Adhyaya 191

Verse 1

शिखण्डिन्या पित्रोः शोकस्य स्वमूलकत्वचिन्तनेन दुर्गमारण्यमेत्य स्थूणनाम्नः कुबेरानुचरस्य गृहसमीपे प्रायोपवेशः ।। 1 ।। स्थूणचोदितया शिखण्डिन्या तंप्रति पुंस्त्ववरणम् ।। 2 ।। भीष्म उवाच। ततः शिखण्डिनो माता यथातत्त्वं नराधिप। आचचक्षे महाबाहो भर्त्र कन्यां शिखण्डिनीम् ।।

śikhaṇḍinyā pitroḥ śokasya svamūlakatvacintanena durgamāraṇyametya sthūṇanāmnaḥ kuberānucarasya gṛhasamīpe prāyopaveśaḥ || 1 || sthūṇacoditayā śikhaṇḍinyā taṃprati puṃstvavaraṇam || 2 || bhīṣma uvāca| tataḥ śikhaṇḍino mātā yathātattvaṃ narādhipa| ācacakṣe mahābāho bhartra kanyāṃ śikhaṇḍinīm ||

Verse 2

अपुत्रया मया राजन्सपत्नीनां भयादिदम् । कन्या शिखण्डिनी जाता पुरुषो वै निवेदिता ।।

aputrayā mayā rājansapatnīnāṃ bhayādidam | kanyā śikhaṇḍinī jātā puruṣo vai niveditā ||

Verse 3

त्वया चैव नरश्रेष्ठ तन्मे प्रीत्याऽनुमोदितम् । पुत्रकर्म कृतं चैव कन्यायाः पार्थिवर्षभ ।।

tvayā caiva naraśreṣṭha tanme prītyā'numoditam | putrakarma kṛtaṃ caiva kanyāyāḥ pārthivarṣabha ||

Verse 4

भार्या चोढा त्वया राजन्दशार्णाधिपतेः सुता। मया च प्रत्यभिहितं देववाक्यार्थदर्शनात्। कन्या भूत्वा पुमान्भावीत्येवं चैतदुपेक्षितम् ।।

bhāryā coḍhā tvayā rājandaśārṇādhipateḥ sutā| mayā ca pratyabhihitaṃ devavākyārthadarśanāt| kanyā bhūtvā pumānbhāvītyevaṃ caitadupekṣitam ||

Verse 5

एतच्छ्रुत्वा द्रुपदो यज्ञसेनः सर्वं तत्त्वं मन्त्रविद्भ्यो निवेद्य। मन्त्रं राजा मन्त्रयामास राजन् यथायुक्तं रक्षणे वै प्रजानाम् ।।

etacchrutvā drupado yajñasenaḥ sarvaṃ tattvaṃ mantravidbhyo nivedya| mantraṃ rājā mantrayāmāsa rājan yathāyuktaṃ rakṣaṇe vai prajānām ||

Verse 6

संबन्धकं चैव समर्थ्य तस्मिन् दाशार्णके वै नृपतौ नरेन्द्र। स्वयं कृत्वा विप्रलम्भं यथाव- न्मन्त्र्यैकाग्रो निश्चयं वै जगाम ।।

saṃbandhakaṃ caiva samarthya tasmin dāśārṇake vai nṛpatau narendra| svayaṃ kṛtvā vipralambhaṃ yathāva- nmantryaikāgro niścayaṃ vai jagāma ||

Verse 7

स्वभावगुप्तं नगरमापत्काले तु भारत। गोपयामास राजेन्द्र सर्वतः समलङ्कृतम् ।।

svabhāvaguptaṃ nagaramāpatkāle tu bhārata| gopayāmāsa rājendra sarvataḥ samalaṅkṛtam ||

Verse 8

आर्तिं च परमां राजा जगाम सह भार्यया। दशार्णपतिना सार्धं विरोधे भरतर्षभ ।।

ārtiṃ ca paramāṃ rājā jagāma saha bhāryayā| daśārṇapatinā sārdhaṃ virodhe bharatarṣabha ||

Verse 9

कथं संबन्धिना सार्धं न मे स्याद्विग्रहो महान्। इति संचिन्त्य मनसा देवतामर्चयत्तदा ।।

kathaṃ saṃbandhinā sārdhaṃ na me syādvigraho mahān| iti saṃcintya manasā devatāmarcayattadā ||

Verse 10

तं तु दृष्ट्वा तदा राजन्देवी देवपरं तदा। अर्चां प्रयुञ्जानमथो भार्या वचनमब्रवीत् ।।

taṃ tu dṛṣṭvā tadā rājandevī devaparaṃ tadā| arcāṃ prayuñjānamatho bhāryā vacanamabravīt ||

Verse 11

देवानां प्रतिपत्तिश्च सत्यं साधुमता सताम् । किमु दुःस्वार्णवं प्राप्य तस्मादर्चयतां गुरून् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यनपर्वणि एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

devānāṃ pratipattiśca satyaṃ sādhumatā satām | kimu duḥsvārṇavaṃ prāpya tasmādarcayatāṃ gurūn || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ambopākhyanaparvaṇi ekanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 12

दैवतानि च सर्वाणि पूज्यनां भूरिदक्षिणम् । अग्नयश्चापि हृयन्तां दाशार्णप्रतिषेधने ।।

daivatāni ca sarvāṇi pūjyanāṃ bhūridakṣiṇam | agnayaścāpi hṛyantāṃ dāśārṇapratiṣedhane ||

Verse 13

अयुद्धेन निवृत्तिं च मनसा चिन्तय प्रभो। देवतानां प्रसादेन सर्वमेतद्भविष्यति ।।

ayuddhena nivṛttiṃ ca manasā cintaya prabho| devatānāṃ prasādena sarvametadbhaviṣyati ||

Verse 14

मन्त्रिभिर्मन्त्रितं सार्धं त्वया पृथुललोचन। पुरस्यास्याविनाशाय यच्च राजंस्तथा कुरु।।

mantribhirmantritaṃ sārdhaṃ tvayā pṛthulalocana| purasyāsyāvināśāya yacca rājaṃstathā kuru||

Verse 15

दैवं हि मानुषोपेतं भृशं सिद्ध्यति पार्थिव । परम्परविरोधाद्धि सिद्धिरस्ति न चैतयोः ।।

daivaṃ hi mānuṣopetaṃ bhṛśaṃ siddhyati pārthiva | paramparavirodhāddhi siddhirasti na caitayoḥ ||

Verse 16

तस्माद्विधाय नगरे विधानं सचिवैः सह। अर्चयस्व यथाकामं दैवतानि विशांपते ।।

tasmādvidhāya nagare vidhānaṃ sacivaiḥ saha| arcayasva yathākāmaṃ daivatāni viśāṃpate ||

Verse 17

एवं संभाषमाणौ तु दृष्ट्वा शोकपरायणौ। शिखण्डिनी तदा कन्या व्रीडितेव तपस्विनी ।।

evaṃ saṃbhāṣamāṇau tu dṛṣṭvā śokaparāyaṇau| śikhaṇḍinī tadā kanyā vrīḍiteva tapasvinī ||

Verse 18

ततः सा चिन्तयामास मन्कृते दुःखितावुभौ । इमाविति ततश्चक्रे मतिं प्राणविनाशने ।।

tataḥ sā cintayāmāsa mankṛte duḥkhitāvubhau | imāviti tataścakre matiṃ prāṇavināśane ||

Verse 19

एवं सा निश्चयं कृत्वा भृशं शोकपरायणा। निर्जगाम गृहं त्यक्त्वा गहनं निर्जनं वनम् ।।

evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā| nirjagāma gṛhaṃ tyaktvā gahanaṃ nirjanaṃ vanam ||

Verse 20

यक्षेणर्द्धिमता राजन्स्थूणाकर्णेन पालितम् । तद्भयादेव च जनो विसर्जयति तद्वनम् ।।

yakṣeṇarddhimatā rājansthūṇākarṇena pālitam | tadbhayādeva ca jano visarjayati tadvanam ||

Verse 21

तत्र च स्थूणभवनं सुधामृत्तिकलेपनम् । लाजोल्लापिकधूमाढ्यमुच्चप्राकारतोरणम् ।। साधुमता कल्याणवतापि देवानां सतां साधूनां च प्रतिपत्तिः पूजा नित्यं कर्तव्येति शेषः । किमु दुःखार्णवं प्राप्य कर्तव्येति । तस्मात् भवान् गुरून् देवाराधनार्थं ब्राह्मणान् अर्चयतां पूजयतु ।।

tatra ca sthūṇabhavanaṃ sudhāmṛttikalepanam | lājollāpikadhūmāḍhyamuccaprākāratoraṇam || sādhumatā kalyāṇavatāpi devānāṃ satāṃ sādhūnāṃ ca pratipattiḥ pūjā nityaṃ kartavyeti śeṣaḥ | kimu duḥkhārṇavaṃ prāpya kartavyeti | tasmāt bhavān gurūn devārādhanārthaṃ brāhmaṇān arcayatāṃ pūjayatu ||

Verse 22

तन्प्रविश्य शिखण्डी सा द्रुपदस्यात्मजा नृप । अनश्नाना बहुतिथं शरीरमुदशोपयत् ।।

tanpraviśya śikhaṇḍī sā drupadasyātmajā nṛpa | anaśnānā bahutithaṃ śarīramudaśopayat ||

Verse 23

दर्शयामास तां यक्षः स्थूणो मार्दवसंयुतः । किमर्थोऽयं तवारम्भः करिष्ये ब्रूहि माचिरम् ।।

darśayāmāsa tāṃ yakṣaḥ sthūṇo mārdavasaṃyutaḥ | kimartho'yaṃ tavārambhaḥ kariṣye brūhi māciram ||

Verse 24

अशक्ययिति सा यक्षं पुनः पुनरुवाच ह। करिष्यामीति वै क्षिप्रं प्रत्युवाचाथ गुह्यकः ।।

aśakyayiti sā yakṣaṃ punaḥ punaruvāca ha| kariṣyāmīti vai kṣipraṃ pratyuvācātha guhyakaḥ ||

Verse 25

धनेश्वरस्यानुचरो वरदोऽस्मि नृपात्मजे। अदेयमपि दास्यादि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।।

dhaneśvarasyānucaro varado'smi nṛpātmaje| adeyamapi dāsyādi brūhi yatte vivakṣitam ||

Verse 26

ततः शिखण्डी तत्सर्वमखिलेन न्यवेदयत्। तस्मै यक्षप्रधानाय स्थूणाकर्णाय भारत ।।

tataḥ śikhaṇḍī tatsarvamakhilena nyavedayat| tasmai yakṣapradhānāya sthūṇākarṇāya bhārata ||

Verse 27

शिखण्ड्युवाच। आपन्नो मे पिता यक्ष न चिरान्नाशमेष्यति। अभियास्यति सक्रोधो दशार्णाधिपतिर्हि तम् ।।

śikhaṇḍyuvāca| āpanno me pitā yakṣa na cirānnāśameṣyati| abhiyāsyati sakrodho daśārṇādhipatirhi tam ||

Verse 28

मन्निमित्तं महोत्साहः सहेमकवचो नृपः । तस्माद्रक्षस्व मां यक्ष मातरं पितरं च मे ।।

mannimittaṃ mahotsāhaḥ sahemakavaco nṛpaḥ | tasmādrakṣasva māṃ yakṣa mātaraṃ pitaraṃ ca me ||

Verse 29

प्रतिज्ञातो हि भवता दुःखप्रतिशमो मम । भवेयं पुरुषो यक्ष त्वत्प्रसादादनिन्दितः ।।

pratijñāto hi bhavatā duḥkhapratiśamo mama | bhaveyaṃ puruṣo yakṣa tvatprasādādaninditaḥ ||

Verse 30

यावदेव स राजा वै नोपयाति पुरं मम । तावदेव महायक्ष प्रसादं कुरु गुह्यक ।।

yāvadeva sa rājā vai nopayāti puraṃ mama | tāvadeva mahāyakṣa prasādaṃ kuru guhyaka ||