Adhyaya 23

Verse 1

सञ्जयेनोपप्लाव्यं गत्वा पाण्डवान्प्रति धृतराष्ट्रकृतकुशलप्रश्नकथनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरेण सञ्जयंप्रति धृतराष्ट्रादीनां कुशलादिप्रश्नः ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य सञ्जयः। उपप्लाव्यं ययौ द्रष्टुं पाण्डवानमितौजसः ।।

sañjayenopaplāvyaṃ gatvā pāṇḍavānprati dhṛtarāṣṭrakṛtakuśalapraśnakathanam || 1 || yudhiṣṭhireṇa sañjayaṃprati dhṛtarāṣṭrādīnāṃ kuśalādipraśnaḥ || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| rājñastu vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭrasya sañjayaḥ| upaplāvyaṃ yayau draṣṭuṃ pāṇḍavānamitaujasaḥ ||

Verse 2

स तु राजानमासाद्य कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । अभिवाद्य ततः पूर्वं सूतपुत्रोऽभ्यभाषत ।।

sa tu rājānamāsādya kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram | abhivādya tataḥ pūrvaṃ sūtaputro'bhyabhāṣata ||

Verse 3

गवल्गणिः सञ्जयः सूतसूनु- रजातशत्रुमवदत्प्रतीतः। दिष्ट्या राजंस्त्वामरोगं प्रपश्ये सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम् ।।

gavalgaṇiḥ sañjayaḥ sūtasūnu- rajātaśatrumavadatpratītaḥ| diṣṭyā rājaṃstvāmarogaṃ prapaśye sahāyavantaṃ ca mahendrakalpam ||

Verse 4

अनामयं पृच्छति त्वाम्बिकेयो वृद्धो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी । कच्चिद्भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यो धनञ्जयस्तौ च माद्रीतनूजौ ।।

anāmayaṃ pṛcchati tvāmbikeyo vṛddho rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī | kaccidbhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo dhanañjayastau ca mādrītanūjau ||

Verse 5

कच्चित्कृष्णा द्रौपदी राजपुत्री सत्यव्रता वीरपत्नी सुपुत्रा। मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि त्व- मिष्टान्कामान्भारत स्वस्तिकामः ।।

kaccitkṛṣṇā draupadī rājaputrī satyavratā vīrapatnī suputrā| manasvinī yatra ca vāñchasi tva- miṣṭānkāmānbhārata svastikāmaḥ ||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच। गावल्गणे सञ्जय स्वागतं ते प्रीतात्माऽहं त्वाऽभिनन्दामि सूत। अनामयं प्रतिमाने तवाहं सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| gāvalgaṇe sañjaya svāgataṃ te prītātmā'haṃ tvā'bhinandāmi sūta| anāmayaṃ pratimāne tavāhaṃ sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan ||

Verse 7

चिरादिदं कुशलं भारतस्य श्रुत्वा राज्ञः कुरुवृद्धस्य सूत। मन्ये साक्षाद्दृष्टमहं नरेन्द्रं दृष्ट्वैव त्वां सञ्जय प्रीतियोगात् ।।

cirādidaṃ kuśalaṃ bhāratasya śrutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta| manye sākṣāddṛṣṭamahaṃ narendraṃ dṛṣṭvaiva tvāṃ sañjaya prītiyogāt ||

Verse 8

पितामहो नः स्थविरो मनस्वी महाप्राज्ञः सर्वधर्मोपपन्नः। सकौरव्यः कुशली तात भीष्मो यथापूर्वं वृत्तिरस्त्यस्य कच्चित् ।।

pitāmaho naḥ sthaviro manasvī mahāprājñaḥ sarvadharmopapannaḥ| sakauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo yathāpūrvaṃ vṛttirastyasya kaccit ||

Verse 9

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो वैचित्रवीर्यः कुशली महात्मा। महाराजो बाह्लिकः प्रातिपेयः कच्चिद्विद्वान्कुशली सूतपुत्र ।।

kaccidrājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro vaicitravīryaḥ kuśalī mahātmā| mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ kaccidvidvānkuśalī sūtaputra ||

Verse 10

स सोमदत्तः कुशली तात कच्चि- द्भूरिश्रवाः सत्यसन्धः शलश्च। द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च विप्रो महेष्वासाः कच्चिदेतेऽप्यरोगाः ।।

sa somadattaḥ kuśalī tāta kacci- dbhūriśravāḥ satyasandhaḥ śalaśca| droṇaḥ saputraśca kṛpaśca vipro maheṣvāsāḥ kaccidete'pyarogāḥ ||

Verse 11

सर्वे कुरुभ्यः स्पृहयन्ति सञ्जय धनुर्धरा ये पृथिव्यां प्रधानाः । महाप्रज्ञाः सर्वशास्त्रावदाता धनुर्भृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः ।।

sarve kurubhyaḥ spṛhayanti sañjaya dhanurdharā ye pṛthivyāṃ pradhānāḥ | mahāprajñāḥ sarvaśāstrāvadātā dhanurbhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyām || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sañjayayānaparvaṇi trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||

Verse 12

कच्चिन्मानं तात लभन्त एते धनुर्भृतः कचिदेतेऽप्यरोगाः। येषां राष्ट्रे निवसति दर्शनीयो महेष्वासः शीलवान्द्रोणपुत्रः ।।

kaccinmānaṃ tāta labhanta ete dhanurbhṛtaḥ kacidete'pyarogāḥ| yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyo maheṣvāsaḥ śīlavāndroṇaputraḥ ||

Verse 13

वैश्यापुत्रः कुशली तात कच्चित् महाप्राज्ञो राजपुत्रो युयुत्सुः । कर्णो मानी कुशली तात कच्चित् सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः ।।

vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kaccit mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ | karṇo mānī kuśalī tāta kaccit suyodhano yasya mando vidheyaḥ ||

Verse 14

स्त्रियो वृद्धा भारतानां जनन्यो महादास्यो दासभार्याश्च सूत। वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यो दौहित्रा वा कच्चिदप्यव्यलीकाः ।। कुरुभ्यः स्पृहयन्ति कच्चिदित्यनुषङ्गः ।।

striyo vṛddhā bhāratānāṃ jananyo mahādāsyo dāsabhāryāśca sūta| vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo dauhitrā vā kaccidapyavyalīkāḥ || kurubhyaḥ spṛhayanti kaccidityanuṣaṅgaḥ ||

Verse 15

कच्चिद्राजा ब्राह्मणानां यथावत् प्रवर्तते पूर्ववत्तात वृत्तिम्। कच्चिद्दायान्मामकान्धार्तराष्ट्रो द्विजातीनां सञ्जय नोपहन्ति ।। अव्यलीकाः निष्कपटाः ।।

kaccidrājā brāhmaṇānāṃ yathāvat pravartate pūrvavattāta vṛttim| kacciddāyānmāmakāndhārtarāṣṭro dvijātīnāṃ sañjaya nopahanti || avyalīkāḥ niṣkapaṭāḥ ||

Verse 16

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र उपेक्षते ब्राह्मणातिक्रमान्वै। स्वर्गस्य कच्चिन्न तथा वर्त्मभूता- मुपेक्षते तेषु सदैव वृत्तिम् ।।

kaccidrājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra upekṣate brāhmaṇātikramānvai| svargasya kaccinna tathā vartmabhūtā- mupekṣate teṣu sadaiva vṛttim ||

Verse 17

एतञ्ज्योतिश्चोत्तमं जीवलोके शुक्लं प्रजानां विहितं विधात्रा। ते चेद्दोषं न नियच्छन्ति मन्दाः कृत्स्नो नाशो भविता कौरवाणाम् ।। वृत्तिं जीविकां दातुमिति शेषः । दायान्मद्दत्तान् ग्रामादीन् ।।

etañjyotiścottamaṃ jīvaloke śuklaṃ prajānāṃ vihitaṃ vidhātrā| te ceddoṣaṃ na niyacchanti mandāḥ kṛtsno nāśo bhavitā kauravāṇām || vṛttiṃ jīvikāṃ dātumiti śeṣaḥ | dāyānmaddattān grāmādīn ||

Verse 18

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो बुभूषते वृत्तिममात्यवर्गे। कच्चिन्न भेदेन जिजीविषन्ति मुहृद्रूपा दुर्हृदश्चैकमत्यात् ।। एतद्ब्रह्मणानां वृत्तः पालनं ज्योतिः परलोकप्रकाशकं जीवलोके इह शुक्लं यशस्करम् । दोषं लोभं ब्राह्मणवृत्त्युपघातेन न नियच्छन्ति ।।

kaccidrājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro bubhūṣate vṛttimamātyavarge| kaccinna bhedena jijīviṣanti muhṛdrūpā durhṛdaścaikamatyāt || etadbrahmaṇānāṃ vṛttaḥ pālanaṃ jyotiḥ paralokaprakāśakaṃ jīvaloke iha śuklaṃ yaśaskaram | doṣaṃ lobhaṃ brāhmaṇavṛttyupaghātena na niyacchanti ||

Verse 19

कच्चिन्न पापं कथयन्ति तात ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव। द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च वीरो नास्मासु पापानि वदन्ति कच्चित् ।।

kaccinna pāpaṃ kathayanti tāta te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva| droṇaḥ saputraśca kṛpaśca vīro nāsmāsu pāpāni vadanti kaccit ||

Verse 20

कच्चिद्राज्ये धृतराष्ट्रं सपुत्रं समेत्याहुः कुरवः सर्व एव। कच्चिद्दृष्ट्वा दस्युसङ्घान्समेता- न्स्मरन्ति पार्थस्य युधां प्रणेतुः ।।

kaccidrājye dhṛtarāṣṭraṃ saputraṃ sametyāhuḥ kuravaḥ sarva eva| kacciddṛṣṭvā dasyusaṅghānsametā- nsmaranti pārthasya yudhāṃ praṇetuḥ ||

Verse 21

मौर्वीभुजाग्रप्रहितान्स्म तात दोधूयमानेन धनुर्धरेण। गाण्डीवनुन्नांस्तनयित्नुघोषा- नजिह्मगान्कच्चिदनुस्मरन्ति ।। बुभूपते प्रापयितुमिच्छति ।।

maurvībhujāgraprahitānsma tāta dodhūyamānena dhanurdhareṇa| gāṇḍīvanunnāṃstanayitnughoṣā- najihmagānkaccidanusmaranti || bubhūpate prāpayitumicchati ||

Verse 22

न चापश्यं कंचिदहं पृथिव्यां योधं समं वाऽधिकमर्जुनेन। यस्यैकषष्टिर्निशितास्तीक्ष्णधाराः सुवाससः समंतो हस्तवापः ।। मौर्व्याः भुजः कौटिल्यं तस्य अग्रमिवाग्रं शरसंधानदेशः ततः प्रहितान् प्रेषितान् ।।

na cāpaśyaṃ kaṃcidahaṃ pṛthivyāṃ yodhaṃ samaṃ vā'dhikamarjunena| yasyaikaṣaṣṭirniśitāstīkṣṇadhārāḥ suvāsasaḥ samaṃto hastavāpaḥ || maurvyāḥ bhujaḥ kauṭilyaṃ tasya agramivāgraṃ śarasaṃdhānadeśaḥ tataḥ prahitān preṣitān ||

Verse 23

गदापाणिर्भीमसेनस्तरस्वी प्रवेपयञ्छत्रुसङ्घाननीके। नागः प्रभिन्न इव नङ्घलेषु चंक्रम्यते कच्चिदेनं स्मरन्ति ।। सुवाससः सुषुङ्घा। हस्तवापो हस्तक्षेपः । एकषष्टिर्वाणा अस्य एतेन। ... .... इत्यर्थः ।।

gadāpāṇirbhīmasenastarasvī pravepayañchatrusaṅghānanīke| nāgaḥ prabhinna iva naṅghaleṣu caṃkramyate kaccidenaṃ smaranti || suvāsasaḥ suṣuṅghā| hastavāpo hastakṣepaḥ | ekaṣaṣṭirvāṇā asya etena| ... .... ityarthaḥ ||

Verse 24

माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गान् समागतानजयद्दन्तकूरे। वामेनास्यन्दक्षिणेनैव यो वै महाबलं कच्चिदेनं स्मरन्ति ।। नङ्वलेषु सतृणेषु स्थलेषु ।। 23 ।।

mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān samāgatānajayaddantakūre| vāmenāsyandakṣiṇenaiva yo vai mahābalaṃ kaccidenaṃ smaranti || naṅvaleṣu satṛṇeṣu sthaleṣu || 23 ||

Verse 25

पुरा जेतुं नकुलः प्रेषितोऽयं शिबींस्त्रिगर्तान्सञ्जय पश्यतस्ते। दिशं प्रतीचीं वशमानयन्मे माद्रीसुतं कच्चिदेनं स्मरन्ति ।।

purā jetuṃ nakulaḥ preṣito'yaṃ śibīṃstrigartānsañjaya paśyataste| diśaṃ pratīcīṃ vaśamānayanme mādrīsutaṃ kaccidenaṃ smaranti ||

Verse 26

पराभवो द्वैतवने य आसी- द्दुर्मन्विते घोपयात्रागतानाम् । यत्र मन्दाञ्छत्रुवशं प्रयाता- नमोचयद्भीमसेनो जयश्च ।। दन्तकूरे संप्रागे ।। 24 ।।

parābhavo dvaitavane ya āsī- ddurmanvite ghopayātrāgatānām | yatra mandāñchatruvaśaṃ prayātā- namocayadbhīmaseno jayaśca || dantakūre saṃprāge || 24 ||

Verse 27

अहं पश्चादर्जुनमभ्यरक्षं माद्रीपुत्रौ भीमसेनोऽप्यरक्षत्। गाण्डीवधन्वा शत्रुसङ्घानुदस्य स्वस्त्यागमत्कच्चिदेनं स्मरन्ति ।।

ahaṃ paścādarjunamabhyarakṣaṃ mādrīputrau bhīmaseno'pyarakṣat| gāṇḍīvadhanvā śatrusaṅghānudasya svastyāgamatkaccidenaṃ smaranti ||

Verse 28

न कर्मणा साधुनैकेन नूनं सुखं शक्यं वै भवतीह सञ्जय । सर्वात्मना परिजेतुं वयं चे- न्न शक्नुमो धृतराष्ट्रस्य पुत्रम् ।।

na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ sukhaṃ śakyaṃ vai bhavatīha sañjaya | sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ ce- nna śaknumo dhṛtarāṣṭrasya putram ||