपक्षप्रतिक्षेपः ।। 1 ।। तथा भीष्मादिनैरपेक्ष्येण कर्णादुश्शासनसङ्गतेन आत्मनैव पाण्डवनिधनप्रतिज्ञा ।। 2 ।। विदुरेण दमप्रशंसनम् ।। 3 ।। दुर्योधन उवाच। सदृशानां मनुष्येषु सर्वेषां तुल्यजन्मनाम्। कथमेकान्ततस्तेषां पार्थानां मन्यसे जयम् ।।

duryodhanena bhīṣmābhimatapāṇḍavajayapakṣapratikṣepaḥ || 1 || tathā bhīṣmādinairapekṣyeṇa karṇāduśśāsanasaṅgatena ātmanaiva pāṇḍavanidhanapratijñā || 2 || vidureṇa damapraśaṃsanam || 3 || duryodhana uvāca| sadṛśānāṃ manuṣyeṣu sarveṣāṃ tulyajanmanām| kathamekāntatasteṣāṃ pārthānāṃ manyase jayam ||

Verse 2

वयं च तेऽपि तुल्या वै वीर्येण च पराक्रमैः । समेन वयसा चैव प्रातिभेन श्रुतेन च ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि त्रिषष्टितमोऽध्यायः ।।

vayaṃ ca te'pi tulyā vai vīryeṇa ca parākramaiḥ | samena vayasā caiva prātibhena śrutena ca || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

अस्त्रेण योधयुग्या च शीघ्रत्वे कौशले तथा। सर्वे स्म समजातीयाः सर्वे मानुषयोनयः ।। प्रातिभेन समयस्फूर्त्या ।।

astreṇa yodhayugyā ca śīghratve kauśale tathā| sarve sma samajātīyāḥ sarve mānuṣayonayaḥ || prātibhena samayasphūrtyā ||

Verse 4

पितामह विजानीषे पार्थेषु विजयं कथम्। नाहं भवति न द्रोणे न कृपे न च बाह्लिके ।।

pitāmaha vijānīṣe pārtheṣu vijayaṃ katham| nāhaṃ bhavati na droṇe na kṛpe na ca bāhlike ||

Verse 5

अन्येषु च नरेन्द्रेषु पराक्रम्य समारभे। अहं वैकर्तनः कर्णो भ्राता दुःशासनश्च मे ।।

anyeṣu ca narendreṣu parākramya samārabhe| ahaṃ vaikartanaḥ karṇo bhrātā duḥśāsanaśca me ||

Verse 6

पाण्डवान्समरे पञ्च हनिष्यामः शितैः शरैः । ततो राजन्महायज्ञैर्विविधैर्भूरिदक्षिणैः ।।

pāṇḍavānsamare pañca haniṣyāmaḥ śitaiḥ śaraiḥ | tato rājanmahāyajñairvividhairbhūridakṣiṇaiḥ ||

Verse 7

ब्राह्मणांस्तर्पयिष्यामि गोभिरश्वैर्धनेन च । यदा परिकरिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना । अतरित्रानिव जले बाहुभिर्मामका रणे ।। योधयुग्या शूरसमृद्ध्या ।।

brāhmaṇāṃstarpayiṣyāmi gobhiraśvairdhanena ca | yadā parikariṣyanti aiṇeyāniva tantunā | ataritrāniva jale bāhubhirmāmakā raṇe || yodhayugyā śūrasamṛddhyā ||

Verse 8

पश्यन्तस्ते परांस्तत्र रथनागसमाकुलान्। तदा दर्पं विमोक्ष्यन्ति पाण्डवाः स च केशवः ।।

paśyantaste parāṃstatra rathanāgasamākulān| tadā darpaṃ vimokṣyanti pāṇḍavāḥ sa ca keśavaḥ ||

Verse 9

सुखान्यवाप्य सहिताः कृत्वा कर्म सुदुस्तरम्। विस्रब्धास्तु भविष्यामः प्राप्ते काले गतज्वराः ।।

sukhānyavāpya sahitāḥ kṛtvā karma sudustaram| visrabdhāstu bhaviṣyāmaḥ prāpte kāle gatajvarāḥ ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। अथाब्रवीन्महाराजो धृतराष्ट्रः सुदुर्मनाः । विदुरं विदुषां श्रेष्ठं सर्वपार्थिवसंनिधौ ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| athābravīnmahārājo dhṛtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ | viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ sarvapārthivasaṃnidhau ||

Verse 11

धृतराष्ट्र उवाच। मोहितो मृत्युपाशेन कालस्य वशमागतः। तात कर्णेन सहितः पुत्रो दुर्योधनो मम ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| mohito mṛtyupāśena kālasya vaśamāgataḥ| tāta karṇena sahitaḥ putro duryodhano mama ||

Verse 12

विदुर उवाच। इह निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः । ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ।।

vidura uvāca| iha niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ | brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ ||

Verse 13

तस्य दानं क्षमा सिद्धिर्यथावदुपपद्यते । दमो दानं तपो ज्ञानमधीतं चानुवर्तते ।।

tasya dānaṃ kṣamā siddhiryathāvadupapadyate | damo dānaṃ tapo jñānamadhītaṃ cānuvartate ||

Verse 14

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उत्तमम् । विपाप्मा वृद्धतेजास्तु पुरुषो विन्दते महत् ।।

damastejo vardhayati pavitraṃ dama uttamam | vipāpmā vṛddhatejāstu puruṣo vindate mahat ||

Verse 15

क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् । येषां च प्रतिषेधार्थं क्षत्रं सृष्टं स्वयंभुवा ।।

kravyādbhya iva bhūtānāmadāntebhyaḥ sadā bhayam | yeṣāṃ ca pratiṣedhārthaṃ kṣatraṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā ||

Verse 16

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम्। तस्य लिङ्गं प्रवक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ।। तरित्रा नौरक्षकाः कर्णधारादयः तद्रहितान् तद्वत् मामकास्तान् रणे बाहुभ्यां परिहरिष्यन्ति ।।

āśrameṣu caturṣvāhurdamamevottamaṃ vratam| tasya liṅgaṃ pravakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ || taritrā naurakṣakāḥ karṇadhārādayaḥ tadrahitān tadvat māmakāstān raṇe bāhubhyāṃ parihariṣyanti ||

Verse 17

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् । इन्द्रियाभिजयो धैर्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ।।

kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam | indriyābhijayo dhairyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam ||

Verse 18

अकार्पण्यमसंरम्भः सन्तोषं श्रद्दधानता । एतानि यस्य राजेन्द्र स दान्तः पुरुषः स्मृतः ।।

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ santoṣaṃ śraddadhānatā | etāni yasya rājendra sa dāntaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ ||

Verse 19

कामो लोभश्च दर्पश्च मन्युर्निद्रा विकत्थनम्। मान ईर्ष्यां च शोकश्च नैतद्दान्तो निषेवते। अजिह्ममशठं शुद्धमेतद्दान्तस्य लक्षणम् ।।

kāmo lobhaśca darpaśca manyurnidrā vikatthanam| māna īrṣyāṃ ca śokaśca naitaddānto niṣevate| ajihmamaśaṭhaṃ śuddhametaddāntasya lakṣaṇam ||

Verse 20

अलोलुपस्तथाऽल्पेप्सुः कामानामविचिन्तिता । समुद्रकल्पः परुषः स दान्तः परिकीर्तितः ।।

alolupastathā'lpepsuḥ kāmānāmavicintitā | samudrakalpaḥ paruṣaḥ sa dāntaḥ parikīrtitaḥ ||

Verse 21

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽत्मविद्बुधः । प्राप्येह लोके संमानं सुगतिं प्रेत्य गच्छति ।।

suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmā'tmavidbudhaḥ | prāpyeha loke saṃmānaṃ sugatiṃ pretya gacchati ||

Verse 22

अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः। स वै परिणतप्रज्ञः प्रख्यातो मनुजोत्तमः ।।

abhayaṃ yasya bhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ| sa vai pariṇataprajñaḥ prakhyāto manujottamaḥ ||

Verse 23

सर्वभूतहितो मैत्रस्तस्मान्नोद्विजते जनः। समुद्र इव गम्भीरः प्रज्ञातृप्तः प्रशाम्यति ।।

sarvabhūtahito maitrastasmānnodvijate janaḥ| samudra iva gambhīraḥ prajñātṛptaḥ praśāmyati ||

Verse 24

कर्मणाऽचरितं पूर्वं सद्भिराचरितं च यत्। तदेवास्थाय मोदन्ते दान्ताः शमपरायणाः ।।

karmaṇā'caritaṃ pūrvaṃ sadbhirācaritaṃ ca yat| tadevāsthāya modante dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ ||

Verse 25

नैष्कर्म्यं वा समास्थाय ज्ञानतृप्तो जितेन्द्रियः। कालाकाङ्क्षी चरँल्लोके ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।

naiṣkarmyaṃ vā samāsthāya jñānatṛpto jitendriyaḥ| kālākāṅkṣī cara~lloke brahmabhūyāya kalpate ||

Verse 26

शकुनीनामिवाकाशे पदं नैवोपलभ्यते। एवं प्रज्ञानतृप्तस्य मुनेर्वर्त्म न दृश्यते ।।

śakunīnāmivākāśe padaṃ naivopalabhyate| evaṃ prajñānatṛptasya munervartma na dṛśyate ||

Verse 27

उत्सृज्यैव गृहान्यस्तु मोक्षमेवाभिमन्यते । लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वता दिवि ।।

utsṛjyaiva gṛhānyastu mokṣamevābhimanyate | lokāstejomayāstasya kalpante śāśvatā divi ||