Adhyaya 58

Verse 1

धृतराष्ट्रेण युद्धस्य भीष्माद्यनभिमतत्वाभिधाने दुर्योधनेन भीष्माद्यनपेक्षणेन कर्णदुश्शासनसहायेन स्वेनैव पाण्डवहननप्रतिज्ञा ।। 1 ।। पुनर्धृतराष्ट्रेण दुर्योधनगर्हणम् ।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। क्षत्रतेजा ब्रह्मचारी कौमारादपि पाण्डवः। तेन संयुगमेष्यन्ति मन्दा विलपतो मम ।।

dhṛtarāṣṭreṇa yuddhasya bhīṣmādyanabhimatatvābhidhāne duryodhanena bhīṣmādyanapekṣaṇena karṇaduśśāsanasahāyena svenaiva pāṇḍavahananapratijñā || 1 || punardhṛtarāṣṭreṇa duryodhanagarhaṇam || 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kṣatratejā brahmacārī kaumārādapi pāṇḍavaḥ| tena saṃyugameṣyanti mandā vilapato mama ||

Verse 2

दुर्योधन निवर्तस्व युद्धाद्भरतसत्तम । न हि युद्धं प्रशंसन्ति सर्वावस्थमरिन्दम ।।

duryodhana nivartasva yuddhādbharatasattama | na hi yuddhaṃ praśaṃsanti sarvāvasthamarindama ||

Verse 3

अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम् । प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिन्दम ।।

alamardhaṃ pṛthivyāste sahāmātyasya jīvitum | prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitamarindama ||

Verse 4

एतद्धि कुरवः सर्वे मन्यन्ते धर्मसंहितम् । यत्त्वं प्रशान्तिं मन्येथाः पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः ।।

etaddhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṃhitam | yattvaṃ praśāntiṃ manyethāḥ pāṇḍuputrairmahātmabhiḥ ||

Verse 5

अङ्गेमां समवेक्षस्व पुत्र स्वामेव वाहिनीम् । जात एष तवाभावस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे ।।

aṅgemāṃ samavekṣasva putra svāmeva vāhinīm | jāta eṣa tavābhāvastvaṃ tu mohānna buddhyase ||

Verse 6

न त्वहं युद्धमिच्छामि नैतदिच्छति बाह्लिकः। न च भीष्मो न च द्रोणो नाश्वत्थामा न सञ्जयः ।।

na tvahaṃ yuddhamicchāmi naitadicchati bāhlikaḥ| na ca bhīṣmo na ca droṇo nāśvatthāmā na sañjayaḥ ||

Verse 7

न सोमदत्तो न शलो न कृपो युद्धमिच्छति । सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवास्तथा ।।

na somadatto na śalo na kṛpo yuddhamicchati | satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāstathā ||

Verse 8

येषु संप्रतितिष्ठेयुः कुरवः पीडिताः परैः । ते युद्धं नाभिनन्दन्ति तत्तुभ्यं तात रोचताम् ।।

yeṣu saṃpratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ | te yuddhaṃ nābhinandanti tattubhyaṃ tāta rocatām ||

Verse 9

न त्वं करोषि कामेन कर्णः कारयिता तव। दुःशासनश्च पापात्मा शकुनिश्चापि सौबलः ।।

na tvaṃ karoṣi kāmena karṇaḥ kārayitā tava| duḥśāsanaśca pāpātmā śakuniścāpi saubalaḥ ||

Verse 10

दुर्योधन उवाच। नाहं भवति न द्रोणे नाश्वत्थाम्नि न सञ्जये। न भीष्मे न काम्भोजे न कृपे न च बाह्लिके ।।

duryodhana uvāca| nāhaṃ bhavati na droṇe nāśvatthāmni na sañjaye| na bhīṣme na kāmbhoje na kṛpe na ca bāhlike ||

Verse 11

सत्यव्रते पुरुमित्रे भूरिश्रवसि वा पुनः । अन्येषु वा तावकेषु भारं कुत्वा समाह्वयम् ।।

satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ | anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṃ kutvā samāhvayam ||

Verse 12

अहं च तात कर्णश्च रणयज्ञं वितत्य वै। युधिष्ठिरं पशुं कृत्वा दीक्षितौ भरतर्षभ ।।

ahaṃ ca tāta karṇaśca raṇayajñaṃ vitatya vai| yudhiṣṭhiraṃ paśuṃ kṛtvā dīkṣitau bharatarṣabha ||

Verse 13

रथो वेदी स्रुवः खङ्गो गदा स्रुक् कवचोऽजिनम् । चातुर्होत्रं च धुर्या मे शरा दर्भा हविर्यशः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।।

ratho vedī sruvaḥ khaṅgo gadā sruk kavaco'jinam | cāturhotraṃ ca dhuryā me śarā darbhā haviryaśaḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi yānasandhiparvaṇi aṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||

Verse 14

आत्मयज्ञेन नृपते इष्ट्वा वैवस्वतं रणे। विजित्य च समेष्यावो हतामित्रौ श्रिया वृतौ ।।

ātmayajñena nṛpate iṣṭvā vaivasvataṃ raṇe| vijitya ca sameṣyāvo hatāmitrau śriyā vṛtau ||

Verse 15

अहं च तात कर्णश्च भ्राता दुःशासनश्च मे। एते वयं हनिष्यामः पाण्डवान्समरे त्रयः ।।

ahaṃ ca tāta karṇaśca bhrātā duḥśāsanaśca me| ete vayaṃ haniṣyāmaḥ pāṇḍavānsamare trayaḥ ||

Verse 16

अहं हि पाण्डवान्हत्वा प्रशास्ता पृथिवीमिमाम् । मां वा हत्वा पाण्डुपुत्रा भोक्तारः पृथिवीमिमां ।।

ahaṃ hi pāṇḍavānhatvā praśāstā pṛthivīmimām | māṃ vā hatvā pāṇḍuputrā bhoktāraḥ pṛthivīmimāṃ ||

Verse 17

त्यक्तं मे जीवितं राज्यं धनं सर्वं च पार्थिव । न जातु पाण्डवैः सार्धं वसेयमहमच्युत ।।

tyaktaṃ me jīvitaṃ rājyaṃ dhanaṃ sarvaṃ ca pārthiva | na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vaseyamahamacyuta ||

Verse 18

यावद्धि सूच्यास्तीक्ष्णाया विध्येदग्रेण मारिष । तावदप्यपरित्याज्यं भूमेर्नः पाण्डवान्प्रति ।।

yāvaddhi sūcyāstīkṣṇāyā vidhyedagreṇa māriṣa | tāvadapyaparityājyaṃ bhūmernaḥ pāṇḍavānprati ||

Verse 19

धृतराष्ट्र उवाच। सर्वान्वस्तात शोचामि त्यक्तो दुर्योधनो मया। ये मन्दमनुयास्यध्वं यान्तं वैवस्वतक्षयम् ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sarvānvastāta śocāmi tyakto duryodhano mayā| ye mandamanuyāsyadhvaṃ yāntaṃ vaivasvatakṣayam ||

Verse 20

रुरूणामिव यूथेषु व्याघ्राः प्रहरतां वराः। वरान्वरान्हनिष्यन्ति समेता युधि पाण्डवाः ।।

rurūṇāmiva yūtheṣu vyāghrāḥ praharatāṃ varāḥ| varānvarānhaniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ ||

Verse 21

प्रतीपमिव मे भाति युयुधानेन भारती। व्यस्ता सीमन्तिनी ग्रस्ता प्रमृष्टा दीर्घबाहुना ।। चाचुर्होत्रं चतुर्णां होतॄणां ऋत्विजां समाहारः ।।

pratīpamiva me bhāti yuyudhānena bhāratī| vyastā sīmantinī grastā pramṛṣṭā dīrghabāhunā || cācurhotraṃ caturṇāṃ hotṝṇāṃ ṛtvijāṃ samāhāraḥ ||

Verse 22

संपूर्मं पूरयन्भूयो धनं पार्थस्य माधवः। शैनेयः समरे स्थाता बीजवत्प्रवपञ्शरान् ।।

saṃpūrmaṃ pūrayanbhūyo dhanaṃ pārthasya mādhavaḥ| śaineyaḥ samare sthātā bījavatpravapañśarān ||

Verse 23

सेनामुखे प्रयुद्धानां भीमसेनो भविष्यति। तं सर्वे संश्रयिष्यन्ति प्राकारमकुतोभयम् ।।

senāmukhe prayuddhānāṃ bhīmaseno bhaviṣyati| taṃ sarve saṃśrayiṣyanti prākāramakutobhayam ||

Verse 24

यदा द्रक्ष्यसि भीमेन कुञ्जरान्विनिपातितान्। विशीर्णदन्तान्गिर्याभान्भिन्नकुम्भान्सशोणितान्।।

yadā drakṣyasi bhīmena kuñjarānvinipātitān| viśīrṇadantāngiryābhānbhinnakumbhānsaśoṇitān||

Verse 25

तानभिप्रेक्ष्य सङ्ग्रामे विशीर्णानिव पर्वतान्। भीतो भीमस्य संस्पर्शात्स्मर्तासि वचनस्य मे ।।

tānabhiprekṣya saṅgrāme viśīrṇāniva parvatān| bhīto bhīmasya saṃsparśātsmartāsi vacanasya me ||

Verse 26

निर्दग्धं भीमसेनेन सैन्यं रथहयद्विपम् । गतिमग्नेरिव प्रेक्ष्य स्मर्तासि वचनस्य मे ।।

nirdagdhaṃ bhīmasenena sainyaṃ rathahayadvipam | gatimagneriva prekṣya smartāsi vacanasya me ||

Verse 27

महद्वो भयमागामि न चेच्छाम्यथ पाण्डवैः। गदया भीमसेनेन हताः शममुपैष्यथ ।।

mahadvo bhayamāgāmi na cecchāmyatha pāṇḍavaiḥ| gadayā bhīmasenena hatāḥ śamamupaiṣyatha ||

Verse 28

महावनमिव च्छिन्नं यदा द्रक्ष्यसि पातितम् । बलं कुरूणां भीमेन तदा स्मर्तासि मे वचः ।।

mahāvanamiva cchinnaṃ yadā drakṣyasi pātitam | balaṃ kurūṇāṃ bhīmena tadā smartāsi me vacaḥ ||

Verse 29

वैशंपायन उवाच। एतावदुक्त्वा राजा तु सर्वांस्तान्पृथिवीपतीन्। अनुभाष्य महाराज पुनः पप्रच्छ सञ्जयम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etāvaduktvā rājā tu sarvāṃstānpṛthivīpatīn| anubhāṣya mahārāja punaḥ papraccha sañjayam ||