Adhyaya 196

Verse 1

युधिष्ठिरेणापि त्रेधाविभज्य स्वसेनानां प्रेषणम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। तथैव राजा कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। धृष्टद्युम्नमुखान्वीरांश्चोदयामास भारत ।।

yudhiṣṭhireṇāpi tredhāvibhajya svasenānāṃ preṣaṇam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tathaiva rājā kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| dhṛṣṭadyumnamukhānvīrāṃścodayāmāsa bhārata ||

Verse 2

चेदिकाशिकरूशानां नेतारं दृढविक्रमम् । सेनापतिममित्रघ्नं धृष्टकेतुमथादिशत् ।।

cedikāśikarūśānāṃ netāraṃ dṛḍhavikramam | senāpatimamitraghnaṃ dhṛṣṭaketumathādiśat ||

Verse 3

विराटं द्रुपदं चैव युयुधानं शिखण्डिनम् । पाञ्चाल्यौ च महेष्वासौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।।

virāṭaṃ drupadaṃ caiva yuyudhānaṃ śikhaṇḍinam | pāñcālyau ca maheṣvāsau yudhāmanyūttamaujasau ||

Verse 4

ते शूराश्चित्रवर्माणस्तप्तकुण्डलधारिणः। आज्यावसिक्ता ज्वलिता धिष्ण्येष्विव हुताशनाः ।।

te śūrāścitravarmāṇastaptakuṇḍaladhāriṇaḥ| ājyāvasiktā jvalitā dhiṣṇyeṣviva hutāśanāḥ ||

Verse 5

अशोभन्त महेष्वासा ग्रहाः प्रज्वलिता इव । अथ सैन्यं यथायोगं पूजयित्वा नरर्षभः ।।

aśobhanta maheṣvāsā grahāḥ prajvalitā iva | atha sainyaṃ yathāyogaṃ pūjayitvā nararṣabhaḥ ||

Verse 6

दिदेश तान्यनीकानि प्रयाणाय महीपतिः। तेषां युधिष्ठिरो राजा ससैन्यानां महात्मनाम् ।।

dideśa tānyanīkāni prayāṇāya mahīpatiḥ| teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sasainyānāṃ mahātmanām ||

Verse 7

व्यादिदेश सबाह्यानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् । स गजाश्वमनुष्याणां ये च शिल्पोपजीविनः ।।

vyādideśa sabāhyānāṃ bhakṣyabhojyamanuttamam | sa gajāśvamanuṣyāṇāṃ ye ca śilpopajīvinaḥ ||

Verse 8

अभिमन्युं बृहन्तं च द्रौपदेयांश्च सर्वशः । धृष्टद्युम्नमुखानेतान्प्राहिणोत्पाण्डुनन्दनः ।।

abhimanyuṃ bṛhantaṃ ca draupadeyāṃśca sarvaśaḥ | dhṛṣṭadyumnamukhānetānprāhiṇotpāṇḍunandanaḥ ||

Verse 9

भीमं च युयुधानं च पाण्डवं च धनंजयम्। द्वितीयं प्रेषयामास बलस्कन्धं युधिष्टिरः ।।

bhīmaṃ ca yuyudhānaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam| dvitīyaṃ preṣayāmāsa balaskandhaṃ yudhiṣṭiraḥ ||

Verse 10

भाण्डं समारोपयतां चरतां संप्रधावताम् । हृष्टानां तत्र योधानां शब्दो दिवमिवास्पशत् ।।

bhāṇḍaṃ samāropayatāṃ caratāṃ saṃpradhāvatām | hṛṣṭānāṃ tatra yodhānāṃ śabdo divamivāspaśat ||

Verse 11

स्वयमेव ततः पश्चाद्विराटद्रपदान्वितः। अथापरैर्महीपालैः सह प्रायान्महीपतिः ।।

svayameva tataḥ paścādvirāṭadrapadānvitaḥ| athāparairmahīpālaiḥ saha prāyānmahīpatiḥ ||

Verse 12

भीमधन्वायती सेना धृष्टद्युम्नेन पालिता। गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यां उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि षण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। ।। समाप्तमम्बोपाख्यानपर्व ।। उद्योगपर्व च ।। अस्यानन्तरं भीष्मपर्व भविष्यति तस्ययमाद्य श्लोकः । जनमेजय उवाच। कथं युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः। पार्थिवाः सुमहात्मानो नानादेशसमागताः ।। इदं उद्योगपर्व कुंभघोणस्थेन टीo आर्o कृष्णाचार्येण टीo आर्o व्यासाचार्येण च मुंबय्यां निर्णयसागरमुद्रायन्त्रे मुद्रापितम् । शकाब्दाः 1828 सन 1907

bhīmadhanvāyatī senā dhṛṣṭadyumnena pālitā| gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata || || iti śrīmanmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ udyogaparvaṇi ambopākhyānaparvaṇi ṣaṇṇavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || || samāptamambopākhyānaparva || udyogaparva ca || asyānantaraṃ bhīṣmaparva bhaviṣyati tasyayamādya ślokaḥ | janamejaya uvāca| kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ| pārthivāḥ sumahātmāno nānādeśasamāgatāḥ || idaṃ udyogaparva kuṃbhaghoṇasthena ṭīo āro kṛṣṇācāryeṇa ṭīo āro vyāsācāryeṇa ca muṃbayyāṃ nirṇayasāgaramudrāyantre mudrāpitam | śakābdāḥ 1828 sana 1907

Verse 13

ततः पुनरनीकानि न्ययोजयत बुद्धिमान्। मोहयन्धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां बुद्धिनिश्चयम् ।।

tataḥ punaranīkāni nyayojayata buddhimān| mohayandhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ buddhiniścayam ||

Verse 14

द्रौपदेयान्महेष्वासानभिमन्युं च पाण्डवः । नकुलं सहदेवं च सर्वांश्चैव प्रभद्रकान् ।।

draupadeyānmaheṣvāsānabhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ | nakulaṃ sahadevaṃ ca sarvāṃścaiva prabhadrakān ||

Verse 15

दश चाश्वसहस्राणि द्विसहस्त्राणि दन्तिनाम् । अयुतं च पदातीनां रथाः पञ्चशतं तथा ।।

daśa cāśvasahasrāṇi dvisahastrāṇi dantinām | ayutaṃ ca padātīnāṃ rathāḥ pañcaśataṃ tathā ||

Verse 16

भीमसेनस्य दुर्धर्षं प्रथमं प्रादिशद्बलम् । मध्यमे च विराटं च जयत्सेनं च पाण्डवः ।।

bhīmasenasya durdharṣaṃ prathamaṃ prādiśadbalam | madhyame ca virāṭaṃ ca jayatsenaṃ ca pāṇḍavaḥ ||

Verse 17

महारथौ च पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ । वीर्यवन्तौ महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।।

mahārathau ca pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau | vīryavantau mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau ||

Verse 18

अन्वयातां तदा मध्ये वासुदेवधनञ्जयौ । तौ दृष्ट्वा पृथिवीपाला नष्टमित्येव मेनिरे। अन्तरिक्षगताः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ।।

anvayātāṃ tadā madhye vāsudevadhanañjayau | tau dṛṣṭvā pṛthivīpālā naṣṭamityeva menire| antarikṣagatāḥ sarve devāḥ sendrapurogamāḥ ||

Verse 19

बभूवुरतिसंरब्धाः कृतप्रहरणा नराः। तेषां विंशतिसाहस्रा हयाः शूरैरधिष्ठिताः । पञ्च नागसहस्राणि रथवंशाश्च सर्वशः ।। भीमधन्वायनीति झo पाठे भीमधन्वानः अयन्ते प्रचरन्त्यस्यामिति भीमधन्वायनी ।।

babhūvuratisaṃrabdhāḥ kṛtapraharaṇā narāḥ| teṣāṃ viṃśatisāhasrā hayāḥ śūrairadhiṣṭhitāḥ | pañca nāgasahasrāṇi rathavaṃśāśca sarvaśaḥ || bhīmadhanvāyanīti jhao pāṭhe bhīmadhanvānaḥ ayante pracarantyasyāmiti bhīmadhanvāyanī ||

Verse 20

पदातयश्च ये शूराः कार्मुकासिगदाधराः । सहस्रशोऽन्वयुः पश्चादग्रतश्च सहस्रशः ।।

padātayaśca ye śūrāḥ kārmukāsigadādharāḥ | sahasraśo'nvayuḥ paścādagrataśca sahasraśaḥ ||

Verse 21

युधिष्ठिरो यत्र सैन्ये स्वयमेव बलार्णवे । तत्र ते पृथिवीपाला भूयिष्ठं पर्यवस्थिताः ।।

yudhiṣṭhiro yatra sainye svayameva balārṇave | tatra te pṛthivīpālā bhūyiṣṭhaṃ paryavasthitāḥ ||

Verse 22

तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च । तथा रथसहस्राणि पदातीनां च भारत ।।

tatra nāgasahasrāṇi hayānāmayutāni ca | tathā rathasahasrāṇi padātīnāṃ ca bhārata ||

Verse 23

चेकितानः स्वसैन्येन महता पार्थिवर्षभ । धृष्टकेतुश्च चेदीनां प्रणेता पार्थिवो ययौ ।।

cekitānaḥ svasainyena mahatā pārthivarṣabha | dhṛṣṭaketuśca cedīnāṃ praṇetā pārthivo yayau ||

Verse 24

सात्यकिश्च महेष्वासो वृष्णीनां प्रवरो रथः । वृतः शतसहस्रेण रथानां प्रमुदन्बली ।।

sātyakiśca maheṣvāso vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ | vṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ pramudanbalī ||

Verse 25

क्षत्रदेवब्रह्मदेवौ रथस्थौ पुरुषर्षभौ । जघनं पालयन्तौ च पृष्ठतोऽनुप्रजग्मतुः ।।

kṣatradevabrahmadevau rathasthau puruṣarṣabhau | jaghanaṃ pālayantau ca pṛṣṭhato'nuprajagmatuḥ ||

Verse 26

शकटापणवेशाश्च यानं युग्यं च सर्वशः । तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च । फल्गु सर्वं कलत्रं च यत्किंचित्कृशदुर्बलम् ।। कृतप्रहरणाः कृतयुद्धाः ।।

śakaṭāpaṇaveśāśca yānaṃ yugyaṃ ca sarvaśaḥ | tatra nāgasahasrāṇi hayānāmayutāni ca | phalgu sarvaṃ kalatraṃ ca yatkiṃcitkṛśadurbalam || kṛtapraharaṇāḥ kṛtayuddhāḥ ||

Verse 27

कोशसञ्चयवाहांश्च कोष्ठागारं तथैव च। गजानीकेन संगृह्य शनैः प्रायाद्युधिष्ठिरः ।। शकटा भाण्डवन्ति अनांसि। आपणो वणिस्कमुदायः। वेशो वेश्याजनः। यानं युद्धयोग्यं वाहनम्। युग्यं केवलं वाहनम्। फल्गु बालादिकम्। कलत्रं स्त्र्यादिकम् ।।

kośasañcayavāhāṃśca koṣṭhāgāraṃ tathaiva ca| gajānīkena saṃgṛhya śanaiḥ prāyādyudhiṣṭhiraḥ || śakaṭā bhāṇḍavanti anāṃsi| āpaṇo vaṇiskamudāyaḥ| veśo veśyājanaḥ| yānaṃ yuddhayogyaṃ vāhanam| yugyaṃ kevalaṃ vāhanam| phalgu bālādikam| kalatraṃ stryādikam ||

Verse 28

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः। श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य वा विभुः ।।

tamanvayātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥ| śreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya vā vibhuḥ ||

Verse 29

रथा विंशतिसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः । हयानां दश कोट्यश्च महतां किंकिणीकिनाम् ।।

rathā viṃśatisāhasrā ye teṣāmanuyāyinaḥ | hayānāṃ daśa koṭyaśca mahatāṃ kiṃkiṇīkinām ||

Verse 30

गजा विंशतिसाहस्रा ईषादन्ताः प्रहारिणः। कुलीना भिन्नकरटा मेघा इव विसर्पिणः ।।

gajā viṃśatisāhasrā īṣādantāḥ prahāriṇaḥ| kulīnā bhinnakaraṭā meghā iva visarpiṇaḥ ||

Verse 31

षष्टिर्नागसहस्राणि दशान्यानि च भारत । युधिष्ठिरस्य यान्यासन्युधि सेना महात्मनः ।।

ṣaṣṭirnāgasahasrāṇi daśānyāni ca bhārata | yudhiṣṭhirasya yānyāsanyudhi senā mahātmanaḥ ||

Verse 32

क्षरन्त इव जीमूताः प्रभिन्नकरटामुखाः । राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः ।।

kṣaranta iva jīmūtāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ | rājānamanvayuḥ paścāccalanta iva parvatāḥ ||

Verse 33

एवं तस्य बलं भीमं कुन्तीपुत्रस्य धीमतः । यदाश्रित्याथ युयुधे धार्तराष्ट्रं सुयोधनम् ।।

evaṃ tasya balaṃ bhīmaṃ kuntīputrasya dhīmataḥ | yadāśrityātha yuyudhe dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam ||

Verse 34

ततोऽन्ये शतशः पश्चात्सहस्रायुतशो नराः। नर्दन्तः प्रययुस्तेषाणनीकानि सहस्रशः ।।

tato'nye śataśaḥ paścātsahasrāyutaśo narāḥ| nardantaḥ prayayusteṣāṇanīkāni sahasraśaḥ ||

Verse 35

तत्र भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि च । न्यवादयन्त संहृष्टाः सहस्रायुतशो नराः ।।

tatra bherīsahasrāṇi śaṅkhānāmayutāni ca | nyavādayanta saṃhṛṣṭāḥ sahasrāyutaśo narāḥ ||